Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Chưa xếp loại
Śrāvakabhūmi (Asaṅga)
- Tác giả
- Asaṅga
- Thông tin
- GRETIL — Karunesha Shukla: Sravakabhumi of Acarya Asanga, Patna : K.P. Jayaswal Research Institute, 1973 (Tibetan Sanskrit Works Series, 14 and 28).CC BY-NC-SA 4.0
ye punarviratisaṃgṛhītāḥ | samyakkarmāntājīvāḥ | te anena pūrvameva manaskāralābhādbodhyaṃgaireva saha labdhā bhavanti | yopyāpakāntāni śīlānyucyante | kena kāraṇena dīrgha kālaṃ hyetadāryāṇāṃ satāṃ samyaggatānāmiṣṭaṃ kāntaṃ priyaṃ mana āpaṃ kaccidahaṃ tadvāgduścaritasya, kāyaduścaritasya, mithyājīvasyākaraṇaṃ | (śbh_sh 329) samvaraṃ pratilabheyaṃ | yadasya dīrgharātramiṣṭaṃ | kāntaṃ priyaṃ mana āpaṃ tadanena tasminsamaye pratilabdhaṃ bhavati | tasmādāpakāntamityucyate | tathā hi sa labdheṣvāpakānteṣu śīleṣu, na saṃprajā[nā]no mṛṣāṃ vācaṃ bhāṣate | na saṃvidhya prāṇinaṃ (|) jīvitād vyaparopayati | nādattamādatte [|] na (|) kāmeṣu mithyā carati | na cādharmeṇa cīvarādīni paryeṣate | iti tānyāpakāntāni śīlānyadhipatiṃ kṛtvā mārgabhāvanākāle yāvatpravartate | yacca kāyakarma yaścājīvaḥ tepi samyagvākkarmāntājīvā ityucyante |
tasya samyagadṛṣṭisamyaksaṃkalpa (ḥ |) vākkarmāntājīvasanniśrayeṇa bhāvanāprayuktasya | yacchando (yaśchando), vīryaṃ, vyāyāmo, niṣkramaḥ, parākramasthāma āraṃbhaḥ | cetasaḥ saṃpragrahaḥ | sātatyamayamucyate | samyagvyāyāmaśamathaḥ | yaccatvāri smṛtyupasthānānyadhipatiṃ kṛtvā aviparyāyasaṃgṛhītā smṛtiḥ navākārā navākāracittasthitisaṃgrāhikā [|] iyamucyate samyaksmṛtiḥ | samyaksamādhiśca |
tadetatsarvamabhisamasya āryāṣṭāṃgo mārgaścārakaraṇīye ca vihārakaraṇīye cāvasthitaḥ |
tatra samyagvākkarmāntājīvāḥ cārakaraṇīye [|]
vihārakaraṇīyaṃ punardvividhaṃ | śamatho vipaśyanā ca [|] tatra yā samyagdṛṣṭiḥ | yaśca samyaksaṃkalpaḥ | yaśca samyagvyāyāma iyaṃ vipaśyanā |
tatra yā ca samyaksamṛtiryaśca samyaksamādhisyaṃ śamathaḥ | evaṃ pariśuddhān samyagvākkarmāntājīvānniśritya śamathavipaśyanāṃ bhāvayati | kālena kālaṃ niravaśeṣasaṃyojanaprahāṇaṃ sākṣātkarotyagraphalamarhattvaṃ, prāpnoti | prākarṣikaśca (kañca) bhāvanāmārgaḥ (rgaṃ) [|] kālāntarābhyāsena kleśān prajahāti | jñānamātrapratibaddhavastudarśanamārgaḥ jñānotpattimātreṇa kleśān prajahātyanena kāraṇena vākkarmāntājīvā bhāvanāmārge vyavasthāpitāḥ |
iti ya evameṣāmanayā ānupūrvyā saptatriṃśatāṃ bodhapakṣyāṇāṃ dharmāṇāmabhyāsaḥ, paricayaḥ | iyamucyate bodhipakṣyā bhāvanā |
tatra bhāvanāphalaṃ katamat | āha | catvāri śrāmaṇyaphalāni | srota āpattiphalaṃ, sakṛdāgāmiphalaṃ | anāgāmiphalamagraphalamarhattvaṃ |
tatra katamacchrāmaṇyaṃ | katamatphalaṃ | āha | mārgaḥ, kleśaprahāṇaṃ phalaṃ | api ca pūrvotpannasya mārgasya paścādutpanno mārgaḥ | phalaṃ, madhyo, viśiṣṭo (śbh_sh 332) vā, punaḥ [|] tatra kena kāraṇena catvāri vyavasthāpitāni | āha | caturvidhakleśaprahāṇapratipakṣatayā | tadyathā nirvastukānāṃ kleśānāmapāyagamanahetubhūtānāṃ prahāṇātpratipakṣotpādācca srota āpattiphalaṃ vyavasthāpitaṃ | trayāṇāṃ tu saṃyojanānāṃ prahāṇādvyavasthāpitaṃ | bhagavatā triṣu pakṣeṣu, gṛhipakṣe, durākhyātadharmavinaya pakṣe ca, trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ mārgotpattaye vivṛddhākaratvāt | tatra gṛhipakṣe satkāyadṛṣṭiḥ | yayā yamādita eva na prayutyata ityādita u[t]trāsikā satkāyadṛṣṭiḥ | durākhyātedharmavinaye śīlavrataparāmarśaḥ | uccalitasyāpi mithyāpratipādayati | yenāryamārgo notpadyate | svākhyāte dharmavinaye vicikitsātaścoccalitaśca bhavati | na ca mithyāpratipannaḥ | api svābhyāsāttasya yāvad yathābhūtadarśanaṃ na bhavati | jñeyavastuni tāvatkāṃkṣā vimatayo vibandhakarā bhavanti | mārgasyotpattaye | anena tāvatkāraṇena srota āpattiphalavyavasthānaṃ ||
tasyāsya srota āpannasya paraṃ sapta bhavā avaśiṣṭā bhavanti | sa cāsyajanma prabandhaḥ | yadā janmaprābandhikānkleśānprajahāti | devabhavasaṃgṛhītānmanuṣyasaṃgṛhītāṃśca [|] yeṣāṃ prahāṇātparamekaṃ devabhavamabhinirvarttayatyekaṃ manuṣyabhavaṃ [|] tasminsamaye sakṛdāgāmiphalaṃ vyavasthāpyate |
yadā tu devabhavameva kevalamabhinirvarttayati | iha pratyāgamajanmikaṃ kleśaṃ prahāya tadā anāgāmiphalaṃ vyavasthāpyate || sarvabhavopapattisaṃvarttanīyakleśaprahāṇādagraphalamarhattvaphalaṃ vyavasthāpyate |
tatpunaḥ sakṛdāgāmiphalaṃ trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇādrāgadveṣamohānāṃ ca | tanutvād bhagavatā vyavasthāpitaṃ | paṃcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇādanāgāmiphalaṃ | paryādāya sarvakleśaprahāṇādarhattvaphala midamucyate bhāvanāphalaṃ |
tatra ye rāgadveṣamohamānavitarkacariteṣu (tāḥ) pudgaleṣu (lāḥ) pūrvaṃ [taiḥ] tāvaccaritaviśodhane ālambane caritaṃ viśodhayitavyaṃ | tataḥ paścāccittasthitimadhigacchanti | teṣāṃ pratiniyatameva tadālambanamavaśyaṃ taistenālambanena prayoktavyaṃ | samabhāgacaritasya tu yatra priyārohitā | tatra tena prayoktavyaṃ kevalaṃ cittasthitaye | na tu caritaviśuddhaye | yathā samabhāgacarita evaṃ mandarajasko veditavyaḥ | ayaṃ tveṣāṃ viśeṣo rāgādicaritaḥ prayujyamānaścireṇādhigantā bhavati | samabhāgacarito nāticireṇa, mandarajaskastu āśu tvarita tvaritaṃ cittasthitamadhigacchati | tatroktāni pūrvaṃ rāgacaritānāṃ pudgalānāṃ liṃgāni |
samabhāgacaritasya pudgalasya mandarajaskasya ca katamāni liṃgāni | āha | samabhāgacaritasya pudgalasya sarvāṇi tāni liṃgāni saṃvidyante | yāni rāgādicaritānāṃ, tāni rāgā[dī]ni tu nādhimātrāṇi, na pradhānāni | tathā rāgādicaritānāṃ samaprāptāni (śbh_sh 335) bhavanti pratyayeṣu satsu na prajñāyante | tatra mandarajaskasya pudgalasya liṃgāni | anāvṛto bhavatyādiśuddhasaṃbhārasaṃbhṛtaḥ | prasādabahulo medhāvī puṇyavān guṇānvitaśca bhavati |
tatra trīṇyāvaraṇāni | karmāvaraṇaṃ | kleśāvaraṇaṃ | vipākāvaraṇaṃ |
tatra karmāvaraṇaṃ | pañcānantaryāṇi karmāṇi | yaccānyadapi kiṃcitkarmāṇi (karma) | sāṃcetanīyaṃ | gurukarma, vipakvavipākaṃ | mārgotpattaye | nibaddhakārakaṃ | tatra kleśāvaraṇaṃ | tīvrakleśatā | āyatakleśatā ca | yā dṛṣṭe dharme caritaviśodhanenālambanaviśodhanena na śakyate viśodhayituṃ |
tatra vipākāvaraṇaṃ yatrāryamārgasya apravṛttiraprasāda upapattyāyatane [|] tatra vā vipākamabhinirvarttayati | yatra vā āryamārgasya pravṛttiḥ | tatropapatro jāto bhavatyeḍamūko hastasaṃbādhikaḥ apratibalo bhavati | subhāvitadurbhāvitānāṃ dharmāṇāmarthamājñātuṃ | tatrādiśuddhiḥ, (śbh_sh 336) śīlaṃ ca suviśuddhaṃ dṛṣṭiśca ṛjvī [|] tatra śīlaṃ suviśuddhaṃ | daśabhiḥ kāraṇairveditavyam | tatra dṛṣṭi tṛptitā jātā śradadhāṃ(ddhā) saṃprayogāt | adhimuktisaṃprayogāddhi tamāryā [a]śāṭhyatayā sucintita dharmārthasya niḥkāṃkṣanirvicikitsāprayoganiryāṇatayā yā dṛṣṭiḥ śraddhayā saṃprayuktā | asmāddharma vinayādasaṃhāryādadhimuktyā ca saṃprayuktā buddhānāṃ buddhaśrāvakāṇāṃ ca | anityamanubhava[na]manityāni copapattyāyatanā ni | gaṃbhīrāṃ ca deśanāṃ, avyākṛtavastu cādhimucyate | no[t]trasati, na saṃtrāsamā padyate | vigatamāyāśāṭhyā ca yā dṛṣṭiḥ yayā ṛjuko bhavati | ṛjukajātīyaḥ | yathānuśiṣṭaśca pratipadyate | yathābhūtaṃ cātmānamāviṣkaroti | dharmāṇāṃ vānityatāmārabhyaṃ, duḥkhatāṃ, śūnyatāmanātmatāmarthaḥ suvicintitobhavati | sutulitaḥ sūpaparīkṣitaḥ | yaddhetorayaṃ niḥkāṅkṣo bhavati | nirvicikitsaḥ | dvedhā pathā gato viśeṣāya paraiti | itīyaṃ caturākārā dṛṣṭiryathoddiṣṭā | dṛṣṭiṛjutetyucyate | tatra saṃbhārasaṃbhṛtatāvistareṇa saṃbhāraḥ | pūrvameva nirdiṣṭaḥ samāsataḥ | punaścarvidho bhavati | puṇyasaṃbhāro, jñānasaṃbhāraḥ, pūrvako, dṛṣṭadhārmikaśca |
tatra puṇyasabhāro yenāpyetarhi ānulomikāḥ pariṣkārāḥ prādurābhavanti | pradakṣiṇāḥ | kalyāṇamitrāṇi ca pratilabhate | anantarāyaśca prayuktasya bhavati |
tatra jñānasaṃbhāraḥ | yena medhāvī bhavati, pratibalaḥ | subhāṣitadurbhāṣitānāṃ dharmāṇāmarthamājñātuṃ [|] lābhī bhavati | ānulobhikāyā dharmadeśanāyāḥ, arthadeśanāyāḥ, avavādānuśāsanyāḥ |
tatra pūrvako yenaitahi (rhi) pa[ri]pakvānīndriyāṇi labhate | pūrvakuśalamūlopacayāt | tatra dṛṣṭadhārmikastadyathā | kuśalo dharmacha(ccha)ndaḥ | tathā paripakvendriyasya śīlasamvara, indriyasamvara iti vistareṇa pūrvavat |
tatra prasādabahulatā [|] na śāstari kāṃkṣati | na vicikitsati | prasīdatyadhimucyate | yathāśāstaryevaṃ dharme, śikṣāyāmiti vistareṇa pūrvavat |
tatra medhā yayā āśu dharmamudgṛhṇāti | cireṇa dharmamarthaṃ ca na vistārayati | āśu dharmamarthaṃ ca pratividhyati |
tatra kṛtapuṇyatā | yayā abhirūpo bhavati | darśanīyaḥ | prāsādiko dīrghāyurbhavatyādeyavākyo, maheśākhyo, jñāto bhavati | mahāpuṇyo, lābhī cīvarādīnāṃ | sa satkṛto, gurukṛtaśca | rājādīnāṃ |
tatra guṇānvita iti | guṇā alpecchatādayo veditavyāḥ | yathoktaṃ śramaṇālaṃkāre tairayaṃ prakṛtyaiva samanvāgato bhavati | itīmānyevaṃ bhāgīyāni mandarajaskasya pudgalasya liṃgāni veditavyāni ||
tatra ṣaṭ pudgalaparyāyāḥ | tadyathā śramaṇo, brāhmaṇo, brahmacārī, bhikṣuryati[ḥ], pravrajitaśceti |
tatra catvāraḥ śramaṇāḥ | mārgajinaḥ | mārgadeśikaḥ | mārgajīvī | mārgadūṣī ca |
tatra yaḥ sugataḥ sa mārgajinaḥ | yo dharmavādī sa mārgadeśikaḥ | tatra yaḥ pratipannaḥ | sa mārgajīvī | yo mithyāpratipannaḥ sa mārgadūṣī |
sugataścocyate | yośeṣaṃ rāgadveṣamohakṣayamanuprāptaḥ | dharmavādī | yo rāgadveṣamohavinayāya dharmaṃ deśayati | supratipanno yo rāgadveṣamohavinayāya (śbh_sh 339) pratipannaḥ | duḥśīla[ḥ], pāpadharmā, mithyā pratipannaḥ |
api ca | śaikṣāśaikṣā mārgajinā ityucyante | darśanabhāvanāprahātavyānāṃ kleśānāṃ vijayāttatra tathāgato bodhisattvaścāyatyāṃ bodhāya pratipannāḥ | śrāvakāśca sūtradharā, vinayadharā, mātṛkādharāśca | ye sāṃketikaṃ dharmavinayaṃ dhārayanti | dharmanetrīṃ pravarttayanti | ima ucyante mārgadeśikāḥ | tatra ye pṛthagjanakalyāṇakā ātmahitāya pratipannā śajjinaḥ (mārgadeśikāḥ) | kaukṛtikāḥ śikṣākāmāḥ | aprāptasya prāptaye anadhigatasyādhigamāya āsākṣātkṛtasya sākṣātkriyāyai prayuktā, bhavyāśca pratibalā, yāvadasākṣātkṛtasya sākṣātkriyāyai [|] ima ucyante mārga jīvinaḥ | apyeṣāmūṣmā yene[ya]masya āryasya prajñendriyasyotpattaye, na mṛtā jīvantītyucyate | tenocyante mārgajīvina iti | tatra yoyaṃ pudgalo duḥśīlaḥ pāpadharmā yāvadabrahamacārī [brahmacārī] (ri) pratijñaḥ | ayamucyate mārgadūṣī dūṣitonena mārgo bhavati mūlata āditaḥ | yenāyamabhavyo bhavatyapratiabalaḥ | abhājanabhūto mārgasyotpattaye | satyāṃ saṃvidyamānāyāṃ mārgadeśanāyāṃ sati saṃvidyamānedhigame [|] (śbh_sh 340) tasmānmārgadūṣītyucyate |
idaṃ ca sandhāyoktaṃ bhagavatā | iha katamaḥ śramaṇaḥ | iha yāvaccaturthaḥ | śūnyāḥ parapravādāḥ | śramaṇaibrahmiṇaiśca | yatrāryāṣṭāṃgo mārgaḥ prajñāyate | tatra prathamaśramaṇastatra yāvaccaturtha iti ||
tatra (ya) trayo brāhmaṇāḥ | tadyathā jātibrāhmaṇaḥ | saṃjñābrāhmaṇaḥ | pratipattibrāhmaṇaśca | tatra jātibrāhmaṇaḥ | yoyaṃ jātibrāhmaṇaḥ kulajāto, yonijo, mātṛsambhūtaḥ | utpanno mātṛtaḥ, pitṛtaḥ | tatra saṃjñābrāhmaṇa iti loke nāma bhavati, saṃjñā, samājñā, prajñaptirvyavahāraḥ | pratipattibrāhmaṇaḥ | yotyantani(ntaṃ) bhavati kṛtārthaḥ | vāhitā bhavantyanena pāpakā akuśalā dharmāḥ | (śbh_sh 341) yathoktaṃ na kāryaṃ brāhmaṇasyāsti | kṛtārtho brāhmaṇaḥ smṛta iti |
tatra trayo brahmacāriṇaḥ | tadyathā viratisamādāyī | tadantaraprahāyī, tadatyantaprahāyī ca | tatra viratisamādāyī | yo brahmacaryā[t]punardharmātprativirato bhavati | samādattaśikṣaḥ | tatra tadantaraprahāyī yo laukikena mārgeṇa kāmavītarāgaḥ pṛthagjanaḥ | tatra tadatyantaprahāyī | tadyathānāgāmī | arhatvātpunaḥ (arhanvā punaḥ) ||
tatra pañca bhikṣavaḥ | bhikṣatīti bhikṣuḥ | pratijñābhikṣuḥ | saṃjñābhikṣuḥ | bhinnakleśatvādbhikṣuḥ | jñapticaturthena karmaṇopasampādito bhikṣuḥ ||
tatra trayo yatayaḥ | dauḥśīlyasaṃyamād yatiḥ | yokuśalād vākkāyakarmaṇaḥ prativirataḥ | viṣayasaṃyamādyatiḥ | ya indriye guptadvāraḥ | ārakṣitasmṛtiḥ | nipakasmṛti[ḥ |] vistareṇa pūrvavat | kleśasaṃyamādyatiḥ | yasya darśanaprahātavyāḥ kleśāḥ prahīṇā utpannotpannañca | vitarkaṃ vyāpādavihi[taṃ]vitarkamabhidhyāvyāpādadṛṣṭimithyādṛṣṭikrodhopanāhamrakṣapradāśādīnyāpāyikāni sthānāni nairayikāni(ṇi) | durgatigāmī[ni] (|) aśramaṇakārakāṇyutpannotpannāni nādhivāsayati | prajahāti | viśodhayati | vyantīkaroti | so 'yaṃ dvividhaḥ kleśasaṃyamo bhavati | (śbh_sh 342) paryavasthānasaṃyama, ubhayasaṃyamaśca ||
tatra dvau pravrajitau | svāravyātadharmavinayo, durākhyātadharmavinayaśca | tatra svākhyātadharmavinayaḥ | bhikṣurbhikṣuṇī, śikṣamāṇā, śrāmaṇera[ḥ], śrāmaṇerī | api ca pravrājayatyātmanaḥ pāpakānakuśalān dharmān sa pravrajita ityucyate | paramārthataḥ | tatra durākhyātadharmavinayaḥ | tadyathā tīrthika[ḥ], parivrājo (vrāḍ), nirgrantho vā, parivrājakopāṇḍuroga iti | yo vā punarapyevaṃbhāgīyaḥ | tenāhaṃ (ha) śramaṇo, brāhmaṇo, brahmacārī, bhikṣuryatiḥ, pravra [........................................] ra-ca | kālaprabhedaḥ dīrghakālabhāvitamārgo, na dīrghakālabhāvitamārgaśca | itīme catvāraḥ prabhedāḥ kathaṃnidānāni bhavanti | yadvā saṃpra [.........................................] jña upāyajña[ḥ] kuśala ityarthaḥ | sātatyapakṣe prayogo (gaḥ) sātatiko nipakva ityucyate | dīrghakālabhāvitabhāvita [...........................................] trayeṇa bhedena | yogaprayogakālabhedenāptānāṃ pudgalānāṃ vyavasthānaṃ yastāvadpudgalaḥ aparipakvendriyaḥ | sa tāvadupāyajñopi sātatikopi kṛtaparicayopi nārādhako bhavati | (śbh_sh 343) dhyāyyasya dharmasya kuśalasya | tatra paripakvendriyaśca [...............................] jño bhavati | paripakvendriyo bhavati | upāyajño na kṣiprābhijño bhavati | tatra paripakvendriyo, bhavatyupāyajño, na sātatiko, na kṛtaparicayaḥ | na tāvatkṛtasvārtho bhavati | kṛtakṛtyaḥ | yaśca paripakvendriyo bhavatyupāyajñaḥ | sātatikaḥ, kṛtaparicayaśca bhavatyevaṃ sa ārādhako bhavati | kṣiprābhijñaśca | kṛtasvakāryaśca bhavati kṛtyakṛtyaḥ ||
tatra catvāro mārāḥ saṃbahulāni mārakarmāṇi | (śbh_sh 344) veditavyāni yoginā | yogaprayuktena | te ca parijñāya parivarjayitavyāḥ | tatra catvāro mārāḥ | tadyathā- skandhamāraḥ, kleśamāraḥ, maraṇamāraḥ | devaputramāraśca | paṃcopādānaskandhāḥ skandhamāraḥ | traidhātukāvacarāḥ kleśāḥ | teṣāṃ teṣāṃ sattvānāṃ | tasmāttasmātsattvanikāyāḥ ya(yādya)nmaraṇaṃ kālakriyā (śbh_sh 345) maraṇamāraḥ | yopyakuśalapakṣaprayuktasya skandhakleśamṛtyusamatikramāya kāmadhātūpapanno devaputraḥ | niścayaprāptaḥ antarāyamupasaṃharati | vyākṣepakaraṇe | ayamucyate devaputramāraḥ | tatra yatra ca mriyate | yaścāsau mṛtyuryena ca mṛtyuṃ namayati, krāmayatyantarāyikena vastunā [|] ityetadadhikṛtya catvāro mārā vyavasthāpitāḥ |
tatra pañcasūpādānaskandheṣu jāteṣu varddhamāneṣu mriyate | kleśāṃ(śān)janayatyāyatyāṃ jātaśca mriyate | cyutiśca cyavanatā satvānāṃ jīvitendriyanirodhaḥ | kālakriyā svabhāva eva mṛtyuḥ | devaputramāraśca maraṇa samatikramāya prayuktasyāntarāyamupasaṃharati | yena naiva vā śaknoti maraṇadharmatāṃ samatikramitum || kālāntareṇa vā samatikrāmati | tatrāvaśagato mārasya bhavati laukikamārgavītarāgaḥ pṛthagjanaḥ || ihasthastatropapanno vā, [a]vaśagataḥ | punaryaḥ avītarāgaḥ |
tatra yo vītarāgaḥ (|) eva hastagato yathākāmaṃ karaṇīyaḥ | vītarāgo vā punarbaddho mārabandhanaiḥ | aparimukto mārapāśairyasmātsa punarapyāgantī(ntā) imāṃ (maṃ) dhārntum (dhātum) |
tatra mārakarmāṇi | yasya kasyacitkarmaṇo dharmacchandaḥ samutpanno naiṣkramyopasaṃhitaḥ | kāmagredhamadhipatiṃ (śbh_sh 346) kṛtvā pravarttante | veditavyaṃ mārakarmai taditi | indriyairguptadvārasya viharataḥ | yasya raṃjanīyeṣu rūpeṣu sahagatvarasampraṣṭavyadharmeṣu nimittagrāhitāyāmanuvyaṃjanagrāhitāyāṃ cittaṃ praskandati | veditavyaṃ mārakarmaitaditi | evaṃ bhojaneṣu mātrajñasya viharataḥ praṇīteṣu raseṣu chandarāgamanunayena cittaṃ praskandati | bhaktavaiṣamye evaṃ pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyo gamananuyuktasya viharataḥ | nidrāsukhe, śayanasukhe, pārśvasukhe cittaṃ praskandati | veditavyaṃ mārakarmaitaditi | tathā saṃprajānadvihāriṇo viharataḥ | abhikramapratikramādiṣu śiśumudāravarṇaṃ raṃjanīyaṃ mātṛgrāmaṃ dṛṣṭvā ayoniśo nimittagrāheṇa cittaṃ praskandati | lokacitrāṇi vā dṛṣṭvā cittaṃ praskandati | bahvarthatāṃ(tāyāṃ), bahukṛtyatāyāṃ, cittaṃ praskandati | tadyathā gṛhasthapravrajitaiḥ saṃsargārāmatāyāṃ, pāpamitraiḥ saha ekavyavasitāyāṃ, dṛṣṭyanumate cittaṃ praskandati | veditavyaṃ mārakarmaitaditi || tathā buddhe, dharme, saṃghe, duḥkhe, samudaye, nirodhe, mārge | ihaloke, paraloke kāṃkṣā vimataya utpadyante | veditavyaṃ mārakarmaitaditi | araṇyagato vā, vṛkṣamūlagato vā, śūnyāgāragato vā, mahāntambhayabhairavaṃ paśyatyu[t]trāsakaraṃ romaharṣaṇaṃ | brāhmaṇaveṣeṇa, vā manuṣyaveṣeṇa vā, amanuṣyaveṣeṇa vā, kaścidupasaṃkramyāyoniśaḥ (|) (śbh_sh 347) śuklapakṣādvicchindayati | kṛṣṇapakṣe ca samādāpayati | veditavyaṃ mārakarmaitaditi | yadā lābhasatkāre cittaṃpraskandati | mātsarye mahecchatāyāṃ | asantuṣṭau, krodhopanāha (|) kuhanālapanādiṣu | śramaṇālaṃkāravipakṣeṣu dharmeṣu cittaṃ praskandati | veditavyaṃ mārakarmaitaditi | itīmānyevaṃbhāgīyāni mārakarmāṇi veditavyāni tāni caturṇāṃ mārāṇāṃ yathāyogaṃ ||
tatra caturbhiḥkāraṇaiḥ samyakprayuktasyāpyāraṃbho viphalo bhavati | tadyathā indriyasamudāgamena | anulomāvavādena | samādhidurbbalatayā ca | indriyāṇi cenna samudāgatāni | ānulomikaścāvavādo bhavati | samādhiśca kevalavān | evamasyārambho viphalo bhavati | indriyāṇi cenna samudāgatāni bhavanti | avavādaśca nānulomiko bhavati | samādhiśca balavān bhavati | evamārambho viphalaḥ | indriyāṇi cetsamudāgatāni | sa avavādaścānulomiko bhavati | samādhiśca durbalo bhavatyevāraṃbhā(vamārambho) viphalaḥ | indriyāṇi cetsamudāgatāni bhavanti | ānulomikaścāvavādo bhavati | samādhiśca durbbalo bhavatyeva[mā]rambho viphalaḥ | indriyāṇi cetsamudāgatāni bhavanti | ānulomikaścāvavādaḥ | samādhiśca balavānevama(śbh_sh 348)syārambhaḥ saphalo bhavatyebhistribhiḥ kāraṇairviphalo bhavati | tribhireva kāraṇaiḥ saphalaḥ || uddānaṃ ||
pudgalāstadvyavasthānaṃ atho ālambanena ca | avavādaśca śikṣā ca tathā śikṣānulomikā[ḥ] [||] yogabhraṃśaśca yogaśca manaskāraśca yoniśaḥ | karaṇīyaṃ bhāvanā ca phalaṃ pudgalaparyāyaḥ ||
māraśca mārakarmāṇi ārambho viphalo bhavet ||
|| yogācārabhūmau śrāvakabhūmisaṃgṛhītāyāṃ dvitīyaṃ yogasthānam ||
iii. tṛtīyaṃ yogasthānam
evaṃ kṛte pudgalavyavasthāne, ālambanavyavasthāne, yāvadbhāvanāphalavyavasthāne ātmakāmena pudgalena svārthamanuprāptukāmena ādikarmikena (ṇa) | tatprathamakarmikena(ṇa) yogajña, ācāryo vā, upādhyāyo vā, puruṣo, gurusthānīyo vā, caturṣu sthāneṣu smṛtimupasthāpya upasaṃkramitavyaḥ | abhijñābhiprāyeṇa, nopālambhacittatayā, sagauraveṇa, na samānastambhatayā | kiṃkuśalagaveṣiṇā | nātmodbhāvanārthaṃ | ātmānaṃ parāṃśca kuśalamūlena yojayiṣyāmīti | na lābhasatkārārthamevaṃ ca punarupasaṃkramya kālenāvakāśaṃ kṛtvā, ekāṃsamuttarāsaṃgaṃ kṛtvā, dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya, nīcataramevāsane niṣadya, sapratīśena yoga āyācitavyaḥ | ahamasmiṃ (smi) yogenārthī, yogaṃ ādikṣvānukampāmupādāya |
ityevañca punarāyācitena yoginā yogajñena sa ādikarmikaḥ, tatprathamakarmikaḥ yogamanasikāre prayoktukāmaḥ | (śbh_sh 352) ślakṣṇaślakṣṇairvacanapathairudvejayitavyaḥ | saṃpraharṣayitavyaḥ | prahāṇe cānuśaṃso varṇayitavyaḥ | sādhu, sādhu, durmukha, yastvāṃ (stvaṃ)pramādāpagatāyāṃ prajāyāṃ, viṣayanimnāyāṃ, viṣayādhyavasitāyāṃ apramādāya prayoktukāmaḥ | apāyadhārakapraviṣṭāyāmapāyadhārakānnirgantukāmaḥ | rāgadveṣamohavigatabandhanāyāṃ bandhanāni kṣeptukāmaḥ | saṃsāramahādāvīdugamārgapraviṣṭānāṃ(yāṃ) nistarttukāmaḥ | kleśakuśalamūlamahādurbhikṣaprāptāyāṃ kuśalamūlasubhikṣamanuprāptukāmaḥ | kleśataskaramahābhayānugatāyāṃ | nirvāṇaṃ kṣemamanuprāptukāmaḥ | kleśamahāvyādhigrastāyāṃ paramamāno nirvāṇamanuprāptukāmaḥ | caturotmā(ghā)nusrotopahatāyāmoghānutarttukāmaḥ | mahāvidyānukārapraviṣṭāyāṃ mahājñānālokamanuprāptukāmaḥ | anya(tra)tvamāyuṣmannevaṃ prayujyamānaḥ | samohaṃ ca rāṣṭrapiṇḍaṃ paribhokṣyate | śāsturvacanakaro bhaviṣyasi | anirākṛtadhyāyī, vipaśyanayā samanvāgataḥ | bṛṃhayitā śūnyāgārāṇāṃ svakāyayogamanuyuktaḥ | avigarhito vijñaiḥ | sabrahmacāribhistulyahitāya pratipannaḥ | parahitāya, bahujanahitāya, lokānukampāyai, (śbh_sh 353) arthāya, hitāya, sukhāya devamanuṣyāṇāmityevaṃbhāgīyaiḥ ślakṣṇairvacanapathaiḥ | saṃharṣayitvā (saṃharṣya) prahāṇe cānuśaṃsaṃ darśayitvā, caturṣu paripṛcchāsthānīyeṣu dharmeṣu paripraṣṭavyaḥ | kaści(cci)dāyuṣmānekāntena buddhaśaraṇaṃ gato, dharmaṃ, saṃghaṃ, no cetobahirdhānyaṃ śāstāraṃ vā, dakṣiṇīyamvā saṃjānāti, kaccitte ādipariśodhitādbrahmacaryasya bhāvanāyai śīlaṃ ca te saviśuddhaṃ, dṛṣṭiśca ṛjvī kaccitte āryasatyānāmuddeśavibhaṃgamāramya dharmaḥ śrutaścodgṛhītaśca | alpo vā, prabhūto vā, kaccitte nirvāṇā dhimuktaṃ cittaṃ | nirvāṇābhiprāyaśca pravrajitaḥ |
sacetpṛṣṭa omiti prajānāti | tata uttari caturṣu sthāneṣu caturbhiḥ kāraṇaiḥ samanveṣitavyaḥ | praṇidhānataḥ samanveṣitavyaḥ | gotrata, indriyataḥ | caritataśca samanveṣitavyaḥ kathayā, ceṣṭayā, cetaḥ paryāyasthānena paryeṣitavyaḥ |
tatra kathaṃ pṛcchayā praṇidhānataḥ samanveṣitavyaḥ | evaṃ paripraṣṭavyaḥ | kutrāyuṣmān kṛtapraṇidhāna (śbh_sh 354) iti | śrāvakayāne, pratyekabuddhayāne mahāyāne [|] (śbh_sh 355) sa yatra yatra kṛtapraṇidhāno bhaviṣyati | ta cai(trai)vātmānaṃ vyākariṣyati | evaṃ pṛcchayā praṇidhānataḥ samanveṣitavyaḥ |
kathaṃ pṛcchayā gotramindriyaṃ caritaṃ ca [|] samanveṣitavyaṃ | sa evaṃ paripraṣṭavyaḥ | āyuṣmānātmano gotramvā, indriyamvā, caritaṃ vā [|] kiṃ gotrohaṃ | kīdṛśāni me indriyāṇi mṛdūni, madhyāni, tīkṣṇāni, kiṃ rāgacaritaḥ | atha dveṣacaritaḥ | evaṃ tāvad vitarkavicārita (vicāracarita) iti | sa cetsa prājño bhavati | pū(pau)rvāparyeṇa cāmuno gotramindriyaṃ, caritañcopalakṣitaṃ bhavati | nimittīkṛtaṃ [|] tañcai(ccaiva)va vyākaroti | sa cetpunaryukto bhavati | na cānena paurvāparyeṇa yāvannimittīkṛtaṃ bhavati | tataścaritaṃ copalakṣitaṃ bhavati | sa pṛṣṭo na vyākaroti | tasya tata uttarakālaṃ kathayā tāvattrīṇi samanveṣitavyāni | tasya purastācchrāvakayānapratisaṃyuktā (śbh_sh 356) kathā karaṇīyā | citrairgamakaidhurairvacanapathaiḥsa tasyāṃ kathāyāṃ kathyamānāyāṃ sa cecchrāvakagotro bhavatyatyarthaṃ tayā kathayā prīyate | hṛṣyate, ānandījātaḥ, saumanasyajāto bhavati | (na) prasīdati nādhi (adhi)mucyate | mahāyānapratisaṃyuktāyāmvā punaḥ kathāyāṃ kathyamānāyāṃ yo mahāyānagotraḥ so 'tyarthaṃ prīyate | hṛṣyate | yāvatprasīdatyadhimucyate | śrāvakapratyekabuddhastu na tathā | sa cetpunaḥ mṛdvindriyo bhavati | so 'tyarthañca prīyate | dharmasya cārthasya copalakṣaṇāya | udgrahṇāya, prativedhāya ca | madhyendriyo na, tīkṣṇendriyastu | āśu dharma copalakṣayatyudgṛhṇāti | pratividhyati gambhīrāyāmapi kathāyāṃ kathyamānāyāṃ | sa cetpunārāgacarito bhavati | sa prasadanīyāyāṃ kathāyāṃ kathyamānāyā matyarthaṃ prasīdati ramate | kā (yā)va ta(d)dhyānaṃ praviśati | cāptā ca magru (aśru?)
prapātaṃ ca snigdhasantānatāṃ, mṛducittatāṃ, dravacittatāṃ copadarśayati | saced dveṣacarito bhavati | nirvedhikāyāṃ kathāyāṃ kathyamānāyāṃ nirvāṇapratisaṃyuktāyāṃ nirāmiṣamu[t]trasya saṃtrāsamāpadyate | yathā mṛdvindriyasyoktaṃ tathātrāpi veditavyam | sa cetsa dharmānucarito bhavati | jānātyarthaṃ śuśrūṣate | na śrotramavadadhāti | na tathā prajñācittamupasthāpayati | (śbh_sh 357) āvarjito 'pi na tathā sānukāramanuprayacchati | sa cetpunarvicarito (rvicārānucarito) bhavati | tasya svavahitasyāpi cittaṃ vikṣipyate | durgṛhītagrāhī bhavati | na dṛḍhaṃ gṛhṇāti | na sthiraṃ, udgṛhītañca nāśayati | na puna[ḥ] kaya(tha)yā paripṛcchana kaśca bhavati | evaṃ kathayā | gotramindriyaṃ caritaṃ ca samanveṣitavyaṃ | kathaṃ ceṣṭayā [|] yāni pūrvoktāni liṃgāni | śrāvakagotrasya, rāgacaritānāṃ ca pudgalānāṃ tāni ceṣṭetyucyate | tayā ca ceṣṭayā yathāyogaṃ gotramindriyaṃ caritaṃ ca samanveṣitavyaṃ |
tatra kathaṃ cetaḥparyāyajñānena gotrendriyacaritāni samanveṣitavyāni | yathāpi sa yogī yogajño lābhī bhavati cetaḥ paryāyajñānasya [|] sa tena paracittajñānena gotramindriyaṃ, caritaṃ ca yathābhūtaṃ prajānāti | (śbh_sh 358) etāni catvāri sthānānyebhiścaturbhiḥ kāraṇaissamanveṣya pañcasu sthāneṣu vinayate | tadyathā samādhisaṃbhārarakṣopacaye, prāvivekye, cittaikāgratāyāḥ(yāṃ), āvaraṇaviśuddhau, manaskārabhāvanāyāṃ ca | tatra samādhisaṃbhārarakṣopacayaḥ yāvatā śīlasamvareṇa samanvāgato bhavati | tatra cāpramādavihārī bhavatyapapariṇāya buddhānuśiṣṭasya ca buddhānujñātasya pudgalasya, śīlaskandhasya śikśāpadapratipattyā vīryaṃ na sransa (sraṃsa)yati | evamayamavigatācchīlapratisamvarācchi kṣāmārgānna parihīyate | anadhigataṃ ca śikṣāmārgamadhigacchati | yathā śīlasamvara evamindriyasamvaraḥ, bhojane mātrajñatā, pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikānuyogaḥ, saṃprajānadvihāritā, evaṃ yāvacchramaṇālaṃkāra iti | yasya yasya saṃbhāraparigṛhītasya dharmapravibhāgasya lābhī bhavati | sa taṃ vā rakṣatyuttari (raṃ) ca pravibhāgasya pāripūraye | yathoktādbhūrādhikakasamudācārāya [c]chandajāto viherayu(ret) mu(mū)kajāta ārubdhavīryaścāyamucyate samādhisaṃbhārarakṣopacayaḥ | sa evaṃ hānabhāgīyāṃśca dharmān virajyati, śeṣabhāgīyāṃśca dharmān pratiṣevamāṇaḥ praviviktavihārī bhavati |
prāvivekyaṃ katamat | yā sthānasampadīryāpathasampat | tatra sthānasampattadyathā | araṇyamvā, vṛkṣamūlamvā, śūnyāgāramvā-tatra parvatakandaraṃ vā, giriguhā vā, palālapuṃjāni vā śūnyāgāramityucyate | tatra vanaprasthaṃ vṛkṣamūlamityucyate | tatrābhyavakāśaṃ, śmaśānaṃ, prāntaśca śayanāsanamaraṇyamityucyate | tadidamabhisamasya sthānaṃ veditavyaṃ | yadutāraṇyavṛkṣamūlaśūnyāgāraparvatagiriguhāpalālapuṃjābhyavakāśaśmaśānavanaprasthāni prāntāni śayanāsanāni | sthānasampatpunaḥ pañcavidhā | iha sthānamādita evābhirūpaṃ bhavati | darśanīyaṃ prāsādikamārāmasampannaṃ, vanasampannaṃ, puṣkariṇīsampannaṃ, śubhaṃ, ramaṇīyaṃ, notkūlanikūlaṃ, na sthāṇukaṇṭakadhānaṃ | na bahupāṣāṇaśarkarakapālaṃ | yatrāsya dṛṣṭavā cittamabhiprasīdati | vāsāya, prahāṇāya, prayogāya | hṛṣṭacittaḥ | pramuditacittaḥ | prahāṇaṃ pradadhāti iyaṃ prathamā sthānasampat | punarayaṃ (ridaṃ) na divā alpavilokaṃ bhavati | rātrāvalpaśabdavanyanirghoṣamalpadaṃśamaśakavātātapasarīsṛpasaṃsparśamiyaṃdvitīyā sthānasampat | yatpunaraparaṃ siṃhavyāghradvīpitaskaraparacakramanuṣyāmanuṣyabhayabhairavāpagataṃbhavati | yatra viśvasto niḥśaṃkitamānasaḥ | sukhaṃ sparśaṃ viharati | itīyaṃ tṛtīyā sthānasampat | (śbh_sh 360) punaraparaṃ ye te ānulomikā jīvitapariṣkārāścī varādayaḥ | te [a]trālpakṛcchreṇa sampadyante | yenāyaṃ piṇḍakena na klāmyati | yatrāsamvidhāna iyaṃ caturthī sthānasampat | punarapatraṃ(raṃ) kalyāṇamitraparigṛhītaṃ bhavati | tadrūpā atra vijñāḥ sabrahmacāriṇaḥ prativasanti | yesyākṛtāni nottānīkurvanti | gaṃbhīraṃ cārthapadaṃ prajñayā pratividhya suṣṭhu ca prakāśayanti | jñānadarśanasya viśuddhaye | iyaṃ pañcamī sthānasampat |
tatra katamā īryāpathasampat | divā caṃkrameṇa vātināmayati | niṣadya yāvatā evaṃ rātryāḥ prathamaṃ yāmaṃ, madhyame na (ca) yāme dakṣiṇena pārśvena (ṇa) śayyāṃ kalpayati | paścime ca yāme laghulaghvevottiṣṭhate | caṃkramaniṣadyayā vātināmayati | tasminnidaṃ sampanne śayanāsane, tathā buddhānujñāte mañce vā, pīṭhe vā, tṛṇe vā, saṃstaraṇe vā niṣīdati | paryaṅkamābhujya tu | kena kāraṇena pañca kāraṇāni samanupaśyan saṃpiṇḍitena kāyena praśrabdhirutpadyate | praśrabdhyutpattaye anukūloyamīryāpatha (śbh_sh 361) iti | tathā cārikā [kā]laṃ niṣadyayāśakto vyatināmayituṃ | nā cāsyāneneryāpathena kāyakleśo bhavati | tathā asādhāraṇoyamīryāpathonyatīrthikaiḥ | parapravādibhiḥ | tathā pare aneneryāpathena niṣaṇṇaṃ dṛṣṭvā atyarthamabhiprasīdanti buddhaiśca buddhaśrāvakaiścāyaṃ īryāpatho niṣevitaścānujñātaśca [|] imāni paṃcakāraṇāni | saṃpaśyati niṣīdati | paryaṅkamābhujya ṛjuṃ kāyaṃ praṇidhāya |
tatra katamā kāyasaṃjñatā | kāyasya spaṣṭocchritapraṇihitatā | cittena na niḥśocyena kuhanāpagatenārjavena | tatra ṛjunā kāyena pragṛhītena styānamiddhaṃ cittaṃ na paryādāya tiṣṭhati | niṣkuhakena citte bahirdhā vikṣepo na paryādāya tiṣṭhati | pratimukhāṃ (khīṃ) smṛtimupasthāpya |
tatra katamā pratimukhā(khī) smṛtiḥ | yāmupasthāpayati yoniśo manasikārasaṃprayuktā smṛtiḥ pra[ti]mukhe (khī)tyucyate | sarvakṛṣṇapakṣapramukhatayā, prativilomatayā | api ca samādhinimittālambanā pratibhālambanā smṛtiḥ pratimukhe (khī) tyucyate | sarvasamāhitabhūmikālambanapramukhatayā iyamucyate īryāpathasampat |
vyapakarṣaḥ katamaḥ | āha | dvividhaḥ kāyavyapakarṣaḥ | cittavyapakarṣaśca | tatra kāyavyapakarṣo yo gṛhasthapravrajitaiḥ sārdhamavihāritā || tatra cittavyapakarṣaḥ yaḥ kliṣṭamavyākṛtaṃ ca manaskāraṃ ca varjayitvā | samāhitabhūmikaṃ vā samādhisaṃbhāraprāyogikaṃ vā manaskāraṃ bhāvayati | kuśalamarthopasaṃhitamayamucyate cittavyapakarṣaḥ | tatra sthānasampat yā ceyamīryāpathasampat | yaścāyaṃ kāyavyakarṣaḥ | yaśca cittavyapakarṣaḥ (yaścittavyapakarṣas)tadekatyamabhisaṃkṣipya prāvivekyamityucyate |
tatraikāgratā katamā | āha | punaḥ punaḥ smṛtisabhāgālambanā pravāhānavadyaratiyuktā | cittasantatiryā sā samādhirityucyate | kuśalacittaikāgratāpi [|] kiṃ punaḥ punaranusmarati | āha | ye dharmā udgṛhītā[ḥ] śrutā, yā cāvavādānuśāsanī pratilabdhā bhavati | gurubhyastāmadhipatiṃ kṛtvā samāhitabhūmikanimittaṃ saṃmukhīkṛtya tadālambanāṃ pravāhayuktāṃ smṛtimanuvarttayati | (śbh_sh 363) upanibadhnāti | tatra katamatsabhāgālambanaṃ | yatkiṃcitsamāhitabhūmikamālambanamanekavidhaṃ | bahunānāprakāraṃ | yenālambane cittaṃ paraṃ samāhitamidamucyate | sabhāgamālambanaṃ [|] kasyaitat | sabhāgaṃ [|] āha | kṣayasya vastunaḥ pratirūpakametattasmātsabhāgamityucyate | yā punarabhikṣayākārānichidrā (niśchidrā) nirantarā smṛtiḥ pravartate | tenālambanena satataṃ ca satkṛtya ceyaṃ pravāhayuktatā | yatpunastasminnevālambane abhiratasyāsaṃkliṣṭavihāritā | vāhimārgatā smṛtiriyamavadyaratiyuktatā | tenāha punaḥ punaraparānusmṛtisabhāgālambanapravāhānavadyaratiyuktā citta santatiḥ | samādhiriti sā khalveṣā ekāgratā śamathapakṣyā vipaśyanāpakṣyā ca | tatra yā navākārāyāṃ cittasaṃtathau (sthitau) vā [sā] śamathapakṣyā, yā punaścaturvidhe prajñādhāre sā vipaśyanāpakṣyā |
tatra navākārā cittasthitiḥ katamā | iha bhikṣuradhyātmameva cittaṃ sthāpayati | saṃsthāpayati | avasthāpayatyupasthāpayati | damayati | śamayati | (śbh_sh 364) vyupaśamayati | ekotīkaroti | samādhatte [|]
kathaṃ sthāpayati | sarvabāhyebhya ālambanebhyaḥ pratisaṃkṣipyādhyātmamavikṣepāyopanibaghnāti | yattatprathamopanibaddho vikṣepāya iyaṃ sthāpanā |
kathaṃ saṃsthāpayati | tatprathamopanibaddhaṃ yadeva cittaṃ tadba[la]maudārikamasaṃsthitamaparisaṃsthitaṃ tasminnevālambane pravarddhanayogena prasādayogena sābhinigrahaṃ sūkṣmīkurvan abhisaṃkṣipan saṃsthāpayati |
kathamavasthāpayati | sa ceccittameva sthāpayataḥ | smṛtisaṃpramoṣādbahirdhā vikṣipyate | sa punarapi tathaiva pratisaṃharanti (ti) | evame(ma)va sthāpayati |
kathaṃ damayati | yairnimittairasya taccittaṃ vikṣipyate | tadyathā gatvarasaṃspraṣṭavyanimittai rāgadveṣamohastrīpuruṣanimitaiśca [|] tatrānena pūrvamevādīnavasaṃjñodgṛhītā bhavati | tāmadhipatiṃ kṛtvā teṣu nimitteṣu tasya cittasya prasaraṃ na dadāti | evaṃ damayati ||
kathaṃ śamayati | yairvitarkaiḥ kāmavitarkādibhiḥ | yaiścopakleśaiḥ | kāma[c]chandanivaraṇādibhiḥ | tasya cetasaḥ saṃkṣobho bhavati | tatrānena pūrvamevādīnavasaṃjñodgṛhītā bhavati | tāmadhipatiṃ kṛtvā tasya cetasaḥ | teṣu vitarkopakleśeṣu | prasaraṃ na dadātyevaṃ śamayati |
kathaṃ vyupaśamayati | smṛtisampramoṣāttadubhayasamudācāra [re] satyutpannotpannān vitarkopakleśān nādhivāsayati | prajahāti | evaṃ vyupaśamayati |
kathamekotīkaroti | sābhisaṃskāraṃ nicchi(śchi)draṃ nirantaraṃ samādhipravāhamā (ma)vasthāpayatyeva mekotīkaroti |
kathaṃ samādhatte | āsevanānvayādbhāvanānvayādbahulīkārānvayādanābhogavāhanaṃ | svarasavāhanaṃ | mārgaṃ labhate | yenānabhisaṃskāra (re)vā (ṇā) nābhogenāsya cittasamādhipravāhaḥ | avikṣepe pravarttate | evaṃ samādhatte |
tatra ṣaḍvidhabalairnavākārā cittasthitiḥ sampadyate | tadyathā śrutacintābalena | smṛtibalena | vīryabalena | (śbh_sh 366) paricayabalena ca |
tatra śrutacintābalena tāvat | yacchrutaṃ, yā cintā [tā]madhipatiṃ kṛtvā cittamādita ālambane sthāpayati | tatraiva ca | prabandhayogena saṃsthāpayati | tatropanibaddhaṃ cittaṃ smṛtibalena pratisarannavasthāpayati | upasthāpayati | tataḥ saṃprajanyabalena nimittavitarkopakleśeṣu prasaramananuprayacchan damayati | śamayati | vīryabalena | tadubhayasamudācāraṃ ca nādhivāsayati | ekotīkaroti | paricaya balena samādhatte [|]
tatra navākārāyāṃ cittasthitau catvāro manaskārā veditavyāḥ | balavāhanaḥ sa[c]chidravāhano nichi(śchi)dravāhanaḥ | anābhogavāhanaśca | tatra sthāpayataḥ, saṃsthāpayato balavāhano manaskāraḥ | avasthāpayata, upasthāpayato, damayataḥ, śamayataḥ, vyupaśamayataḥ, sacchidravāhano manaskāraḥ | ekotīkurvato nichi(śchi)dravāhano manaskāraḥ | samādadhataḥ | anābhogavāhano manaskāro bhavati | evamete manaskārāyāṃ cittasthitau śamathapakṣyā bhavanti | yaḥ punarevamadhyātmaṃ cetaḥśamathasya lābhī vipaśyanāyāṃ prayujyate | tasyaita eva catvāro manaskārā vipaśyanāpakṣyā bhavanti ||
caturvidhā vipaśyanā | katamā | bhikṣurdharmān vicinoti | pravicinoti | parivitarkayati | parimīmānsā(māṃsā)māpadyate | yadutādhyātmaṃ cetaḥśamathaṃ niśritya [|]
kathaṃ ca vicinoti | caritaviśodhanaṃ vā ālambanaṃ | kauśalyālambanaṃ vā, kleśaviśodhanaṃ vā | yāvadbhāvikatayā vicinoti | yathāvadbhāvikatayā | pravicinoti | savikalpena manaskāreṇa prajñāsahagatena | nimittīkurvanneva parivitarkayati | santīrayatyadhimīmāṃsāmāpadyate |
sā khalveṣā vipaśyanā trimukhī ṣaḍvastuprabhedālambanā veditavyā(ḥ) | katamāni trīṇi (|) mukhāni [|] vipaśyanā yannimittamātrānucaritā | vipaśyanā paryeṣaṇānucaritā, paryeṣi tā ca | pratyavekṣaṇānucaritā |
tatra nimittamātrānucaritā [|] yena (yayā) (śbh_sh 368) śrutamudgṛhītaṃ | dharmaṃ avavādasyāsamāhitabhūmikena manaskāreṇa manasi karoti | na cintayati | na tulayati | nopaparīkṣate | iyannimittamātrānucaritā bhavati |
yadā punaścintayati | tīrayati tulayatyupaparīkṣate | tadā paryeṣaṇānucaritā bhavati |
yadā punastīrayitvā upaparīkṣya yathā vyavasthāpitameva pratyavekṣate | tadā pratyavekṣaṇānucaritā bhavatīyaṃ trimukhā (khī) vipaśyanā |
katamāni ṣaḍvastuprabhedālambanāni | sa paryeṣamāṇaḥ | ṣaḍvastūni paryeṣate | arthaṃ, vastu, lakṣaṇaṃ, pakṣaṃ, kālaṃ, yuktiñca paryeṣyannetānyeva (paryeṣamāṇa etānyeva) pratyavekṣate |
kathamarthaṃ paryeṣate | asya bhāṣitasyāyamartho [a]sya bhāṣitasyāyamartha (ta) ityevamarthaṃ paryeṣate |
kathaṃ vastu paryeṣate | dvividhaṃ vastu [|] ādhyātmikaṃ bāhyañca [|] evaṃ vastu paryeṣate |
kathaṃ lakṣaṇaṃ paryeṣate | dvividhaṃ | svalakṣaṇaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ ca | evaṃ lakṣaṇaṃ paryeṣate |
kathaṃ pakṣaṃ paryeṣate | dvividhaḥ pakṣaḥ kṛṣṇapakṣaḥ śuklapakṣaḥ [|] kṛṣṇapakṣaṃ doṣataḥ | ādīnavataḥ | śuklapakṣaṃ punarguṇato 'nuśaṃsataścaivaṃ [pakṣaṃ] paryeṣate |
kathaṃ kālaṃ paryeṣate | trayaḥ kālāḥ [|] atīto 'nāgato vartamānaśca | evametadabhūdatītedhvani evametadbhaviṣyati | anāgatedhvani | evametadetarhi | pratyutpannedhvanītyevaṃ kālaṃ paryeṣate |
kathaṃ yuktimparyeṣate | catasro yuktayaḥ |[|] apekṣāyuktiḥ, kāryakāraṇayuktiḥ, upapattisādhanayuktirdharmatāyuktiśca || tatro (trā) pekṣāyuktyā saṃvṛtiṃ ca saṃvṛtitaḥ | paramārthaṃ ca paramārthataḥ | nidānaṃ ca nidānataḥ | paryeṣate | kāya (rya) kāraṇayuktyā kāritraṃ dharmāṇāṃ paryeṣate | ayandharmaḥ, idaṃ kāritraṃ, ayamidaṃ kāritra iti [|] upapattisādhanayuktyā trīṇi pramāṇāni paryeṣate | āptāgamamanumānaṃ pratyakṣaṃ ca [|] kimasti (|) atrātmā, nāstīti kiṃ pratyakṣamupalabhyate na veti, kimanumānena prayujyate na veti | tatra dharmatāyuktayā tathābhūtatāṃ dharmāṇāṃ prasiddhadharmatāmacintyadharmatāmavasthitadharmatāmadhimucyate, na cintayati | na vikalpayatyevaṃ yuktimparyeṣate |
iyaṃ ṣaḍvastuprabhedālambanā(ni) trimukhā (khī)vipaśyanā samāsataḥ | anayā sarvavipaśyanāsaṃgrahaḥ |
kena punaḥ kāraṇena ṣaṭprabhedā vyavasthāpitā[ḥ |] āha | trividhamavabodhamadhikṛtya bhāṣitārthā (na)vabodhamvastuparyeṣantatāvabodhaṃ | yathābhūtāvabodhaṃ ca | tatrārthaparyeṣaṇayā bhāṣitārthāvabodhaḥ | vastuparyeṣaṇayā, svalakṣaṇaparyeṣaṇayā ca vastuparyeṣantatāvabodhaḥ | tatra sāmānyalakṣaṇaparyeṣaṇayā, pakṣaparyeṣaṇayā, kālayuktiparyeṣaṇayā yathābhūtāvabodhaḥ | etāvacca yoginā jñeyaṃ | yaduta bhāṣitasyārthaḥ, jñeyasya vastunaḥ yāvadbhāvikatā | yathāvadbhāvikatā ca | tatrāśubho (bhe) prayukto yogī ṣaḍvastūni paryeṣate | āha [|] aśubhādhipateyaṃ dharmaṃ śrutamudagṛhītamadhipatiṃ kṛtvā samāhitabhūmikena manaskāreṇaivamarthapratisaṃvedī bhavati | aśubhayā aśubhyetatpratirūpametpratika(gha)metad durgandhamāmagandhamiti | (śbh_sh 371) ebhirākārairevaṃbhāgīyaistasyaivāśubhādhikṛtasya dharmasya pūrvaśru tasyārthapratisaṃvedanā [|] evamaśumatayārthaṃ paryeṣate |
kathaṃ vastu paryeṣate [|] sa evamarthapratisaṃvedī tāmaśubhatāṃ dvayorbhāvayorvyavasthāpitāṃ paśyatyadhyātmambahirdhā ca |
kathaṃ svalakṣaṇaṃ paryeṣate | adhyātmaṃ tāvadantaḥ kāyagatāmaśubhatāṃ pratyaśubhatāmadhimucyate || santyasminkāye keśaromāṇi vistareṇa yāvanmastakaṃ mastakaluṃgaṃ praśrāva (prasrāva) iti | tāṃ punaranekavidhāmantaḥ kāyagatāmaśubhatāṃ dvābhyāṃ dhātubhyāṃ saṃgṛhītāmadhimucyate | pṛthivīdhātunā, abdhātunā ca [|] tatra keśaromāṇyupādāya | yāvadyakṛtpurīṣā pṛthivīdhāturadhimucyate | aśrudvedanāmupādāya yāvatprasrāvādabdhātumadhimucyate | bahirdhā vā punarbāhyagatāmaśubhatāṃ vinīlakādibhirākārairadhimucyate | tatra vinīlakamadhimucyate | yadanena mṛtakuṇapaṃ svayaṃ vā dṛṣṭaṃ bhavati | purato vā śrutaṃ parikalpitaṃ vā, puna[ḥ] striyā vā, puruṣasya vā, mitrasya vā, amitrasya vā, udāsīnasya vā | hīnamvā, madhyamvā, praṇītamvā, dahrasya vā, madhyasya vā, vṛddhasya vā [|]
tatra nimittamudgṛhya ekāhamṛtaṃ pragaḍitaśoṇitamayaṃ prāptapūyabhāvaṃ vinīlakamityadhimucyate | dvyahamṛtaṃ (śbh_sh 372) prāptapūyabhāvaṃ | asaṃjātakṛmivipūyakamityadhimucyate | saptāhamṛtaṃ saṃjātakṛmi ādhmātaṃ ca vimadrāmakaṃ vyādhmātakamityadhimucyate kākaiḥ kuralai(rai)ḥ khādyamānaṃ gṛddhaiḥ śvabhiḥ śrṛgālairvikhādikamityadhimucyate | viravāditamvā punarapagatatvaṅmānsaśoṇitaṃ snāyumātropanibaddhaṃ vilohitakamityadhimucyate | diśodiśamaṃgapratyaṃgeṣu vikṣipteṣu viśleṣiteṣu samānse(māṃse)ṣu nirmānse (māṃse)ṣu kiṃcicchiṣṭamānse(māṃse)ṣu vikṣiptakamityadhimucyate || anyato vā hastāsthīnyanyataḥ pādāsthīnyanyato jānvasthīnyūrvasthīni, bāhvasthīni, prabāhvasthīni | pṛṣṭhā(ṣṭhī) vaṃśaḥ | hanunakraṃ dantamālā madhyataḥ | śiraskapālaṃ dṛṣṭvānyāsthīnyadhimucyate | yadā punaḥ sambaddhamarikṣakaraṃkamaviśīrṇaṃ manasi karoti | kevalaṃ nimittagrāhī bhavati | na tu tasyāṃga pratyaṃgeṣu vyaṃjanagrāhī | evaṃ śaṃkalikāmadhimucyate | yadā [tvanu] vyaṃjanagrāhī bhavati | tadāsthiśaṃkalikāmadhimucyate | api ca dve śaṃkalike dehaśaṃkalikā, pratyaṃgaśaṃkalikā ca | tatra deha śaṃkalikā śroṇīkaṭāhamupādāya | pṛṣṭhīvaṃśo yāvat, yatra śiraskapālaṃ pratiṣṭhitaṃ | pratyaṃgaśaṃkalikā sambaddhāni bāhvasthīni ca sambaddhāni | tatra yā dehaśaṃkalikā ca | tatra dehaśaṃkalikā śroṇīkaṭāhamupādāya | (śbh_sh 373) pṛṣṭhīvaṃśo yāvat yatra śiraskapālaṃ pratiṣṭhitaṃ | pratyaṃgaśaṃkalikāsambaddhāni bāhvasthīni | ūrujaṃghāsthīni ca | tatra yā dehaśaṃkalikā | sā śaṃkalikaivocyate | yā punaḥ pratyaṃgaśaṃkalikā sā asthiśaṃkaliketyucyate |
api ca dvau śaṃkalikāyānimittagrāhau citrakṛtāyāḥ pāṣāṇa kāṣṭhaśādakṛtāyā vā | bhūtaśaṃkalikāyā vā | abhūtaśaṃkalikāyā vā | nimittaṃ manasikaroti | tadāśaṃkalikāmevādhimucyate nāsthiśaṃkalikāṃ | yadā pūnarbhūtaśaṃkalikāyā nimittaṃ manasi karoti | tadāsthiśaṃkalikāmevādhimucyate | nāsthiśaṃkalikāṃ | (yadā punarbhūtaśaṃkalikāyā nimittaṃ manasi karoti | tadāsthiśaṃkalikāmadhimucyate) | sa khalveṣa bāhyāyā varṇanibhāyā upādāyarūpagatāyāstrividho (|) vipariṇāmaḥ | svarasavipariṇāmaḥ | parakṛtastadubhayapakṣyaśca |
tatra vinīlakamupādāya | yāvad vyādhmātakāḥ (kāt) svarasavipariṇāmaḥ | tatra vikhāditakamupādāya yāvadvikṣiptakātparakṛto vipara(ri)ṇāmaḥ | tatrāsthikā (vā), śaṃkalikā vā ityayamubhayapakṣyo vipariṇāma iti | ya evaṃ yathābhūtaṃ prajānāti | (śbh_sh 374) bahirdhā aśubhatāmākārata evaṃ bahirdhā aśubhatāyāḥ svalakṣaṇaṃ paryeṣate |
kathamaśubhatāyā[ḥ] (|) sāmānyalakṣaṇaṃ paryeṣate | yathā cādhyātmaṃ bahiḥ kāyasyāśubhāvarṇanibhayā apariṇatā yāvadbahirdhā bahiḥ kāyasyāśubhā varṇanibhā vipariṇatā adhyātmikayā aśubhayā varṇanibhā samānadharmatāṃ tulyadharmatāmadhimucyate | iyamapi me śubhā varṇanibhā evaṃ dharmiṇīti | ye 'pi kecitsattvā anayā śubhayā varṇanibhayā samanvāgatāsteṣāmapi sāśubhāyāṃ evaṃ dharmiṇī tadyatheyambāhyā || evaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ paryeṣate |
kathaṃ pakṣaṃ paryeṣate | tasyaivaṃ bhavati | yadāha masyā (anayāśubhayā varṇanibhayā etāmaśubhamatā (tāṃ) yathābhūtamaprajānannadhyātmaṃ vā bahirdhā vā śubhāyāṃ varṇanibhāyāṃ saṃrāgamutpādayāmi viparyāsa eva kṛṣṇapakṣasaṃgṛhītaḥ | niḥsaraṇadharmaḥ saduḥkhaḥ savighātaḥ sopadravaḥ saparidāhaḥ | atonidānā utpadyante | āyatyāṃ jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ | yā punarasyāṃ śubhāyāmvarṇanibhāyāṃ | aśubhadharmatānugatā yathābhūtānupaśyanā śuklapakṣyā [|] eṣa dharmaḥ aduḥkhaḥ | avighātaḥ | yāvadato nidānā upāyāsā nirudhyante | tatra yoyaṃ (śbh_sh 375) kṛṣṇapakṣasamayo nādhivāsayitavyaḥ | prahātavyo viśodhayitavyaḥ | śuklapakṣyaḥ punaranutpanna utpādayitavyaḥ | utpannasya ca sthitirvṛddhirvaipulyatā (vipulatā) karaṇīyā | evaṃ pakṣaṃ paryeṣate |
kathaṃ kālaṃ paryeṣate | tasyaivaṃ bhavati | yeyamadhyātmaṃ [a]śubhā varṇanibhā seyamvarttamānamadhvānamupādāya yā punariyaṃ bahirdhā aśubhā varṇanibhā iyamapi vartamāna (tā)mevādhvānamupādāya | atītaṃ punaradhvānamupādāya | śubhā babhūva | saiṣā tāvadatītamadhvānamupādāya śubhā satī tadyathā me etarhi | vartamānamadhvānamupādāya | evamānupūrvyā etarhi vartamānamupādāya aśubhā saṃvṛttā, sā me iyaṃ [a]śubhā varṇanibhā varttamānamadhvānamupādāyāśubhā satī | anāgate [a]dhvanyaśubhā na bhaviṣyatīti | nedaṃ sthānaṃ vidyate | tadyathaiṣā bāhyā eva[ṃ] vartamānamadhvānamupādāya | iti hyatītānāgatapratyutpanneṣvadhvasu ayamapi me kāya evaṃbhāvī, evaṃbhūta, etāṃ ca dharmatāmanatīta ityevaṃ kālaṃ samanveṣate |
kathaṃ yuktiṃ samanveṣate | tasyaivaṃ bhavati | nāstīti sa kaścidātmā vā, sattvo vādhyātmaṃ vā, bahirdhāvopalabhya[mānaḥ] yaḥ śubho vā syādaśubho vā [|] (śbh_sh 376) api ca rūpamātrametatkaṇḍavaramātrametadyatreyaṃ saṃjñā samājñā prajñaptirvyavahāraḥ | śubhamiti vā aśubhamiti vā | api ca-
āyurūṣmātha vijñānaṃ (|) yadā kāyaṃ jahatyamī [|] apaviddhastadā śete yathā kāṣṭhamacetanaṃ ||
tasyāsya mṛtasya kālagatasyānupūrveṇa vipariṇatā imā avasthāḥ prajñāyante | yaduta vinīlakamitivā yāvadasthiśaṃkalikāyā vā ayamapi me kāyaḥ | pūrvakarmakleśaviddhaḥ | mātāpitryaśucisaṃbhūta odanaka(ku)lmāṣopacitaḥ | yena hetunā, yena nidānena iyaṃ tāvatkālikī śubhā varṇanibhā | prajñāyate | antaḥkāyaḥ punarnityaṃ nityakālamadhyātmaṃ ca bahirdhā cāśubhā evaṃ saṃvṛtiparamārthanidānataḥ | apekṣāyuktiṃ paryeṣate | tasyaivaṃ bhavatīyamaśubhatā | evamāsevitā bhāvitā bahulīkṛtā kāmarāgaprahāṇāya samvartate | kāmarāgaśca prahātavyaḥ | evaṃ kāryakāraṇayuktyā samanveṣate | tasyaivaṃ bhavatyuktaṃ hi bhagavatā | aśubhā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā kāmarāgaprahāṇāya samvarttata ityayaṃ tāvanme āptāgamaḥ | pratyātmamapi me jñānadarśanaṃ pravarttate | ahamasmi yathā yathā aśubhatāṃ bhāvayāmi, manasi karomi | tathā kāmarāgaparyavasthānaṃ anutpannaṃ ca notpadyate | utpannaṃ ca prativigacchati | ānulomikopyeṣa vidhirasti | (śbh_sh 377) kathamidānīmvipakṣaṃ dharmaṃ manasikurvataḥ | tadvipakṣālambanena kleśa utpadyate | evamupapattisādhanayuktyā paryeṣate | tasyaivaṃ bhavati | prasiddhā dharmatā khalveṣā acintyadharmatā | yadaśubhā bhāvanā kāmarāgasya prahāṇapratipakṣa iti | sā ca cintayitavyā | na vikalpayitavyā | adhimoktavyā | evaṃ dharmatāyuktyā aśubhatāmparyeṣate | iyaṃ tāvadaśubhāprayuktasya trimukhī ṣaḍvastuprabhedālambanā vipaśyanā |
kathaṃ maitrīprayukto vipaśyanṣaḍvastūni paryeṣate | maitryadhipateyaṃ dharmamadhipatiṃ kṛtvā hitasukhādhyāśayagatasya sarveṣu sukhopasaṃhārādhimokṣalakṣaṇā maitrītyetamarthapratisamvedyarthaṃ paryeṣate | sa evamarthapratisaṃvedī punarvicinotītyayaṃ mitrapakṣoyamamitrapakṣoyamudāsīnapakṣaḥ | sarva ete pakṣāḥ parasantānapatitatvādvāhyaṃ vastvityadhimucyate | mitrapakṣaṃ vā adhyātmamamitrodāsīnapakṣaṃ bahirdhā evaṃ ca vastuni maitrīṃ samanveṣate |
sa punarvicinoti | ya ete trayaḥ pakṣāḥ aduḥkhā sukha(tā)ḥ | sukhakāmāste sukhitā bhavantviti | tatropakāralakṣaṇaṃ mitraṃ | apakāralakṣaṇamamitraṃ | tadubhayaparītalakṣaṇamudāsīnapakṣaṃ (ṇa udāsīnapakṣaḥ) | ye punarete aduḥkhāsukhitāḥ pakṣāḥ sukhakāmāsteṣāṃ (śbh_sh 378) trividhā sukhakāmatā prajñāyate | eke kāmasukhamicchantyeke rūpāvacaraṃ saprītikameke niṣprītikaṃ | tatra ye kāmasukhena vihanyante | amitraṃ tadubhayaviparītalakṣaṇā(ṇaṃ)tena kāmasukhino bhavantvanavadyena [|] evaṃ saprītikena niṣprītikena ca sukhena veditavyam | evaṃ svalakṣaṇato maitrīṃ samanveṣate |
sa punaḥ pravicinoti | yaśca mitrapakṣo, yaścāmitrapakṣo, yaścodāsīnapakṣaḥ | tulyacittatā tu mayā karaṇīyeti | samacittatā | tatkasya hetoḥ | yastāvanmitra[pakṣa]statra me na duṣkaraḥ | sukhopasaṃhāraḥ | yopyayamudāsīnapakṣaḥ | tatrāpi ye (me) nātiduṣkaraḥ | yastvayamamitrapakṣaḥ | (tatrāyamamitrapakṣaḥ |) tatrātiduṣkaraḥ | tatra tāvanmayā sukhopasaṃhāraḥ karaṇīyaḥ | kaḥ punarvādaḥ | mitrapakṣe vodāsīnapakṣe vā | tatkasya hetoḥ | nātra kaścidyaḥ ākrośate vā, ākruśyate vā | roṣayati vā, roṣyate vā | bhaṇḍayati vā, bhaṇḍyate vā | tāḍayati vā, tāḍyate vā | anyatrākṣarāṇyetāni ravanti | śabdamātra[ṃ] māṣamātrametadapi ca tathā saṃbhūtoyaṃ kāyo rūpī audārikaścāturmahābhūtiko yatra me sthitasyeme evaṃ rūpāḥ sparśāḥ krāmanti | yaduta śabdasaṃsparśā vā | (śbh_sh 379) pāṇiloṣṭhadaṇḍaśastrasaṃsparśā vā aya[ṃ] me kāyaḥ | anitya, etepi sparśā ye te apakārakāstepyanityāḥ | api ca | sarva eva sattvā jātijarāvyādhimaraṇadharmāṇaste prakṛtyaiva duḥkhitā stan me pratirūpaṃ syāt | yadyahaṃ prakṛtiduḥkhiteṣu sattveṣu bhūyo duḥkhopasaṃhārameva kuryāṃ, na sukhopasaṃhāraṃ tadamitro (traṃ) mitrasya kuryādyadete sattvā ātmanaivātmanaḥ kurvanti |
api coktaṃ bhagavatā | nāhaṃ taṃ sulabharūpaṃ samanupaśyāmi | yonena dīrghasyādhvanotyayānmātā vā bhū[t] pitā vā, bhrātā vā, bhaginī vā, ācāryo vā, upādhyāyo vā, gururvā, gurusthānīyo veti | tadanenāpi paryāyeṇāmitrapakṣa eva[ṃ] me [a]mitrapakṣaḥ | na cātra kasyacit pariniṣpattiḥ, mitrābhitrabhāvo, mitropi (tramapi) ca kālāntareṇāmitro (traṃ) bhavati | amitro (trama)pi mitrībhavati | tasmānna sarvasattveṣu samacittatā | samatādṛṣṭiḥ karaṇīyā | tulyaśca hitāśayaḥ, sukhādhyāśayaḥ, sukhopasaṃhāraḥ | sukhopasaṃhārādhimokṣa iti | evaṃ sāmānyalakṣaṇena maitrīṃ samanveṣate |
sa punaḥ pravicinoti | yo me pāpakāriṣu sattveṣu vyāpādaḥ maraṇa eṣa dharma iti vistareṇa pūrvavat | yo vā punarayametarhyavyāpādaḥ a (ma)raṇa eṣa dharma iti vistareṇa pūrvavat | yo vā punarayametarhyavyāpādaḥ (śbh_sh 380) evaṃ maitryā(ḥ) kṛṣṇaśuklaśuklapakṣaṃ paryeṣate |
sa punaḥ pravicinoti | ye tāvadatītamadhvānamupādāya sukhakāmāḥ sattvāḥ te atītāḥ, teṣāṃ kiṃ punaḥ sukhopasaṃhāraṃ kariṣyāmaḥ | ye punarvarttamānāḥ sattvāste varttamānamadhvānamupādāya | yāvadanāgatādadhvano nityakālaṃ sukhino bhavanti (ntī) tyevaṃ maitryā(ḥ)kālaṃ paryeṣate |
sa punaḥ pravicinoti | nāsti kaścidātmā vā, sattvo vā ya eṣa sukhakāmo vā syāt | yasya vā sukhamupasaṃhriyate | api tu skandhamātrametat saṃskāramātrakametadyatraiṣā saṃjñā saṃjñaptirvyavahāraḥ | te punaḥ saṃskārāḥ karmakleśahetukā ityevamapekṣāyuktyā maitrīmparyeṣate | prasiddhadharmatā khalveṣā [a]cintyadharmatā yanmaitrīvyāpādabhāvanā prahāṇāya samvarttata ityevaṃ dharmatāyuktyā maitrīmparyeṣate |
tatra kathamidaṃ pratyayatā pratītyasamutpādālambanā vipaśyanāprayuktārthaṃ paryeṣate | tadadhipateyaṃ dharmamadhimatiṃ kṛtvā teṣāṃ teṣāṃ dharmāṇāmutpādātte te dharmā utpadyante, teṣāṃ teṣāṃ dharmāṇāṃ nirodhātte te dharmā nirudhyante [|] nāstyatra dharmī kaścidīśvara, kartā sraṣṭā, nirmātā dharmāṇāṃ, na prakṛtirna puruṣāntaraṃ, pravarttako dharmāṇāmityevamarthapratisaṃvedī arthaṃ paryeṣate | (śbh_sh 382) punaḥ punaḥ pravicinoti | dvādaśabhavāṃgāni | adhyātmabahirdhā adhimucyate | evaṃ vastu paryeṣate | punaḥ pravicinoti | avidyā yatta(t)pūrvānte ajñānamiti vistareṇa yathā pratītyasamutpādavibhaṃge evaṃ svalakṣaṇaṃ paryeṣate [|] punaḥ (||) pravicinoti | evaṃ pratītyasamutpannāḥ saṃskārāḥ sarva ete abhūtvā bhāvād, bhūtvā (śbh_sh 383) ca prativigamātpūrvāparyeṇānityā jātijarāvyādhimaraṇadharmakatvāt | duḥkhā asvatantratvādantaḥ puruṣānupalambhācca śūnyā anātmānaśca || eṣāṃ ca sāmānyalakṣaṇaṃ paryeṣate | sa punaḥ pravicinoti | yo (ya) eṣvanityeṣu duḥkhaśūnyānātmakeṣu saṃskāreṣu yathābhūtaṃ pratisammohaḥ | maraṇa eṣa dharmaḥ kṛṣṇapakṣya[ḥ |] asammohaḥ | punaḥ śuklapakṣa iti vistareṇa [|] empakṣaṃ samanveṣate |
sa punaḥ pravicinoti | asti karmāsti vipākaḥ | kārakastu nopalabhyate | yaḥ karttā vā pratisaṃvedako vā syānnānyatra dharmasaṃketāt | teṣvevāvidyāpratyayeṣu (śbh_sh 384) saṃskāreṣu yāvajjātipratyaye jarāmaraṇe saṃjñā prajñaptirvyavahāraḥ kārako vedaka ityevaṃ nāmā, evaṃ jātya, evaṃ gotra, evamāhāra, evaṃ sukhaduḥkha pratisaṃvedī, evaṃ dīrghāyurevaṃcirasthitika, evamāyuḥ paryanta iti |
api ca dvividhametatphalaṃ | dvividho heturātmabhāvaphalaṃ ca, viṣayopabhogaphalaṃ ca | ākṣepakaśca heturabhinirvarttakaśca [|] tatrātmabhāvaphalaṃ yadetadvipākajaṃ ṣaḍāyatanaṃ viṣayopabhogaphalaṃ yo (yā) iṣṭāniṣṭakarmādhipateyā ṣaṭsparśasaṃbhavā vedanā [|]
tatrākṣepako heturdvividhe phale sammohāsammohapūrvakāśca puṇyāpuṇyāniṃjyāḥ, saṃskāraparigṛhītaṃ ca (|) punarbhavavijñānāṃkuraprādurbhāvāya tadbījaṃ, vijñānaparigṛhītaṃ paunarbhavikanāmarūpabījaṃ ṣaḍāyatanabījaṃ sparśavedanābījamiti | ya evamāyatyāṃ jātisaṃjñakānāṃ vijñā[na]nāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanānāmutpattaye | ānupūrvyā pūrvaṃmeva bījaparigrahaḥ | ayamākṣepa [ko] hetuḥ |
yatpunaravidyāsaṃsparśajāṃvedanā vedayamānastadālambanayā tṛṣṇayā paunarbhavikīṃ tṝṣṇāmutpādayati | tṛṣṇāpakṣyaṃ mohapakṣyaṃ copādānaṃ | parigṛhṇāti | yadbalena yatsāṃmukhyena tatkarma vipākadānadāna samarthaṃ bhavatyayamabhinirvṛttihetuḥ | imaṃ ca dvividhaṃ hetumadhipatiṃ kṛtvā evaṃ asya trividhaḥ duḥkhatānupakṣasya kevalasyāsya duḥkhaskandhasya samudayo bhavatīti | evamapekṣāyuktiṃ paryeṣate |
idaṃ pratyayatā pratītyasamutpādaḥ | āsevito bhāvito mohaprahāṇāya samvartate | āptāgamopyeṣa pratyātmika ānumānikopyeṣa vidhiḥ | prasiddhadharmatāpyeṣa te (ṣeti) evaṃ kāryakāraṇayuktimupapattisādhanayuktiṃ dharmatāyuktiñca paryeṣate ||
tatra kathaṃ dhātuprabhedālambanavipaśyanāprayuktamarthaṃ paśyana paryeṣate | gotrārtho, dhātvarthaḥ, saṃjñārtho, hetvarthaḥ | prakṛtyartha ityevamarthapratisamvedī arthaṃ paryeṣate | pṛthivyādīnṣaḍdhātūnna (na) dhyātmabahirdhādhimucyamāno vastu (śbh_sh 386) paryeṣate | kharalakṣaṇā pṛthivī | yāvatsamudīraṇalakṣaṇo vāyuḥ vijānanalakṣaṇaṃ vijñānaṃ | sauṣiryalakṣaṇārūpagatāsphuṭālakṣaṇaścākāśadhāturityevaṃ svalakṣaṇaṃ paryeṣate | sarva ete dhātavaḥ | anityatayā samasamāḥ | yāvannirātmatayetyevaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ paryeṣate | iti yaḥ piṇḍasaṃjñino dhātunānātvaṃ ajānānasyā[ne]na kāyena nānādhātukena unnatirmanya (nvā) nā maraṇa eṣa dharmaḥ kṛṣṇapakṣyaḥ viparyayācchuklapakṣya ityeva[ṃ] pakṣaṃ paryeṣate |
atītānāgatapratyutpanneṣvadhvasu ṣaḍdhātūnpratītya mātuḥ kukṣau garbhasyāvakrāntirbhavati | evaṃ kālaṃ paryeṣate |
tadyathā tṛṇaṃ vāpratītya, kāṣṭhamvā cākāśaṃ parivāritamagāro [a]gāra iti saṃkhyāṃ gacchatyevameva ṣaḍdhātūnupādāya | asthi ca pratītya snāyu[ś] ca | tvaṅmānsa(māṃsa) śoṇitaṃ cākāśe parivārite saṃjñā prajñaptirvyavahāro bhavati | kāyaḥ kāya iti | paurāṇāśca karmakleśāḥ svabījaṃ caiṣāṃ nidānamityevamapekṣāyuktimparyeṣate | dhātuprabheda āsevito bhāvito (taḥ) styānaprahāṇāya (śbh_sh 387) samvartate | āptāgamopyeṣa pratyātmajñānamanumānikopyeṣa vidhiḥ prasiddhadharmatācintyadharmatetyevaṃ kāryakāraṇayuktimupapattisānayuktiṃ dharmatāyuktiṃ ca paryeṣate ||
kathamānāpānasmṛtyālambananicayaprayuktārthaṃ paryeṣate | āśvāsapraśvāsālambanopanibaddhā cittasyāsaṃpramoṣobhilapanatā | ānāpānasmṛtirityevaṃ paryeṣate | adhyātmamupalabhyate | āśvāsapraśvasāḥ kāyapratibaddhatvādbāhyāyaṃtanasaṃgṛhītāścetyevaṃ vastu paryeṣate | dvāvāśvāsau yaśca vāyuḥ praviśati | ya (sa) āśvāso [yaśca] niṣkrāmati | sa ni[ḥ]śvāsaḥ [|] amī dīrghā āśvāsapraśvāsā, amī hrasvā imānsarvakāyena pratisaṃvedayāmi | imānni(ni)tyevaṃ svalakṣaṇaṃ paryeṣate | niruddhe āśvāsepraśvāsa utpadyate | niruddhe āśvāse (praśvāse) āśvāsaḥ | āśvāsapraśvāsapravṛddhipratisambaddhaṃ ca (||) jīvitendriyamayaṃ ca kāyaḥ savijñānaka ityanityā āśvāsapraśvāsā mahāśravaṇetyevaṃ (ṇā ityevaṃ) sāmānyalakṣaṇaṃ paryeṣate | evamāśvāsapraśvāseṣvanupasthitasmṛteḥ yo vitarkakṛtaḥ saṃkṣobhaścetasaḥ maraṇa(dharma) eṣadharmaḥ kṛṣṇapakṣyaḥ | viparyayācchuklapakṣya (śbh_sh 388) iti | vistareṇatyevaṃ pakṣaṃ paryeṣate |
atītānāgata pratyutpanneṣvadhvasvā [śvāsapra]śvāsapratibaddhaḥ kāyaḥ kāyacitta (ḥ) pratibaddhāścāśvāsapraśvāsā ityevaṃ kālaṃ paryeṣate | nānyatra kaścidya āśvasiti praśvasiti vā asya caite āśvāsapraśvāsāḥ | api tu hetusamutpanneṣu, pratītyasamutpanneṣu saṃskāreṣviyaṃ saṃjñā | prajñaptirvyavahāraḥ ityevamapekṣāyuktiṃ paryeṣate | ānāpānasmṛtirāsevitā bhāvitā vitarkopacchedāya saṃvarttate | āptāgamo 'pyeṣa, pratyātmajñānānusāriko 'pyeṣa vidhiḥ | prasiddhadharmatācintya dharmatetyevaṃ kāryakāraṇayuktimupapattisādhanayuktiṃ dharmatāyuktimparyeṣate |
evaṃ caritaviśodhanenālambanena ṣaḍvastūni paryeṣya, adhyātmaṃ cittaṃ punaḥ punaḥ śamayataḥ (yan), punaḥ punaretadeva yathāparyeṣitaṃ | vipaśyanākāraiḥ paryeṣate |tasya śamathaṃ niśritya vipaśyanā viśudhyate | vipaśyanāṃ niśritya śamatho vaipulyatāṃ(vipulatāṃ) gacchati | kauśalyālambane ca | kleśāviśodhane ca yā vipaśyanā [|]
ṣaḍvastukarmitāṃ paścādvakṣmāmi svasthāne |
tatra navavidhaḥ śuklasaṃgṛhītaḥ (|) prayogastadviparyayeṇa (śbh_sh 389) ca nava vidhaḥ kṛṣṇapakṣasaṃgṛhīto yoginā veditavyaḥ | tadyathā [a]nurūpaprayogatā, abhyastaprayogatā, aviparītaprayogatā | aśithilaprayogatā | kālaprayogatā | upalakṣaṇaprayogatā | asaṃtuṣṭaprayogatā | avidhuraprayogatā | samyakprayogatā ca | anayā navavidhayā śuklapakṣasaṃgṛhītayā tvaritatvaritaṃ cittaṃ samādhīyate | viśeṣāya ca samādheḥ paraiti | yāvatī cānena bhūmirgantavyā bhavatyanuprāptavyā tāṃ laghu laghvevāgantā bhavatyadhandhāyamānaḥ | kṛṣṇapakṣasaṃgṛhītābhirnavavidhābhiḥ prayogatābhirna tvaritatvarita[ṃ] cittaṃ samādhīyate | nāpi samādhiviśeṣāya paraiti | yāvatī cānena bhūmirgantavyā bhavatyanuprāptavyā | tatra dhandhāyate gamanāya |
katamānurūpaprayogatā (ca) | sa cedrāgacarito 'śubhāyāṃ cittamupanibaghnāti | dveṣacarito maitryāṃ, yāvadvitarkacarita ānāpānasmṛtau, samabhāgacaritaḥ mandarajaskaḥ punaḥ yatrālambane priyārohatā bhavati | tena prayujyate | iyamanurūpaprayogatā [|]
katamā abhyastaprayoga (prayoga)tā | abhyāso 'nena kṛto bhavati yo antataḥ parītto 'pi na (śbh_sh 390) sarveṇa sarvamādikarmika eva bhavati | tathā hyādikarmikasyānurūpe 'pyālambane na prayuktasya nivāraṇāni nābhīkṣṇaṃ samudācarita(ranti) | kāyacittadauṣṭhulyaṃ ca | yenāsya tat (ca) cittaṃ samādhīyate | iyamabhyastaprayogatā | tatra katamā aśithilaprayogatā | sātatyaprayogī bhavati | satkṛtyaprayogī ca | sa cetpunarvyuttiṣṭhate | samādheḥ piṇḍapātahetośca [gu]rugauravopasthānahetorvā | glānopasthānārthamvā, sāmīcīkarmaṇo vā anyasyaivaṃbhāgīyasyetikaraṇaṃ yasyārthāya sa tannimnena cetasā tatpravaṇena tatprāstāreṇa (bhāreṇa) ca sarvaṃ karoti | laghulaghveva ca kṛtvā, pariprāpya, punareva prayujyate | niyamya pratisaṃlayanāya sa cedbhikṣubhikṣuṇyupāsaka kṣatriyabrāhmaṇaparṣadbhiḥ sārdhaṃ samāgacchati | na ciraṃ saṃsargeṇātināmayati | mitaṃ ca saṃlapati | na ca bhāṣyaprabandhamutthāpayati | nānyatra vyapakarṣati | evaṃ ca punarārabdhavīryo bhavati | yannvahamadyaiva prāptavyamadhigaccheyaṃ | tatkasya hetoḥ | bahavo me pratyayā maraṇasya- vāto vā me kupyeta, pittamvā, śleṣmamvā(śleṣma vā), bhuktaṃ vā viṣamyeta, yena me viṣūcikā kāye santiṣṭheta | ahirvā me (māṃ) daśeta(t) | vṛściko vā śatapadī vā [|] manuṣyādapi me bhayamityetāni sthānāni nityakālasya (śbh_sh 391) na- karotyapramattaśca viharatyevaṃ ca punarapramatto vihara[ti |] api bata jīveyaṃ saptāhaṃ ṣaṭ pañcacatustridvire (dvaye)kāhayāmamardhayāmamapi muhūrtamapi ardhamuhūrtamapi [|] aho bata jīveyaṃ yāvatpiṇḍapātaṃ parimuñjeyaṃ | yāvadāśvasitvā (sya)praśvaseyaṃ | yāvacca jīveyaṃ tāvadyogamanasikāreṇa śāstuḥ śāsane yogamāpadyeyaṃ | ya i(di)yatā mayā bahukṛtyaṃ syādyaduta śāstuḥ śāsane itīyamaśithilaprayogatā |
tatra katamā | aviparītaprayogatā | kālena kālaṃ śamathanimittaṃ pragrahanimittamupekṣānimittaṃ bhāvayati | śamathaṃ ca jānāti | śamathanimittaṃ ca | śamathakālañca [|] vipaśyanāṃ vipaśyanānimittaṃ vipaśyanākālaṃ, pragrahaṃ pragrahanimittaṃ, pragrahakālaṃ | upekṣāmupekṣānimittamupekṣākālañca |
tatra śamathaḥ navākārā cittasthitiḥ | nirnimittañca taccittaṃ tatra bhavati, nirvikalpaṃ, śānta praśāntaṃ, śamathasthitaṃ, niṣkevalaṃ, tenocyate śamatha iti | tatra śamathanimittaṃ dvividhamālambananimittaṃ, (śbh_sh 392) nidānanimittañca | jñeyavastusabhāgaṃ pratibimbamālambananimittaṃ | yenālambanena taccittaṃ śamayati, śamathaparibhāvite cetasi uttaratra śamathasya pāriśuddhaye | yo vipaśyanā prayoga idaṃ nidānaṃ (na)nimittaṃ [|] śamathakālaḥ katamaḥ | āha | uddhate citte ūrdhvamvābhiśaṃkini śamathasya kālo bhāvanāyai | tathā vipaśyanāparibhāvite citte iti karaṇīyavyākṣepopahate śamathakālo bhāvanāyai | tatra vipaśyanā caturākārātrimukhī ṣaḍvastuprabhedālambanavyavacārā ||
tatra vipaśyanānimittaṃ dvividhamālambananimitta[ṃ] nidānanimittañca | tatrālambananimittaṃ vipaśyanānimittaṃ [śamatha]pakṣyaṃ jñeyavastusabhāgaṃ pratibimbamālambananimittaṃ yenālambanena prajñāṃ vyavacārayati | tatra nidānanimittaṃ vipaśyanāparibhāvite cetasi uttaratra vipaśyanāpariśuddhaye cetaḥ śamathabimbayogaḥ [|]
tatra vipaśyanākālaḥ śamathaparibhāvite cetasi ādita eva cājñeyavastuyathābhūtāvabodhāya vipaśyanāyāḥ kālo bhāvanāyai |
tatra pragrahaḥ katamaḥ | yānyatamānyatamena prasadanīyenālambanenodgṛhītena (śbh_sh 393) cittasaṃharṣaṇā saṃdarśanā samādāpanā [|] tatra pragrahanimittaṃ yena ca prasadanīyenālambanena nimittena cittaṃ pragṛhṇāti | yasya vīryārambhaḥ tadānulomikastatra pragrahakālaḥ līnaṃ cittaṃ līnatvābhiśaṃkini pragrahasya kālo bhāvanāyai |
tatropekṣākatamā | yā ālambane asaṃkliṣṭacetasaḥ cittasamatā śamathavipaśyanāpakṣe | prasa(śa)ṭhasvarasaṃvāhitā | karmaṇyacittasya ca karmaṇyatā, cittasyānupradānamanābhogakriyā | tatropekṣānimittaṃ | yena cālambanena cittamadhyupekṣate | yā ca tasminnevālambane vīryodrekāpratikāyatā | tatropekṣākālaḥ śamathavipaśyanā pakṣālayau (lau)ddhatyavinirmukte cetasi (śbh_sh 394) upekṣāyāḥ kālo bhāvanāyai | iyaṃ kālaprayogatā |
tatra katamā upekṣā lakṣaṇā (upalakṣaṇa)prayogatā [|] tānyeva nimittāni sugṛhītāni bhavanti | susaṃlakṣitāni yeṣāṃ sūdgṛhītatvāt | yadā ākāṃkṣate | tadā vyuttiṣṭhate samādhigocaraṃ (|) pratibimbamutsṛjya samāhitabhūmikāprākṛtālambanamanasikāreṇa [|] iyamupalakṣaṇāprayogatā |
tatra katamā asaṃtuṣṭaprayogatā | asaṃtuṣṭo bhavati kuśalai-kuśalairdhamaiḥ | aprativā (bhā)ṇi(ṇī) ca | prahāsairuttaraṃ praṇītataraṃ sthānamabhiprārthayamānorupī bahulaṃ viharatīti | nālpamātrakenā (ṇā)varamātrakenā(ṇā)ntarā viṣādamāpadyate | atyuttare karaṇīye | iyamasaṃtuṣṭaprayogatā |
tatra katamā avidhuraprayogatā | śikṣāpadasamādānamvā na khaṇḍīkaroti, na chi(cchi)drīkaroti | na ca śiśumudāravarṇaṃ raṃjanīyaṃ mātṛgrāmaṃ dṛṣṭvā nimittagrāhī bhavatyanuvyaṃjanagrāhī, bhojane ca samakārī bhavati | jāgarikānuyuktaścālpārtholpakṛtyolpavyāsakaḥ | cirakṛtacirabhāṣitamanusmarttā bhavatyanusmārayitā | ityevaṃbhāgīyā dharmā avidhuraprayogatetyucyate | anukūlā ete dharmāścittaikāgratāyāḥ | avidūrā, na ca cittakṣepāya samvarttante | tena bahirdhā vyāsaṃgāya, nādhyātmacittākarmaṇyatāyai | (śbh_sh 395) iyamucyate avidhuraprayogatā |
tatra samyakprayogatā katamā | adhimucyādhimucyālambanasya vibhāvanayā samyakprayoga ityucyate | sa cedaśubhāprayukto bhavatyaśubhāṃ cāśubhākārairmanasikaroti | nimittamātrānusāriṇyā vipaśyanayā [|] tena manasikārastadālambano muhurmuhurvibhāvayitavyo, muhurmuhuḥ saṃmukhīkartavyaḥ |
vibhāvanā punaḥ pañcavidhā adhyātmacittābhisaṃkṣepataḥ | asmṛtyamanasikārataḥ | tadanyamanasikārataḥ | pratipakṣamanasikārataḥ | ānimittadhātumanasikārataśca | tatra navākāracittasthityā vipaśyanā pūrvaṃgamayā adhyātmaṃ cittābhisaṃkṣepataḥ | sarvanimittavaipulyena āditaḥ | avikṣepāyopa nibadhnato 'smṛtyamanasikārataḥ | samāhitabhūmikādālambanālambanāntaraṃ samāhitabhūmikameva manasikurvatastadanyamanasikārataḥ | śubhatāpratipakṣeṇāśubhāṃtā (bhatāṃ) yāvadvitarkapratipakṣeṇa ānāpānasmṛtiṃ | rūpapratipakṣeṇākāśadhātu[ṃ] manasi kurvataḥ pratipakṣamanasikārataḥ | sarvanimittānāmamanasikārādānimittasya ca dhātormanasikārādāninimittadhātumanasikārataḥ | api ca | vyāpya tadālambanaṃ vibhāvanālakṣaṇaṃ vyavasthāpitamasmiṃstvarthe adhyātmaṃ nimittābhisaṃkṣepataḥ | asmṛtyamanasikārataścābhipretā | (śbh_sh 396) tatrādikarmike(ṇa) tatprathamakalpiko (karmikeṇa) ādita eva cittaṃ na kañci(kvaci)dālambane upanibandhitavyaṃ | aśubhāyāmvā, tadasminvā, nānyatra vikṣepāyaiva | kaccinme cittaṃ nirnimittaṃ, nirvikalpaṃ śāntaṃ, praśāntamavicalamavikampyamanutsukaṃ, nirvyāpāpāramadhyātmamabhiramata iti | tathā prayukta utpannotpanneṣu sarvabāhyanimitteṣu asmṛtyamanasikāraṃ karoti | iyamasyāsmṛtyamanasikāreṇālambanavibhāvanā [|]
sa tatra yogaṃ kurvan pratigṛhṇāti, sa nirmimitte cālambane savikalpamaśubhādike carati | kathaṃ ca punaścarati | nimittamātrānusāriṇyā vipaśyanayā paryeṣaṇāpratyavekṣaṇānucāriṇyā [|] na caikāṃśena vipaśyanāprayukto bhavati | punareva vipaśyanānimittaṃ (|) pratyudāvartya tadevālambanaṃ śamathākāreṇa manasi karoti | tena tadālambanaṃ tasminsamaye muktaṃ bhavati, nodgṛhītaṃ | yasmāttadālambanaḥ śamatho vartate | tasmānna muktaḥ | yasmānna nimittīkaroti | na vikalpayati | tasmānnodgṛhītamevamadhyātmamabhisaṃkṣepataḥ | ālambanaṃ vibhāvayati | (śbh_sh 397) tatra vipaśyanānimittamudgṛhītavataḥ | punarjñeyavastunimittālambanaṃ sa cedayamekāṃśenālambanamadhimucyate | na punaḥ punarvibhāvayet | nāsyādhimokṣa uttarottaraḥ | pariśuddhaḥ, paryavadātaḥ | pravartate | yāvaj jñeyavastupratyakṣopagamāya | yataśca punaḥ punaradhimucyate | punaḥ punarvibhāvayati | tatosyottarottarodhimokṣaḥ | pariśuddhataraḥ, pariśuddhatamaḥ pravartate | yāvajjñeyavastupratyakṣopagamāya | tadyathā citrakaraścitrakarāntevāsī vā tatprathamaścitrakarmaṇi prayuktaḥ syāt | sa ācāryasyāntikācchikṣāpūrvagamaṃ rūpakamādāya dṛṣṭvā dṛṣṭavā pratirūpakaṃ karoti | kṛtvā kṛtvā vibhāvayati, vināśayati | punareva ca karoti | ya yathā yathā bhaṅktyā bhaṅktyā karoti | tathā tathāsyottaraṃ rūpakaṃ pariśuddhataraṃ paryavadātataraṃ khyāti | evaṃ hi samyakprayuktaḥ kālāntareṇācāryasamatāṃ gacchati | tatprativiśiṣṭatāmvā [|] sacetpunarabhaṃ(narbhaṃ?) ktyā tadrūpakaṃ tasyaivopariṣṭātpaunaḥpunyena kuryāt | na janvandhasya
tadrūpakapariśuddhiṃ nigacchedevamihāpi nayo veditavyaḥ | tatra yāvadālambanamadhimucyate | tāvadvibhāvayati | na tvavaśyaṃ yāvadvibhāvayati | tāvadadhimucyate | parīttamadhimucyate, parīttameva vibhāvayati | evaṃ yāvanmahadgatapramāṇaṃ | parīttaṃ punarvibhāvayitvā (bhāvya) (śbh_sh 398) kadācitparīttamevādhimucyate | kadācinmahadgatameva | pramāṇamevaṃ mahadgate | pramāṇe veditavyaṃ | tatra rūpiṇāṃ dharmāṇāṃ yannimittaṃ pratibimbaṃ, pratibhāsaṃ(saḥ) tadaudārikaṃ nirmāṇasadṛśamarūpiṇāmvā punardharmāṇāṃ nāmasaṃketapūrvakaṃ yathānubhāvādhipateyaṃ | pratibhāsamiyamucyate | samyakprayogatā | saiṣā navavidhā śuklapakṣyā śamathavipaśyanānulomā prayogatā veditavyā | evaṃ paryāyeṇa navākāraiva vilomatā | sa eṣa kṛṣṇaśuklapakṣavyavasthānenāṣṭādaśavidhaprayogo bhavatīyamucyate ekāgratā ||
tatrāvaraṇaviśuddhiḥ katamā | āha | caturbhiḥ kāraṇairevaṃ samyakprayukto yogī āvaraṇe svañcittaṃ pariśodhayati | svabhāvaparijñānena, nidānenādīnavaparijñānena, pratipakṣabhāvanayā ca |
tatra katama āvaraṇasvabhāvaḥ | āha | catvāryāvaraṇāni | paritamanā, nivaraṇaṃ, vitarkaḥ | (śbh_sh 399) ātmasaṃpragrahaśceti | tatra paritamanā yā naiṣkramyaprāvivekyaprayuktasya kliṣṭā utkaṇṭhā, aratiḥ | spṛhaṇā, daurmanasyamupāyāsaḥ | tatra nivaraṇaṃ kāmacchandādīni pañcanivaraṇāni | tatra vitarkaḥ kāmavitarkādayaḥ | kliṣṭā vitarkāḥ | tatrātmasaṃpragraho yadaṇumātrekā (ṇā)varamātrekena (ṇa) jñānadarśanasparśamātrakenā(ṇā)tmānaṃ saṃpragṛhṇāti | ahamasmi lābhī, anye ca na tatheti | pūrvavadvistareṇa veditavyamayamāvaraṇasvabhāvaḥ |
tatra paritamanā yāvatṣaṇnidānāni | tadyathā pūrvakarmādhipatyā, vyādhiparikleśādvā āśrayadaurbalyaṃ | atiprayogaḥ | ardhaprayogaḥ | ādiprayogaḥ | kleśapracuratā | vivekānabhyāsaśca nivaraṇasya, vitarkāṇāmātmasaṃpragrahasya nivaraṇasthānīye, avitarkasthānīye, svātmasaṃpragrahasthānīyeṣu dharmeṣvayoniśomanasikāro bahulīkāranivaraṇavitarkasaṃpragrahāṇāṃ nidānaṃ (śbh_sh 400) yadaśubhatāmamanasi kṛtya śubhatāṃ manasikarotyayamatrāyoniśaḥ | evaṃ maitrīṃ [ṃ] manasikṛtya, prahāya naimitta (tti) [kī]mālokasaṃjñā[ṃ] manasikṛtyāndhakāranimittaṃ śamathamamanasikṛtya, jñātijānapadāmaravitarkaṃ paurāṇakrīḍitahasitarasitaparicāritaṃ | iyaṃ (daṃ) pratyayatā pratītyasamutpādamamanasikṛtya, traiyaghvikeṣvahamiti vā, mameti vā, ayogavihitāṃ saṃjñāṃ manasi karotyayamatrāyoniśasta(śaḥ) |
tatrādīnavaḥ katamaḥ | asminnāvaraṇe sati saṃvidyamāne caturvidhepyanadhigataṃ nādhigatāt parihīyate | yogaprayogādbhraśyate | saṃkliṣṭavihārī ca bhavati, duḥkhavihārī ca bhavatyātmā caitamavavadati | parataścāvavādaṃlabhate | kāyasya ca bhedāt paraṃ maraṇādapāyeṣūpapadyate | ayamatrādīnavaḥ | tatra pratipakṣaḥ katamaḥ | tatra paritamanā yā samāsato 'nusmṛtayaḥ | pratipakṣaḥ anusmṛtimanasikāreṇāyaṃ cittaṃ saṃhaṣayitvā (saṃharṣya) utpannāṃ paritamanāṃ prativinodayatyu(tyanu)tpannāṃ ca notpādayati | tatra yacca kāyadaurbalyaṃ, yaścāpratiyogo, yaścādiprayogaḥ | tatra vīryasamatā pratiṣe(ve)dhaḥ | pratipannaḥ yordhaprayogaḥ [|] tatra śuśrūṣā, paripṛcchā pratipakṣaḥ | yā kleśapracuratā tasyā (śbh_sh 401) yathāyogamaśubhādyālambanaprayogaḥ | pratipakṣaḥ | yo 'nabhyāsastasyaivaṃvidhaṃ pratisaṃkhyānaṃ pratipakṣaḥ | pūrvaṃ me (mayā)vivekābhyāso na kṛto, yena me etarhi vivekaprayuktasya paritamanā utpadyate [|] sa cedetarhi na kariṣyāmyabhyāsaḥ (saṃ) evamāyati[ḥ] punarbhava evaṃrūpo bhaviṣyati | pratisaṃkhyāya mayā aratistyaktavyā | ratiḥ karaṇīyetyevamiṣṭānāṃ nivaraṇādīnāmayoniśomanasikāraviparyaryeṇa yoniśomanasikārabhāvanā pratipakṣo veditavyaḥ |
tatra svabhāvaṃ parijñāya āvaraṇataḥ, saṃkleśataḥ, tāvacchamathabāhulyaṃ [|] sā khalveṣā vipaśyanā jñeyā (śbh_sh 402) kṛṣṇapakṣataḥ | parivarjanīyametaditi | nidānaparivarjanācca punarasya parivarjaneti | nidānaṃ paryeṣate | aparivarjanācca punarasya parivarjanīyasya ko doṣa ityata ādīnavaṃ paryeṣate | parivarjitasya cāyatyāṃ kathamanutpādo bhavatītyataḥ pratipakṣaṃ bhāvayatyevamanenāvaraṇebhyaścittaṃ pariśodhitaṃ bhavati |
sa tatra yāvaddeśanābāhulyaṃ vipaśyanānulomikaṃ tāvadvipaśyanābāhulyaṃ, yāvadvivapaśyanā bāhulyaṃ nānyādanantā veditavyā | yaduta ebhireva tribhirmukhaiḥ ṣaṇṇāṃ vastūnāmekaikaśyā (syā a)nantākārapraveśanayena, yathā ca yathā vipaśyanā samyakprayuktasya pṛthuvṛddhivaipulyatāṃ (vipulatāṃ) gacchatyabhyāsapāriśuddhibalamadhipatiṃ kṛtvā, tathā, tathā, śamathapakṣasyāpi kāyacittapraśrabdhijanakasya pṛthuvṛddhivaipulyatā (vipulatā) veditavyā | tasya yathā yathā kāyaḥ praśrabhyate, cittaṃ ca, tathā tathālambanacittaikāgratāyāśca yadutāśraya[ṃ] vivarddhayate | yathā cittaikāgratā vivardhate tathā tathā kāyaḥ praśrabhyate, cittaṃ ca, ityetau dvau dharmāvanyonyaṃ nirvṛtāvanyonyaṃ pratibaddhoyaduta cittaikāgratā, pratyakṣajñānotpattiḥ |
tatra kiyatā aśubhā pratilabdho(dhā) bhavati | kiyatā yāvadānāpānasmṛtiḥ pratilabdhā bhavatīti | (śbh_sh 403) peyālaṃ ataścāsya yoginaḥ aśubhāprayogasyāsevanānvayāt bhāvanānvayādbahulīkārānvayāccarato vā, viharato vā, viṣayasaṃmukhībhāve [a]pi nimittapratyavekṣaṇayāpi prakṛtyaivānabhisaṃskāreṇa bahutarāśubhatāsaṃprakhyānaṃ | yathāpi tatsubhāvitatvādaśubhāyāḥ kāmarāgasthānīyeṣu dharmeṣu cittaṃ [na] praskandati | na prasīdati | nādhimucyate | upekṣā saṃtiṣṭhate | nirvitpratikūlatā veditavyaṃ(yā) | yoginānuprāpto (ptaṃ)me, aśubhāprāptaṃ me, bhāvanāphalamiyatā aśubhā pratilabdhā bhavati | viparyayeṇa [a]pratilabdhā veditavyā | yathā aśubhā evaṃ maitrī, idaṃpratyayatāpratītyasamutpādaḥ | dhātuprabhedaḥ | ānāpānasmṛtiśca veditavyā | tatrāyaṃ viśeṣaḥ bahutaraṃ maitracittatā khyāti | na pratighanimittaṃ | vyāpādasthānīyeṣu dharmeṣu cittaṃ na praskandatīti vistaraḥ | bahutaramanityatā, duḥkhatā, nairātmyaṃ khyāti, na nityasukhasattvāya dṛṣṭisahagataṃ sammohanimittaṃ mohaparyavasthānīyeṣu dharmeṣu | cittaṃ (na)praskandatīti (śbh_sh 404) vistaraḥ | bahutaraṃ nānādhātukatā [ta]dekadhātukatā kāyapi(ci)ttaprabhedasaṃjñā khyāti | na tveva pi (ci)ttasaṃjñā, mānaparyavasthānīyeṣu dharmeṣu cittaṃ na praskandatīti vistaraḥ | bahutarā adhyātmamupaśamasaṃjñā | śamathasaṃjñā | khyāti | na tveva prapañcasaṃjñā vitarkaparyavasthānīyeṣu dharmeṣu cittaṃ na praskandatīti vistaraḥ |
tatra niyatā(taṃ)śamathaśca vipaśyanā cobhe mitrībhūte samayugamvarttete | yena yuganaddhavāhīmārga ityucyate | āha | yo lābhī bhavati navākārāyāṃ (śbh_sh 405) cittasthitau navamasyākārasya yaduta samāhitatāyāḥ [|] sa ca taṃ pariniṣpannaṃ | samādhiṃ niśritya adhiprajñaṃ dharmavipaśyanāyāṃ prayujyate | tasya tasminsamaye dharmānvipaśyataḥ [|] svarasavāhana eva mārgo bhavatyanābhogavāhanaḥ | anabhisaṃskāreṇa vipaśyanā pariśuddhā, paryavadātā, śamathānuyoga(tā) kalpa(lpi)tā parigṛhītā pravarttate | yathaiva śamathamāsate [te] nocyate śamathaścāsyavipaśyanā cobhe mitrībhūte samayugamvarttete | śamathavipaśyanāyuganaddhavāhī ca mārgo bhavatīti || anantaroddānaṃ ||
nimittagrāhaparyeṣṭiḥ pratyavekṣāmukhānugā | arthatastu lakṣaṇauḥ pacchaiḥ (pakṣaiḥ) kālaiśca saha yuktibhiḥ ||
anurūpaṃ tathābhyāsamāśaithilyaṃ viparyayaḥ | (anurūpastathābhyāsa ā śaithilyād viparyayaḥ) kālopalakṣaṇā tuṣṭiravaidhuryaṃ prayogatā ||
samyak prayogatā caiva navādhārā dvidhā matā | svabhāvato nidānācca tathādīnavadarśanāt ||
pratibhāvitā caiva śuddhirāvaraṇasya hi ||
tatra manaskārabhāvanā katamā [|] āhādikarmikastatprathamakarmika evaṃ vyāpini lakṣaṇe vyavasthāpite ekāgratāyāmā (ā)varaṇaviśuddheśca mithyāprayogaṃ ca (śbh_sh 406) varjayati | samyakprayoge ca śikṣate | sa tatprathamata ekāgratāṃ prahāṇābhiratiṃ cādhigamiṣyāmīti caturbhirmanaskāraiḥ prayujyate | katamaiścacaturbhiścittasantā panīyena manaskāreṇa, cittābhiṣyandanīyena, praśrabdhijanakena, jñānadarśanaviśodhakena ca manaskāreṇa [|]
tatra cittasantāpano manaskāraḥ katamaḥ [ḥ] [|] āha | yenāyaṃ manaskāreṇa | saṃvejanīyeṣu dharmeṣu cittaṃ samvejayatyayaṃ cittasantāpano manaskāraḥ |
tatra katamaścittābhiṣyandano manaskāraḥ | yenāyaṃ prasadanīyena manaskāreṇa cittamabhipramodayatyayaṃ (|) cittābhiṣyandano manaskāraḥ |
tatra katamaḥ praśrabdhijanako manaskāraḥ | āha | yenāyaṃ manaskāreṇa kālena kālaṃ cittaṃ samvejanīyeṣu dharmeṣu saṃvejayitvā (saṃvejya) kālena kālamabhipramodanīyeṣu dharmeṣu cittamabhipramodayitvā (modyādhyātmaṃ śamathayati | nirnimittāyāṃ | nirvikalpakatāyāmevaṃ sthāpayatyekāgrāṃ smṛtiṃ pravarttayati yenāsya hetunā, (śbh_sh 407) yena pratyayena kāyacittadauṣṭhulyapratipakṣeṇa kāyacittahlādanakarī kāyapraśrabdhiścittapraśrabdhiścotpadyate | ayamucyate praśrabdhijanako manaskāraḥ |
tatra jñānadarśana viśodhano manaskāraḥ katamaḥ | yena manaskāreṇa kālena kālaṃ cittena tathādhyātmaṃ saṃśayamiti (saṃśamayati) tena punaḥ punarabhīkṣṇaṃ adhiprajñaṃ dharmavipaśyanāyāṃ yogaṃ karoti | yaduta tamevādhyātmaṃ cetaḥśamathaṃ niśritya [|] ayamucyate jñānadarśanaviśodhano manaskāraḥ |
katamaḥ kālena kālaṃ saṃvejanīyeṣu dharmeṣu cittaṃ samvejayatyevamasya taccittaṃ taptaṃ bhavati | santaptamudvignaṃ saṃvignaṃ yadutāsravasthānīyeṣu ca dharmeṣu | sarvasaṃvejanīyāni sthānāni | katamāni | āha [|] catvāri | tadyathā ātmavipattiḥ, paravipattiśca, vartamāne samavahite saṃmukhībhūte yoniśo manasikārānvayātsamvejanīyaṃ sthānaṃ bhavati | tatrātmasampattiḥ | parasampattiśca | abhyatīte kṣaṇe niruddhe vigate vipariṇate yoniśo manasikārānvayātsamvejanīyaṃ (śbh_sh 408) sthānaṃ bhavati | sa kālena kālamabhipramodanīyeṣu dharmeṣu cittamabhipramodayati | tasyābhipramodayataḥ | evamasya taccittaṃ snigdhaṃ bhavatyārdraṃ ca, dravañcācchaṃ ca, prasannaṃ ca |
tatrābhipramodanīyāḥ dharmāḥ katame || āha | trividhā[ḥ] a (catvāro 'bhipramonādhiṣṭhānaṃ, ratnāni, śikṣāpadapāriśuddhiḥ | ātmani ca | viśeṣādhigamasaṃbhāvanājātasya cetaso [a]saṃkocaḥ | sa evaṃ ratnānyanusaraṃścittamabhipramodayati lābhā me sulabdhāḥ | yasya me śāstā tathāgatorhan samyaksaṃbuddhaḥ | lābhā me sulabdhā yo (a)haṃ svākhyāte dharmavinaye pravrajitaḥ | lābhā me sulabdhāḥ | yasya me sabrahmacāriṇaḥ śīlavanto guṇavantaḥ peśalāḥ | kalyāṇadharmāṇaḥ | bhadrakaṃ me maraṇaṃ bhaviṣyati | bhadrikā kālakriyā, bhadrako [a]bhisaṃparāyaḥ | evaṃ catvāryanusmaraṃścittamabhipramodayati |
kathaṃ śikṣāpadapāriśuddhiṃ śīlapāriśuddhiṃ anusmarata(raṃ)ścittamabhipramodayati | lābhā me sulabdhā[ḥ] so [a]haṃ śāstari tathāgate [a]rhati samyaksaṃbuddhe, tasya ca svākhyāte dharmavinaye, tatra ca supratipanne śrāvakasaṃghe, ahamebhiḥ sabrahmacāribhiḥ śīlasāmānyagataḥ | śikṣāsāmānyagato, maitrakāyavāṅmanaskarmāntaḥ, dṛṣṭisāmānyagataḥ | sādhāraṇaparibhogī [|] evaṃ śikṣāpadapāriśuddhiṃ, (śbh_sh 409) śīlapāriśuddhimanusmaran(raṃ)ścittamabhipramodayati | yaduta vipratisārapūrvakeṇa prāmodyena |
tatra kathamātmanaḥ adhigamasaṃbhāvanāmadhiṣṭhāya bhavyo [a]hamasmyeva[ṃ] pariśuddhaśīlaḥ | pratibalaśca bhājanabhūtaśca | ebhiḥ sabrahmacāribhiḥ śīlasāmānyagato, dṛṣṭisāmānyagataḥ, sadbhiḥ sāmānyagataiḥ (samyaggataiḥ) satpuruṣaiḥ, bhavyo [a]hamasmyevaṃbhūta, evaṃ pratipanno, dṛṣṭa eva dharme aprāptasya prāptaye, anadhigatasyādhigamāya, āsākṣātkṛtasya sākṣātkriyāyai | iti prāmodyamutpādayatyevamātmano [a]dhigamasaṃbhāvanādhiṣṭhānena cittamabhipramodayati |
api ca | yadanena pūrveṇāparamārabdhavīryeṇa viharatā viśeṣādhigamaḥ kṛto bhavati | tadanusmarannuttari ca viśeṣādhigamamabhiśraddhyādadhaṃ ścittamabhipramodayatyayamaparaḥ | saṃvejanīyeṣu dharmeṣu cittamabhisaṃtāpayannāsravamāsravasthānīyebhyo dharmebhyaścittaṃ vimukhī karoti | viguṇī karoti | prātimukhyenāvasthāpayati | viśleṣayatyabhipramodanīyeṣu dharmeṣvabhipramodayannamiṣyandayannaiṣkramyapravivekajeṣu dharmeṣu sasnehaṃ cittamabhimukhīkarotyupaśleṣayati | ramayati | saṃyojayatyevamasya taccitte(ttaṃ) yābhyāṃ dvābhyāṃ dharmābhyāṃ | sarvakṛṣṇapakṣavimukhaṃ sarvakṛṣṇa(śukla)pakṣābhimukhaṃ ca (śbh_sh 410) pravarttate | yaduta saṃvegapraharṣābhyāṃ yataścittamevaṃ kṛṣṇapakṣa vimukhaṃ ca | kṛtvā cittasantāpanīyena manaskāreṇa śuklapakṣābhimukhaṃ kṛtvā, abhiṣyandanīyena manaskāreṇa kālena kālamadhyātmaṃ ca pradadhāti | yaduta cetaḥśamathena praśrabdhijanakena manaskāreṇa kālena kālaṃ dharmānvicinoti | pravicinoti | parivitarkayati | parimīmānsa(māṃsā)māpadyate | jñānadarśanaviśodhake(ne)na manaskāreṇa [|] evamasya taccittaṃ kālena kālaṃ śamathavipaśyanāparigṛhītaṃ | sarvākārasarvaguṇahetūpakṛtaḥ (taṃ) teṣāṃ teṣāṃ rātridivasānāmatyayāt | kṣaṇalavamuhūrttānāṃ (ṇāṃ) [|] viśeṣāya paraiti |
tadyathā jātarūparajataṃ dakṣeṇa karmāreṇa vā, karmā[rā]ntevāsinā vā kālena kālaṃ yadā saṃtāpitaṃ ca bhavati | vigatamalakaṣāye bhāve nābhiṣyanditaṃ ca bhavati | tatra tatrālaṃkārakarmaṇā mṛdukarmaṇyatāyogenābhimukhīkṛtaṃ bhavati | tamenaṃ dakṣaḥ karmāro vā, karmā[rā]ntevāsī vā tadupamena śilpajñānena karmāntavastunā yatreṣṭā(ma)laṃkāravikṛtistatra pariṇamayatyena (va)meva yoginā yadā taccittamabhidhyādimalakaṣāye vimukhībhāvenodvejitaṃ ca bhavati | kliṣṭadaurmanasyavimukhībhāvena cābhipramoditaṃ bhavati | (śbh_sh 411) tamenaṃ yogī yatra yatra niyojayati | śamathapakṣe vā vipaśyanāpakṣe vā tatra tatra sūpaśliṣṭaṃ ca bhavati | sulagnaṃ cāvikalaṃ cāvikampyaṃ ca | yathābhipretārthasampattaye ca paraiti |
tatra kathamādikarmikaḥ tatprathamakarmiko manaskārabhāvanāyāṃ viniyujyate | yathāyaṃ viniyujyamānaḥ pratipadyamānaśca spṛśati | tatprathamataḥ prahāṇābhiratiṃ cittasyaikāgratāṃ | iha yogajño yogaprayukte nādikarmi(tamādikarmi)kaḥ (kaṃ) | tatprathamata evamavavadate | ehi, tvaṃ, bhadramukha, trīṇi nimittodgrāhakāni (ṇi) kāraṇāni niśritya yaduta dṛṣṭamvā śrutamvā, cintānumānādhipateyaṃ vā | parikalpaṃ pañca nimittānyudgṛhṇīṣva [|] samvejanīyaṃ, prasadanīyamādīnavanimittamālokanimittaṃ vasturūpaṇānimittañca [|] sa cetsa yogaprayukta ādikarmiko rāgacarito bhavatyaśubhāvineyaḥ kathaṃ sa pañcānāṃ nimittānāmudgrahaṇāyā[va]bodhyate | evama[va]bodhyate | ehi, tvaṃ, bhadramukha | yaṃ yameva grāmamvā nigamamvopaniśritya viharasi | sa cedanyatra grāme, nigame vānyatamaṃ puruṣamvā, striyamvā ābādhikaṃ śrṛṇoṣi | duḥkhitambāḍhaglānaṃ, mṛtamvā kālagataṃ, puruṣamvā striyamvā [|] api tu tasya puruṣasya vā, striyā vānyatamānyatamaṃ mitrāmātyajñātisālohitaṃ, (śbh_sh 412) paracakrakṛtamvā tadgrāmaparyāpannasya janakāyasya bhojanavyasanamagnidāhakṛtamvā, udakāpaharaṇakṛtamvā, kuvihitapraviṇāśakṛtamvā, kuprayuktakarmāntapralujyanākṛtamvā, apriyadāyādādhigamakṛtamvā, kulāṃgāra vipraṇāśakṛtamvā [|] no cecchṛṇoṣi | apitu pratyakṣaṃ paśyasi | no vānyasmiṃ (smin) grāmanigame, no ca tasminneva grāmanigame, na pareṣāma (raira)pi tvātmanaiva spṛṣṭo bhavasi | śārīrikābhirvedanābhirduḥkhābhistīvrābhiriti vistareṇa pūrvavat |
sarvaṃ dṛṣṭvā śrutvā caivaṃ cittaṃ saṃvejaya | duḥkho batāyaṃ saṃsāraḥ, kṛcchra ātmabhāvapratilabdho yatremā evaṃ rūpātmamaśca (rūpā ātmanaśca) pareṣāñca vipattaya upalabhyante | yadutārogyavipattirapi, jātivipattirapi, bhogavipattirapi, vyādhirvyādhidharmatā ca | maraṇaṃ, maraṇadharmatā ca | api caikeṣāṃ śīlavipattirapi, dṛṣṭivipattirapi yato nidānaṃ sattvā dṛṣṭe ca dharme duḥkhavihāriṇo bhavanti | samparāye ca durgatigāminaḥ | yāśca sampattayo dṛṣṭadharmasukhavihārāya, abhisamparāye ca, sugatigamanāya tā apyanityā[ḥ], tāsāmapi anityatā prajñāyate | vipattiścet saṃmukhībhūtā, vimukhībhūtā tasminsamaye sampattiḥ | asaṃmukhībhūtāyāmapi vipattau durlabhā sampattirvināśadharmiṇī ca, evaṃ ca punaścittamudvejayitvā(jya) sādhu ca, (śbh_sh 413) suṣṭhu ca, yoniśaḥ pradadhatsva | anāśvāsyametatsthānamaviśvāsyaṃ | yatsaṃsāre me saṃsarataḥ, aparinirvṛtasyāvimuktacetasaḥ etā vipattisampattayo, na me saṃmukhībhāvaṃ, vimukhībhāvaṃ ca gaccheyuḥ | na vā atonidānaṃ me duḥkhamutpadyate (dyeta) | tīvraṃ, kharaṃ, kaṭukamanālāpamalabhyametatsthānaṃ tasmādetatsarvārthamadhipatiṃ kṛtvā prahāṇaratiratena me bhavitavyamapramattena, evaṃ bahulavihāriṇo me apyevāsyānarthasyākriyā syādityevaṃ yoniśaḥ pradadhatsva, evaṃ tvaṃ saṃvejanīyaṃ nimittamudgṛhya, punaḥ prasadanīyaṃ nimittamudgṛhṇīṣva [|] evaṃ ca punarudgṛhṇīṣva [|] ātmanaḥ śīlāni pratyavekṣasva | kiṃ pariśuddhāni me śīlānyapariśuddhāni [vā], yā (yo) me smṛtisaṃpramoṣādvā, anādarādvā kleśapracuratayā vā, avyutpannato vāsti kaścicchikṣāvyatikramaḥ
| vyatikrānte vā, me (mayā) śikṣā[ṃ] yathādharmaṃ pratikṛtyādhyāśayena ca punarakaraṇāya cittamutpāditaṃ | kaści(kacci)nme kartavyaṃ kṛtamakarttavyañca (vyaṃ vā) | na kṛtaṃ samāsataḥ | kaccidadhyāśayasampanno [a]smi prayogasampannaśca | yaduta | śikṣāpadeṣu | evaṃ na te pratyavekṣamāṇena | sa cetpariśuddhaḥ śīlaskandhaḥ, na punaste cetanā karaṇīyā | kaccinmevipratisāḥ ra utpadyetāpi tu dharmaṃtaiveyaṃ | yadevaṃ viśuddhaśīlasyāvipratisāra (śbh_sh 414) utpadyate | evaṃ cāvipratisāriṇā na cetanā karaṇīyā, kaccinme prāmodyaṃ utpadyeta | api tu dharmataiveyaṃ yadavipratisāriṇaḥ prāmodyamutpadyate | anena tāvadekena prāmodyādhiṣṭhānena dvayāvipratisārapūrvakaṃ prāmodyamutpādayitavyaḥ (m) | utpādya pareṇa saṃpraharṣādhiṣṭhānena mānasaṃ saṃpraharṣaya | sa cet punarbhavasi pūrveṇāparaṃ parīttasyāpi viśeṣādhigame prītirjanayitavyā, bhavyohamasmi, pratibalaḥ | evaṃ pariśuddhaśīlo bhagavataḥ śikṣāsu supratiṣṭhitaḥ | dṛṣṭe dharme prāptasya prāptaye, anadhigatasyādhigamāya | asākṣātkṛtasya sākṣātkriyāyai | anenāpyadhiṣṭhānena mānasaṃ saṃpraharṣaya || sa cetpunarlābhī bhavati pūrveṇāparaṃ paracittasyāpi viśeṣādhigamasya [|] sa tvaṃ tamadhipatiṃ kṛtvā pareṣāṃ ca paripūrṇe viśeṣādhigame yaduta tathāgate, tathāgataśrāvakeṣu vā, ātmanaścottariviśeṣādhigamasaṃpratyayajāto mānasaṃ saṃpraharṣaya iti (|) ya ebhirākārairmanasaste sa praharṣa iti | ya ebhirākāraiḥ sa pūrvapramuditasyaitarhi prītimanaskatetyucyate |
evaṃ prasadanīyaṃ nimittamudgrāhayatyudgrāhayitvā (hya) punassamanuśāsti | ehi, tvaṃ, bhadramukha, saṃvejanīyena nimittena saṃtāpitacittaḥ, prasadanīyena cittenābhiṣyanditacittaḥ prahāyābhidhyādaurmanasyaṃ (sye) loke bahulaṃ vihariṣyasi | yatra ca yatrālambane prayokṣyase || (śbh_sh 415) śamathapakṣe, vipaśyanāpakṣe vā, tatra tatrālambane cittaṃ sthitaṃ bhaviṣyati | adhyātmaṃ susaṃsthitaṃ, kāyacittapraśrabdhicittaikāgratāśca pratilapsyase [|] evaṃ kṛṣṇapakṣavimukhībhūtaḥ śuklapakṣābhimukhībhūtasya yaduta saṃvegābhiṣyandanatayā sarvaṃ punarasyādīnavanimittamudgṛhṇīṣva yaduta nimittebhyo vipakṣebhyabhyaścopakleśebhyaśca [|]
tatra nimittāni rūpanimittādīni daśa, vitarkāḥ kāmavitarkādayo 'ṣṭau, upakleśāḥ kāmacchandādayaḥ (|) pañca | evañca punasteṣvādīnavamudgṛhṇīṣva | itīmāni nimittāni vyāpārakārakāni(ṇi) cittasya | itīme vitarkā aunmuktasaṃkṣobhakārakāścittasya [|] itīme upakleśā anupaśamakārakāścittasya | yaśca cittasya vyāpāro nimittakṛtaḥ | yaśconmuktasaṃkṣobho vitarkakṛtaḥ | yaścānu(nū)pakleśa [upakleśa]kṛtaḥ duḥkhāvihāra eṣa cittasya, tasmādime nimittavitarkopakleśāḥ duḥkhā anāryā anarthopasaṃhitāścittavikṣepasaṃkṣobhakarā[ḥ |] evamādīnavanimittamudgṛhya cittaikāgratāyāṃ cittasthitau, cittāvikṣepaḥ (pe) ṣaḍbhirākārairnimittamudgṛhāṇa, yaduta nimittasaṃjñayā nirnimitte vāvyāpārasaṃjñayā, nirvikalpasaṃjñayā, nirvikalpe cānautsukyāsaṃkṣobhasaṃjñayā, upaśamasaṃjñayā, (śbh_sh 416) upaśame(na) niṣparidāha nairvṛtyāśubhasaṃjñayā [|] evaṃ nimittamudgṛhya punaraparaṃ cālokanimittamudgṛhāṇa [|] yaduta pradīpādvā, agniskandhaprabhāsādvā, sūryamaṇḍalādvā, candramaṇḍalādvā nimittamudgṛhya, śmaśānādyupasaṃkramya, vinīlakādvā nimittamudgṛhāṇa | yāvadasthī (sthi)nāmvā, asthiśaṃkalikānāmvā, no cecchmaśānādapi tu citrakṛtādvā, kāṣṭhaśmaśānakṛtādvā nimittamudgṛhāṇa, udgṛhya śayanāsanāsanamupasaṃkrama, upasaṃkramyāraṇyagato vā, vṛkṣamūlagato vā, śūnyāgāragato vā, maṃce vā, pīṭhe vā, tṛṇasaṃstarake vā niṣīda [|] paryaṅkamābhujya, pādau prakṣālya, ṛjuṃ kāyaṃ praṇidhāya, pratimukhāṃ (khīṃ) smṛtimupasthāpya, niṣadya tatprathamata ekāgratāyāṃ cittāvikṣepe smṛtyupanibaddhaṃ kuru, tatra ca ṣaṭsaṃjñāṃ (ḥ)
nirvikalpasaṃjñāmupasaṃśamasaṃjñāṃ nirvyāpārasaṃjñāmanautsukyāsaṃkṣobhasaṃjñānniṣparidāhanairvṛtyāśubhasaṃjñāṃ | tatra ca te vikṣepāvikṣepaparijñāvadhānaṃ pratyupasthitaṃ bhavatu | yena vikṣepāvikṣepaparijñāvadhānena tathā tathā nimittavitarkopakleśeṣu vikṣepañca parijānīṣva, cittaikāgratā[yā]ñca ṣaṭsaṃjñābhāvanānugatāyāmavikṣepaṃ [|] tatra ca vikṣepāvikṣepe (payoḥ) tathā tathāvahito bhava yathā te ekāgratopanibaddhā, adhyātmaṃ cetaḥśamathopanibaddhā sarvā cittasantatiścittadhārā paurvāparyeṇa (śbh_sh 417) nirnimittā pravarteta | nirvikalpā upaśāntā [|] sa cetpunaḥ saṃpramoṣā[t]smṛtisaṃpramoṣāttathā śamathaprāpte cetasi nimittavitarkopakleśānabhyāsadoṣādābhāsamāgacchanti | sukhamādarśayanti | ālambanīkurvanti | teṣūtpannotpanneṣu smṛtyamanasikāraḥ kartavyaḥ | yaduta pūrvadṛṣṭamevamadhipatiṃ kṛtvā evaṃ tadālambanama[nu]smṛtyamanasikāreṇa vibhāvitaṃ | viśvastamanābhāsagatāyāmavasthāpitaṃ bhaviṣyati | taccaitad, bhadramukha, sūkṣmamālambanaṃ | duḥpra(duṣpra)tividhyamasya te prativi(ve)dhāya tīvra[c]chandaśca vyāyāmaśca karaṇīya[ḥ |]
idaṃ cālambanaṃ sandhāyoktaṃ bhagavatā | janapadakalyāṇī janapadakalyāṇīti bhikṣavo mahājanakāyaḥ sannipateta | atha puruṣa āgacchedabālajātīyaḥ | taṃ kaścideva[ṃ] vadedidaṃ te bhoḥ, puruṣa, tailapātrapūrṇaṃ samatittikamanabhiṣekyamantarā ca janakāyaḥ sannipateta | sā khalu janapadakalyāṇīma(a)ntarā ca (śbh_sh 418) mahāsamājaṃ | pariharttavyamayaṃ ca te utkṣiptāsiko vadhakapuruṣaḥ pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanubaddhaḥ | sa cettvamasmāttailapātrādekabindumapi pṛthivyāṃ nipātayiṣyasi tataste utkṣiptāsiko badhakapuruṣa ucchinnamūlaṃ śiraḥ prapātayiṣyati | kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ api nu sa puruṣaḥ amanasikṛtvā tailapātramamanasikṛtvā tailapātramamanasikṛtvā utkṣiptāsikaṃ badhakapuruṣaṃ janapadakalyāṇī[ṃ] manasi kuryānmahājanasamājamno, no, bhadanta, tatkasya hetostathā hi tena puruṣeṇo[tkṣi]ptāsiko vadhakapuruṣaḥ pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanubaddho dṛṣṭaḥ | tasyaivaṃ syāt [|] sa cedahamasmāttailapātrādekabindumapi pṛthivyāṃ pātayiṣyāmi | ato me utkṣiptāsiko badhakapuruṣaḥ ucchinnamūlaṃ śiraḥ prapātayiṣyati | nānyatra sa puruṣaḥ amanasikṛtya(tvā) janapadakalyāṇī[ṃ] mahāsamājamvā | tadeva tailapātraṃ sarvacetasā samanvāhṛtya samyageva pariharedevameva bhikṣavaḥ | ye keciccatvāri smṛtyupasthānāni satkṛtya bhāvayanti | gurukṛtya sarvacetasā samanvāhṛtyate me (ta ime) śrāvakā iti [|] tatra janapadakalyāṇīti kāya[c]chandādyupakleśaparyavasthānīyānāndharmāṇāmetadadhivacanaṃ | paramapradhānā nṛttagītavādita iti vitarkaprapañcasaṃkṣobhasthānīyānāṃ dharmāṇāmetadadhivacanaṃ | mahāsamāja iti |
rūpanimittādīnāṃ daśānāṃ nimittānāmetadadhivacanaṃ | (śbh_sh 419) abālabhāgīyaḥ puruṣa iti | yogācārasyādhivacanaṃ | tailapātramiti | śamathopanibaddhasya cittasya etadadhivacanaṃ | kāyacittapraśrabdhisnehanārthena utkṣiptāsiko badhakapuruṣa itinimittavitarkopakleśeṣu pūrvodgṛhītasyādīnasyaitadadhivacanaṃ [|] satkṛtya viharati | na caikabindumapi pṛthivyāṃ pātayatīti vikṣepāvikṣepaparijñānāvadhānaparigṛhītasya śamathamārgasyaitadadhivacanaṃ | yenāyaṃ sarvo (sarvāṃ) cittasantatiṃ cittadhārāṃ nirmimittāṃ nirvikalpāmupaśāntāṃ vīryabalena nirantarāṃ paurvāpayeṇa pravarttayati | na caikacittamutpādayati | nimittālambanamvā vitarkopakleśālambanamvā ||
tamenamevaṃ śamathaprayuktamādikarmikaṃ yogī samanuśāsti | yāvatte, bhadramukha, evaṃ śamathamārgaprayuktasya evamupāyaparigṛhītaṃ smṛtisaṃprajanyasahagataṃ sābhirāmaṃ cittaṃ bhavati | tāvatte śamathamārga eva bhāvayitavyaḥ | sa cetpunaranabhyāsamoṣānna ramate sopāyaṃ ca tadālamba tasmānnirvikalpādālambanād vyutthāya savikalpa ālambane smṛtyupanibaddhaṃ kurute | yadeva te pūrvodgṛhītamaśubhanimittaṃ tadeva manasi kuru tatprathamato nimittamātrānusāriṇyā vipaśyanayā yaduta vinīlakamvā, vipūyakamvā, yāvadasthiśaṃkalikāmvā || tathā prayuktaśca tatprathamava(ta) ekaṃ vinīlakamadhimucyasva, (śbh_sh 420) yāvadekāmasthiśaṃkalikāṃ yataścātra kṛtaparicayo bhavasi | prabhāsvaraśca tedhimokṣaḥ pravartate | tadālambanandvau tadā dvau, trīṇi, catvāri, paṃca, daśa, viṃśa, triṃśaccatvāriṃśat | pañcāśadvinīlakaśataṃvinīlakasahasraṃ, yāvatsarvā diśo vidiśaśca | pramāṇākāreṇa pūrvā[ṃ] nirantarā[ma]dhimucyasva | yeṣāṃ na syādavakāśaḥ antato daṇḍaviṣṭambhanakoṭīmātramapi [|] yathāvinīlakānāmevaṃ yāvada sthiśaṃkalikānāṃ sarvamevamadhimuktimanaskāraṃ niśritya bhūtamanaskāramavatara, evaṃ ca punaravatara, yāvantyetāni vinīlakāni mayādhimuktāni yāvadasthiśaṃkalikā ato [a]pramāṇavarāṇi me pūrvāntabhārabhya, tatra tatra bhavagaticyutyupapādeṣu, mṛtasya kālagatasya yāni vinīlakāni nirvṛttāni, yāvadasthiśaṃkalikānirvṛtyāṃ | yeṣāṃ pūrvā koṭirna prajñāyate, nivartamānānāṃ, tāḥ sa cetkaścit saṃharet saṃhṛtāśca na vinaśyeyuḥ, na ca pūtībhaveyuḥ | nāsti sa pṛthivīpradeśo yatra teṣāmavakāśaḥ syāt |
ekakalpikā nāmapi, tāvadyāvadasthiśaṃkalikānāṃ sa cetkaścitsaṃhārako bhavet | tāsāṃ syāt saṃhṛtānāṃ vipulapārśvaparvatasamā rāśiḥ | yathā pūrvasyāntara (pūrvānta)mārabhyaivama parāntamapi yāvat (|) duḥkhasyāntaṃ na (śbh_sh 421) kariṣyāmyevaṃ hi tvamabhiyukṣi (yuṃkṣva) | manaskāraṃ niśritya bhūtamanaskāramavatīrṇo bhaviṣyasi (bhava) | na caitāni vinīlakāni yāvadasthiśaṃkalikā [yā] vipaśyanāprayuktena sakṛdvipaśyitavyā[ni], nānyatraikaṃ vinīlakamadhimucya punaścittaṃ śamayitavyaṃ tāvacca tadvinīkamadhimoktavyaḥ (vyaṃ) yāvattasmenā (sminnā)lambane sābhirāmaprabhāsvaraṃ nopāyāsena paryavanahyate | na tāvātkālakaraṇīyaṃ bhavati | tasmin samaye adhyātmaṃ sā(saṃ?) śamayitavyaṃ yathā vinīlakamevaṃ yāvadasthiśaṃkalikaikā evaṃ yāvadapramāṇā anenaiva nayena veditavyā[ḥ] | cittamadhyātmaṃ saṃśamayitvā (saṃśamya) vimoktavyāstataḥ sarvapaścādapramāṇāni vinīlakānyapramāṇā yāvadasthiśaṃkalikā adhyātmaṃ cittābhisaṃkṣepeṇa vibhāvayatyanābhāsagatāyāṃ sthāpayati | na ca tāni nimittānyutsṛjati || savikalpāni nāpi ca kalpayati | nānyatra tadālambanameva nirnimittaṃ nirvikalpamupaśāntaṃ cittamavasthāpayati |
sa punaścopadiśyate, yatte bhadramukha, pūrvamevālokanimittamudgṛhītaṃ, tattvaṃ śamathapakṣaprayoge [a]pi manasi kuru, vipaśyanāpakṣaprayoge [a]pi, ālokasahagatena (śbh_sh 422) cittena, saprabhāsasahagatena, prabhāsvareṇānandhakāreṇa śamathavipaśyanāṃ bhāvaya | evaṃ ca te śamathavipaśyanāmārge ālokasaṃjñāṃ bhāvayataḥ | sa ce dādita eva avispaṣṭodhivimokṣo bhaviṣyatyālambane samya[gā]bhāsaḥ | sa tena hetunā, tena pratyayena, bhāvanābhāsādviśiṣṭatā bhaviṣyati | pracurābhāsa(ga)tā ca | sa cetpunarādita eva vispaṣṭo bhaviṣyati | pracurābhāsaḥ | sa bhūyasyā mātrayā vispaṣṭataratāṃ pracurābhāsataratāñca gamiṣyati | sa tvametatsamveganimittena sūdgṛhītena, prasadanīyanimittena, śamathanimittena, vipaśyanānimittena, lokanimittena, sūdgṛhītena kālamadhyātmaṃ cittaṃ saṃśayamayankālena kālaṃ dharmānvicinvanti(cinvan), nimittamātrānusāriṇyā vipaśyanayā smṛtyupasthāneṣvavatara | yadutāśubhāprayogamevādhipatiṃ kṛtvā, evaṃ ca punarvicinvan bahirdhā ṣaṭtriṃśato (t)dravyāṇi kāyāt keśādi prasāvaparyantā (ntaṃ) nimittamudgṛhya adhyātmametāni sarvāṇi aśucidravyāṇyadhimucyādhyātmaṃcittaṃ saṃśamaya (sva), idaṃ te bhaviṣyatyadhyātmaṃ kāyena kāyānupaśyanāyāḥ yadutātmano 'ntaḥ kāyamārabhya, sa tvaṃ punarapi bahirdhā aśubhānimittenodgṛhītena vinīlakaṃ cādhimucyasva, yāvadasthi vā śaṃkalikāmvā, (śbh_sh 423) parīttena vādhimokṣeṇa, mahadgatena vā [a]pramāṇena vādhimucyādhimucyādhyātmaṃ cittaṃ saṃśamaya, idaṃ te bhaviṣyati | bahirdhā kāyena kāyānupaśyanāyā, yaduta parasāntatikaṃ bahiḥkāyamārabhya, sa
tvaṃ punarapyātmanaḥ antaḥkāye 'śubhatāparibhāvitena cetasāścāśubhatāparibhāvitena cetasā parakāye cāntarbahiścāśubhatāparibhāvitena cetasātmānaṃ ghri(mri)yamāṇamadhimucyasva, mṛtamvā punaḥ śmaśāne [a]bhinirhriyamāṇamabhinirhṛtamvā, śmaśāne cchoritaṃ | choritamvā vinīlakāvasthaṃ, vipūyakāvasthaṃ, yāvadasthiśaṃkālikāvasthamadhimucyasva, idaṃ te bhaviṣyatyadhyātmabahirdhā kāye kāyānupaśyanāyāḥ sa[t]tvaṃ, punarapi catvāro 'rūpiṇaḥ skandhāḥ śrutacintādhipateyena parikalpanimittagrāheṇa triṣu bhāgeṣvadhimucyasva śamathapakṣye, vikṣepapakṣye, vipaśyanāpakṣye ca | yadādhyātmaṃ cittamabhisaṃkṣipasi tatra nirmimittanirvikalpopaśamākārā nirvyāpārānutsukāsaṃkṣobhaniḥparidāha nairvṛtyasukhasaṃjñākārā avikṣepālambanā vedanādayaścatvāro [a]rūpiṇaḥ skandhāḥ | pratikṣaṇaṃ pratikṣaṇamanyo 'nyatayā navanavaniṣpurāṇatayā pravartanta ityadhimucyasva, idaṃ te bhaviṣyatyadhyātmabahirdhā vedanāsu, citte, dharmeṣu, dharmānupaśyanāyāḥ sattvaṃ | ye pūrvaṃ viṣayopādānā, viṣayālambanā asamāhitabhūmipatitā abhyapatitāḥ (śbh_sh 424) kṣīṇā, ye caitarhi smṛtisaṃpramoṣāccittakṣepe satyutpadyante nimittavitarkopakleśālambanādhipateyā vedanādayaścatvāro [a]rūpiṇaḥ skandhāsteṣāmā(yā)pāyikatāṃ tāvatkālikatāmitvarapratyupasthāyitāṃ, sādīnavatāṃ, sadhruvatāmanāśvāsikatāmaparimucyasva | idaṃ te bhaviṣyati | bahirdhā vedanācittadharmānupaśyanāyāḥ sattvaṃ, punarapi vipaśyanānimittamudgṛhya sanimitte saṃkalpe manaskāre sthitaḥ | ye savikalpasanimittālambanādhipateyā adhyātmamutpadyante | vedanādayacatvāro [a]rūpiṇaḥ
skandhāsteṣāṃ pratikṣaṇaṃ navanavatāṃ niṣpurāṇatāmanyo 'nyatāṃ pūrvavadadhimucyasva | idaṃ te bhaviṣyati bahirdhā vedanāyāṃ, citte, dharmeṣu dharmānupaśyanāyāḥ [sattvaṃ] | evaṃ hi tvamaśubhāprayogamadhipatiṃ kṛtvā catvāri smṛtyupasthānānyavatīrṇo bhaviṣyasi | smṛtyupasthāne, prayoge [a]pi ca | te kālena kālaṃ śamathavipaśyanāyāṃ prayoktavyaṃ | sa tvamevamupasthitayā smṛtyā caturṣu smṛtyupasthāneṣu yaṃ yameva grāmaṃ vā, nigamaṃ bopaniśritya viharasi, sa tvaṃ tameva grāmaṃ vā, nigamaṃ vā | tannityena cittena, tatpravaṇena, tatprābho(bhā)reṇa ālambanamālambananimittamutsṛjatā piṇḍāya praviśa | caṇḍasya hastinaścaṇḍasyāśvasya, caṇḍasya goścaṇḍasya kurarasya, ahiśvabhrasthāṇukaṇṭakapalvalaprapātasyandikagūthakaṭhallapāpike yā caryā śayanāsanaparivarjanā [|] (śbh_sh 425) arakṣitaste ātmā bhavati | yeṣu ca te viṣayanimitteṣvindriyāṇi prerayitavyāni teṣvanābhogatayā asaṃvṛtānīndriyāṇi bhavantu | yeṣu vā punarnimitteṣvindriyāṇi prerayitavyāni | teṣu teṣūpasthitā smṛtiḥ | bhavatu, yaduta kleśāsamudācārāya | sa tvamevaṃ surakṣitena kāyena, susaṃvṛtairindriyaiḥ, sūpasthitayāsmṛtyā, tadgatena mānasena mātrayā piṇḍapātaṃ paribhuṃkṣva | mitabhāgī(ṇī) ca bhava, sārdhaṃ gṛhasthapravrajitairyuktakā(bhā)ṇī, kālabhāṇī, ārjavabhāṇī | praśāntabhāṇī | adharmyā ca te [tvayā] kathā sarveṇa sarvaṃ parivarjayitavyā | dharmyāmapi te [tvayā] kathā[ṃ] kathayatā na vigṛhya kathā karaṇīyā | tatkasya hetoḥ [|] vigṛhya kathāsaṃrambhānuyogamanuyuktasya puruṣapudgalasya viharataḥ kathābāhulye cittaṃ
santiṣṭhate | tathā bāhulye satyauddhatyamauddhatye satyavyupaśamaḥ | avyupaśāntacittasyārāccittaṃ samādherbhavati | na tvamevaṃcārī tvaritatvaritamanutsṛṣṭenālambanena me [a]dyaśamathavipaśyanāyāṃ yathodgṛhītenaiva nimittena pratanukāritayāvā, antakāritayā ca | yogaṃ kuru, te (sa tvam) agnimathanaprayogeṇa ca sātatyasatkṛtyaprayogatayā pratatakārī bhava, evaṃ tu punaścitaṃ praṇidhatsva | sa cedyāvadāyurjambūdvīpe sarveṣāṃ jaṃbūdvīpakānāṃ manuṣyāṇāmabhūttatsarvamabhisamastaṃ mamaikasyaitarhi (śbh_sh 426) syāt | so [a]haṃ tāvadapramāṇenāyuṣā pramāṇayogaprayogeṇa ca sātatyasatkṛtyaprayogatayā pratatakārī bhavā[mi] [|] evaṃ ca punaścittaṃ praṇidhatsva | sa cedyāvadāyurjabūdvīpe manasikāre śamathavipaśyanāyāṃ yogaṃ na riṃcayaṃ(yan) yadutāsyaiva yogaprayogasya mahāphalatāṃ mahānuśaṃsatāṃ ca viditvā prāgevāsmin pari(praṇi)dhatte [|] āyuṣītvare jīvite dūramapigatvā varṣaśati(ta)ke parigaṇyamānamauntike [|]
evaṃ hi tvaṃ yathānuśiṣṭaḥ pratatakārī vātyantakārī ca | yasyārthe prahāṇamupagatastasyārthasyābādhako bhaviṣyasi | tatprathamata[sta]mpra[kṣya]si | mṛdukāṃ kāyapraśrabdhiṃ cittaikāgratāṃ tataścottari vipulālaukikalokottarāṃ sampadamārāgayiṣyati(si) |
evamayamādikarmikastatprathamakarmikaḥ | aśubhāprayukto yogajñenācāryeṇa codyamānaḥ samyaga(k) codito bhavatyevaṃ ca pratipadyamānaḥ | samyakpratipanno bhavati | yathā [a]śubhāvineyo [a]śubhāyāṃ, tathā maitryavineyādayo [a]pi ānāpānasmṛtiparyavasānāya yathāyogaṃ veditavyāstatrāyaṃ viśeṣaḥ | tadanyeṣvavataraṇamukheṣu taṃ vibhāvayiṣyāmi | tatra maitrībhāvanāprayuktenādikarmikā(ṇa)bahirdhā mitrapakṣādudāsīnapakṣācca (śbh_sh 427) nimittamudgṛhya pratirūpaśayanāsanagato hi sukhādhyāśayagatena manaskāreṇa samāhitabhūmikena pūrvamekaṃ mitramadhimoktavyamekamamitramekamu(ka u)dāsī naṃ (naḥ), teṣu ca tri[ṣu] pakṣeṣu tulyaṃ hitasukhādhyāśayagatena manaskāreṇopasaṃhāraśca karaṇīyaḥ | sukhitā bhavantyete sukhakāyāḥ sattvā yadutānavadyakāmasukhena, anavadyasaprītikasukhena, anavadyaniṣprītikasukhena | tataḥ paścād dve mitrāṇi, trīṇi, catvāri, pañca, daśa, viṃśa, triṃśatpūrvavadyāvatsarvā diśo vidiśaśca mitrāmitra (traiḥ) pūrṇā adhimucyante | nirantarā yatra nāstyantaramantato daṇḍakoṭīviṣkambhanamātramapi yathā mitrapakṣeṇaivamamitrodāsīnapakṣeṇa veditavyaṃ | sa ca maitrīprayogaṃ ca na jahāti | nānyatra bhāvayanneva maitrīṃ smṛtyupasthāneṣvavatarati | kathaṃ punaravataratyadhimucyamāno [a]vatarati | yathāhamapyanyeṣāṃ mitrasammato [a]mitrasammataścodāsīnasammataśca [|] ahamapi sukhakāmo duḥkhapratikūlaḥ | idamasyādhyātmaṃ kāye kāyānupaśyanāyāḥ [sattvam] | ete [a]pi sattvāḥ pareṣāṃ mitrabhūtā, amitrabhūtā, udāsīnabhūtāśca, yathā me te [a]pi sukhakāmāḥ duḥkhapratikūlā idamasya bahirdhā
kāyānupaśyanāyāḥ [sattvaṃ], yathāhaṃ tathaite sattvā, yathā me ātmanaḥ sukhameṣaṇīyaṃ sattvānāmātmasamatayātmatulyatayā (śbh_sh 428) eṣāṃ sattvānāṃ mayābhihitasukhopasaṃhārakaraṇāya itīdamasyādhyātmabahirdhā kāye kāyānupaśyanāyāḥ [sattvam] | catvāri caitāni smṛtyupasthānāni, saṃbhinnaskandhālambanatayā saṃbhinnālambanaṃ smṛtyupasthānaṃ bhavati | rūpanimittantu yogī udgṛhya varṇasaṃsthānanimittaṃ, vijñaptinimittaṃ ca mitrāmitrodāsīnapakṣād(kṣebhyo) 'dhimucyate | tenedaṃ kāyasmṛtyupasthānameva vyāvasthāpyate | so 'dhimuktimanaskāraṃ niśritya, bhūtamanaskāramasyāvataratyevaṃ ca punaradhimucyamāno [a]vatarati | yāvadapramāṇāḥ sattvā ete mayā (a)dhimuktā | hitasukhagatenādhyāśayena | ato [a]pramāṇatarāḥ sattvā ye mamapūrvāntamārabhya mitrāmitrodāsīnapakṣatayā [a]bhyatītā ye mama mitratāṃ gatvā amitratāmupagatā, amitratāṃ gatvā mitratāṃ codāsīnatāṃ topa(copa)gatāstadanena paryāyeṇa sarva eva sattvāssamasamā, nāstyatra kācinmitratā vā, amitratā vodāsīnatā vā, pariniṣpannetyanenaiva paryāyeṇa tulyahitasukhopasaṃhāratā ca karaṇīyā | yathā pūrvāntamārabhya evamaparāntamapyāramya, satyāṃ saṃsṛtau saṃsāre yepi ca mayā sattvāḥ pūrvāntamārabhya tanmaitreṇa cittenānukampitāḥ | kiṃ (śbh_sh 429) cāpi te [a]bhyatītā apitu tānetarhyanukampe yaduta cittaniṣkāluṣya(kaluṣa)tāmavyāpannatāmupādāya | sukhitā bata te sattvā, bhūtā bhaviṣyan (abhūvan), ye, [a]pi ca na bhūtā anāgate [a]dhvani sukhitā bhavantu | evaṃ bhūtamanaskārānupratiṣṭhasya maitrīvihāriṇaḥ yaḥ puṇyābhiṣyandaḥ kuśalābhiṣyandaḥ |
tasyādhimokṣikamaitrīvihāragataḥ puṇyaskandhaḥ | śatimāmapi kalāṃ naupeti | sahasrimāmapi | saṃkhyāmapi, kalāmapi | gaṇanāmapyupaniṣadamapi nopaiti [|] śeṣaṃ pūrvat ||
tatredaṃpratyayatāpratītyasamutpāda ādikarmikaḥ śrutacintādhipateyena parikalpitaṃ na nimittamudgṛhṇātyanyeṣāṃ sattvānāmajñānaṃ | sammoho yeneme pratyakṣamanityaṃ nityato [a]vagacchanti pratyakṣamaśuci śucitaḥ, duḥkhaṃ sukhataḥ, nirātmakatāmātmataḥ | viparyastā ete sattvā viparyāsa hetordṛṣṭe dharme, vedanāsu samparāye cātmabhāvābhirnivṛttau, tṛṣyanti, tṛṣitāśca jātimūlakāni karmāṇi kṛtvā evamāyatyāṃ karmakleśahetu [............] kevalaṃ saṃduḥkhamabhinirvartayantyevaṃ nimittamudgṛhyādhyātmamadhimucyate | ayamapi kevalo duḥkhaskandha evameva saṃbhūta iti | ye cātmabhāvā nānantā[ḥ] paryantāḥ pūrvāntamārabhya yeṣāmādireva na prajñāyate | (śbh_sh 430) te 'pyevaṃbhūtā, eṣāmapi sattvānāmatītānāgatapratyutpannāḥ sarva evātmabhāvā duḥkhaskandhasaṃgṛhītā evamevābhinirvṛttāḥ | āyatyāṃ notpadyante | sa khalvayamiyaṃ(daṃ)pratyayatāpratītyasamutpādamanaskāraḥ sarvabhūtamanaskāra eva nāstyādhimokṣikaḥ | yadi na punarātmano vartamānān skandhān pratītyasamutpannān manasikaroti | tadādhyātmaṃ kāye yāvaddharmeṣu dharmānudarśī viharati | yadā ca punaḥ pareṣāṃ vartamānānskandhān pratītyasamutpannānmanasi karoti | tadādhyātmabahirdhā kāye yāvaddharmeṣu dharmānudarśī viharati | yadātmanaśca pareṣāṃ cātītānāgatān [skandhān] pratītyasamutpannānmanasi karoti | tadādhyātmabahirdhā kāye yāvaddharmeṣu dharmānudarśī viharati | śeṣaṃ pūrvat |
tatra dhātuprabhedaprayogaprayukta ādikarmiko bahirdhāpṛthivīkāṭhinyanimittamudgrahya, tadyathā bhūparvatatṛṇavanaśarkarakaṭhillamaṇimuktivaiḍūryaśilāpravālādikebhyaścādhyātmaṃ kāṭhinyamadhimucyate | bahirdhā apsvabdhātornni(rni)mittamudgṛhya, tadyathā nadīprasravaṇataḍāgakūpādibhya[ḥ], tathā mahato [a]gniska ska[ndhasya]bdhau vādityakiraṇasaṃtāpitā bhūrāviṣṭebhyo (śbh_sh 431) [vā] sarvebhyaḥ | udārāgnisaṃpratāpitebhyo vā praśrayebhyaśca no bahirdhā vāyuskandhātpūrvadakṣiṇapaścimottarebhyo vāyubhyo yāvadvāyumaṇḍalebhyaḥ | ye deśā [astyādestāraṇīyā] vāyugatena sacchidrāḥ, suśirāḥ, sāvakāśāḥ, tasmādākāśadhātornimittamudgṛhṇātyadhyātmamabdhātuṃ, tejo dhātuṃ vāyudhātumākāśadhātumadhimucyati(te) | śrutacintādhipateyena ca parikalpitena [|] evaṃ vijñānadhātornimittamudgṛhṇāti | cakṣurādhyātmikamāyatanamaparibhinnaṃ ced bhavati | rūpamābhāsagataṃ | na ca tajjo manaskāraḥ pratyupasthito bhavati | na tajjasya cakṣurvijñānasya prādurbhāvo bhavati | viparyayādbhavati | evaṃ yāvanmanodharmānmanovijñānaṃ veditavyam |
evaṃ nimittamudgṛhyāpyeṣāṃ sarveṣāṃ vijñānānāmasmin kāye cāturmahābhūtike bījaṃ dhāturgotraṃ prakṛtirityadhimucyate | tānyetāni catvāri mahābhūtāni tatprathamato [a]ṅgapratyaṃgo(gato) [a]rthaṃ vināpyadhimucyate [|] tataḥ paścāt | sūkṣmatarāvayava prabhedānādhimucyate | evaṃ yāvadgatāyanapraviṣṭa[s]tu[ṭi]samatayā, evaṃ yāvacchanaiḥ śanaiḥ paramāṇuśo [a]dhimucyate | sa ekaikamaṃgāvayavapramāṇaparamāṇusañcayasanniviṣṭamadhimucyate | (śbh_sh 432) kaḥ punarvādaḥ sarvakāyamayaṃ(yam | ayaṃ) dhātuprabhedaprayuktasya cārthaprabhedaparyantaḥ rūpiṇāṃ tābaddhātūnāmākāśadhātoḥ punaḥ | yatpunarasya tasmin prayoge śamathavipaśyanābhāvanāyāṃ vikṣepāvikṣepaparijñāvadhānamidamasya saṃprajanyasya smṛtisamatāyāśca [|] yatpunaḥ saṃveganimittaṃ, prasadanīyaṃ ca nimittaṃ sūdgṛhītaṃ bhavatīdamasyābhidhyādaurmanasya vinayasya, tasyaivamātāpino viharato yāvat (d) dvitīyaloke [a]bhidhyādaurmanasyaṃ pūrvameva samyakprayoga[sa]mārambhakāle | sūkṣmacittapraśrabdhirdurupalabhyā pravarttate | yā tatra śamathamvā bhāvayato, vipaśyanāmvā prasvasthacittatā, prasvasthakāyatā | cittakāya karmaṇyatā | iyamatra kāyacittapraśrabdhiḥ | tasya saiva sūkṣmā cittaikāgratā cittakāyapraśrabdhiścābhivara[ṃ] nī audārikāṃ sūpalakṣyāṃ cittaikāgratāṃ kāyapraśrabdhimāvahati | yaduta hetupāraṃ paryādānayogena, na tasya, na cirasyedānīmaudārikīcittakāyapraśrabdhiścittaikāgratā ca | sūpalakṣyotpatsyatīti | yāvadasyā pūrvanimittaṃ pūrva nirgauravapratibhāsamutpadyate | na caitadvādhalakṣaṇaṃ | tasyānantarotpādādyatprahāṇarativivandhakārī (ri)ṇāṃ kleśānāṃ pakṣyaṃ cittaṃ(tta)dauṣṭhulyaṃ tatprahīyate | tatpratipakṣeṇa ca cittakarmaṇyatā (śbh_sh 433) cittapraśrabdhirutpadyate | tasyotpādāt kāyapraśrabdhyutpādānukūlāni vāyūrdhva [mu]ktāni mahābhūtāni kāye 'vakramanti | teṣāmavakramaṇahetoryatkāyadauṣṭhulyaṃ tadvigacchati | prahāṇaratiriva[daka]rakleśāpakṣyakāyapraśrabdhyā ca tatpratipakṣikayā sarvakāyaḥ pūryate | syādā [............] dhyāti |
tataḥ prathamopanipāte cittauṣṭhilyaṃ (cittadauṣṭhulyaṃ) cittasumanaskāraprāmodyasahagatālambanasābhirāmatā ca | cittasya tasmin samaye khyāti | tasyordhvaṃ yo 'sau tatprathamopanipātī praśrabdhivegaḥ | sa śanaiḥ śanaiḥ pariślathataro bhavati | chāyevānugatā praśrabdhiḥ kāye ca pravarttate | yacca tadauddhilyaṃ(ddhatyaṃ) cetasastadapyavahīyate | praśāntākāracittasālambane śamatho yastacca(yassa)pravarttate | tata ūrdhvamayaṃ yogī ādikarmikaḥ samanaskāro bhavati | [sa]manaskāra iti ca saṃkhyāṃ gacchati | tatkasya hetoḥ | rūpārthānurodhena samāhitabhūmiko manaskāraḥ parīttastaprathamataḥ pratilabdho bhavati | tenocyate samanaskāra iti |
tasyāsya samanaskārasyādikarmikasyemāni liṃgāni bhavanti | parīttamanena rūpāvacaraṃ cittaṃ pratilabdhaṃ bhavati | parīttā kāyapraśrabdhiścittapraśrabdhiścittaikāgratā, bhavyo bhavati pratibalaḥ | kleśaviśodhanālambanaḥ (śbh_sh 434) prayoge 'sya, stigvā(mā)cāsya cittasantatiḥ pravarttate | śamathopagūḍhāccaritaṃ tadānena viśodhitaṃ bhavati | sa cedraṃjanīye viṣaye carati, na tīvraṃ rāgaparyavasthānamutpādayati | alpamātrekaṇāvaramātrakeṇa ca | pratipakṣasanniśrayeṇābhoga mātrakeṇāśakto [a]tiprativiśoda(dha)yituṃ | yathā raṃjanīye evaṃ dveṣaṇīye, mohanīye mānasthānīye, vitarkasthānīye veditavyam | niṣaṇṇasya cāsya pratisaṃlayane cittaṃ pratidadhatastvaritatvaritaṃ cittaṃ praśrabhyate || kāyaśca [|] kāyadauṣṭhulyāni ca nātyarthaṃ bādhante | na cātyarthaṃ nivaraṇasamudācāro bhavati | na cātyarthamutkaṇṭhā ratiparitamanāsahagatā[ḥ] saṃjñāmanasikārāḥ samudācaranti | vyutthitasyāpi manasa[ś] (vyutthitamanaso 'pi) carataḥ | praśrabdha(bdhi)mātrā kāciccitte, kāye, (citte) cānugatā bhavatītyevaṃ bhāgīyāni [sa]manaskārasya [ādikarmikasya] liṃgāni nimittānyavadātāni veditavyāni ||
| piṇḍoddānam ||
upasaṃkramaṇaṃ yā ca harṣaṇā pṛcchanaiṣaṇā | viniyogarakṣopacayaḥ prāvivekyabhavaikatā ||
āvaraṇaśuddhayutkṛṣṭeha manaskārasya bhāvanā ||
|| yogācārabhūmau śrāvakabhūmisaṃgṛhītāyāṃ tṛtīyaṃ yogasthānaṃ samāptam ||
iv. caturthaṃ yogasthānam
tatra labdhamanaskārasya yoginaḥ | evaṃ parīttaprahāṇaratipraviṣṭasya tadūrdhvaṃ dve gatī bhavataḥ | ananye | katame dve tadyathā | laukikī ca lokottarā ca |
tatrāyamādikarmiko yogācāraḥ | samanaskāraḥ | laukikayā vā gatyā gamiṣyāmi | lokottarayā veti | tameva manaskāraṃ bahulīkaroti | yathā yathā bahulīkaroti | tathā tathā sā praśrabdhiścittaikāgratā ca | teṣāṃ teṣāṃ rātridivasānāmatyayātpṛthuvṛddhivaipulyatāṃ gacchati | yadā cāsya dṛṣṭisthiraḥ kharaśca manaskāraḥ saṃvṛtto bhavati | pariśrabdhaścālambanādhimokṣaḥ | pravartate | śamathavipaśyanāpakṣyācca nimittānyudgṛhītāni bhavanti | tadā sa laukikena mārgeṇa gantukāmastatra ca prayogamārabhate lokottareṇa vā mārgeṇa [|]
tatra kati pudgalāḥ | ye dṛṣṭe dharme laukikenaiva (śbh_sh 438) mārgeṇa pṛ(ga)cchanti | na lokottareṇa | āha | catvārastadyathā sarva ito bāhyakaḥ | iha dhārmiko 'pi mandaḥ | pūrvaśamathacaritastathā bhūyo 'pyaparipakvakuśalamūlaḥ | bodhisattvasyāyatyāṃ bodhimanuprāptukāmaḥ | no tu dṛṣṭa eva dharme (|) amī catvāraḥ pudgalā dṛṣṭa eva dharme laukikamārgayāni(yi)no bhavanti |
tacca laukikamārgagamanaṃ dvividhaṃ | saka[la]bandhanānāñca pṛthagjanānāṃ, vikalabandhanānāṃ ca | śaikṣāṇāṃ |
tatpunaḥ katamat | kāmānāmaudārikatāṃ paśyataḥ, prathame ca dhyāne samāpattyupapattikleśāntatāṃ paśyatastatkāmavairāgyagamanamevaṃ yāvat | ākiñcanyāyatanavairāgyaṃ veditavyam | tathā asaṃjñisamāpattiḥ | (śbh_sh 439) dhyānasamāpattisanniśrayena ṣa[ḍvi]jñānānāṃ pañcānāmabhinirhāraḥ |
tatra kāmavairāgyāya prayukto yogī saptabhirmanaskāraiḥ | kāmavairāgyamanuprāpnoti | katame punaste sapta manaskārāḥ | āha | lakṣaṇapratisaṃvedī, ādhimokṣikaḥ, prāvivekyo, ratisaṃgrāhakaḥ | mīmānsā(māṃsā)manaskāraḥ | prayoganiṣṭhaḥ, prayoganiṣṭhāphalaśca |
tatra lakṣaṇapratisaṃvedī manaskāraḥ katamaḥ | āha | yena manaskāreṇa kāmānāmaudārikalakṣaṇaṃ pratisaṃvedayate | prathame ca dhyāne śāntalakṣaṇaṃ | kathaṃ ca punaraudārikalakṣaṇaṃ pratisaṃvedayati | āha | kāmānāṃ ṣaḍvastūni paryeṣamāṇaḥ arthanya svūlakṣaṇaṃ (arthaṃ, svalakṣaṇaṃ, sāmānyalakṣaṇaṃ) | pakṣaṃ kālaṃ yuktiñca |
tatraudārikārthaṃ tāvatparyeṣate | itīme kāmāḥ sādīnavā, bahūpadravā, bahvītikā, bahūpasargā iti | yā eṣu kāmeṣu bahvādīnavatā | yāvadbahūpasargatā | ayamaudārikārthaḥ | tatra vastu paryeṣate | astyadhyātmaṃ kāmeṣu kāma(c)chanda iti |
tatra svalakṣaṇaṃ paryeṣate | amī kleśakāmāḥ | amī vastukāmāḥ | te punaḥ sukhasthānīyā, duḥkhasthānīyā, (śbh_sh 440) aduḥkhasukhasthānīyāśca | sukhasthānīyāḥ kāmarāgādhiṣṭhānāḥ | saṃjñācittaviparyāsādhiṣṭhānāḥ | duḥkhasthānīyā[ḥ] punardveṣādhiṣṭhānāḥ krodhopanāhādhiṣṭhānāḥ | aduḥkhāsukhasthānīyāḥ mrakṣapradāśamāyāśāṭhyāhrīkyama(kyā)napatrāpyādhiṣṭhānā dṛṣṭiviparyāsādhiṣṭhānāśca | evamamī kāmāḥ praduṣṭavedanānugatāśca, pratyastakleśānugatāścaivaṃ kāmānāṃ svalakṣaṇaṃ paryeṣate |
tatra kathaṃ sāmānya lakṣaṇaṃ (|) paryeṣate | sarva ete kāmā jātiduḥkhatayā, jarāduḥkhatayā (yā)vadicchāvighātaduḥkhatayā samasamamanubaddhāścānuśaktāśca | ye 'pikāmopabhogino mahatyāṃ kāmasampadivarta[n]te | te 'pi jātyādidharmatayā avinirmuktāstāvatkālikī sā teṣāṃ sampat | evaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ paryeṣate |
kathaṃ pakṣaṃ paryeṣate | kṛṣṇapakṣapatitā ete kāmāḥ | asthikaṃkālopamā, mānsapeśyupamāstṛṇolkopamāḥ | aṃgārakarṣūpamāḥ | āśīviṣopamāḥ | svapnopamāḥ | yācikālaṃkāropamāḥ | tṛṇaphalopamāśca | paryeṣamāṇā api satvāḥ (ttvāḥ) kāmān paryeṣaṇākṛtaṃ (|) duḥkhaṃ pratisaṃvedayanti | ārakṣākṛtaṃ, snehaparibhraṃśakṛtamātṛptikṛtamasvātantryakṛtaṃ, duścaritakṛtaṃ, (śbh_sh 441) ca duḥkhaṃ pratisaṃvedayanti | pūrvavadeva tāvatsarvaṃ veditavyaṃ |
tathā kāmānpratiṣevataḥ | paṃcādīnavā uktāḥ | bhagavatā alpāsvādāḥ kāmāḥ bahusu(duḥ)khā, bahvādīnavāḥ [|] kāmānkhalu pratiṣevamāṇasya nāstyalaṃ tāva(t) tṛptitā ca paryāptitā vā, anena paryāyeṇa kāmā vigarhitā buddhaiḥ buddhaśrāvakaiśca sadbhiḥ samyaggataiḥ, satpuruṣaiḥ [|]
kāmānkhalu pratiṣevamāṇasya saṃyojanānyupacayaṃ gacchanti | nāsti cāsya kiṃcit pāpakamakuśalaṃ karmākaraṇīyaṃ vadāmi | itīme kāmā atṛptikārakā[ḥ] sādhāraṇā, adharmaviṣamacaryāhetavaḥ | kāmatṛṣṇāvivardhakāḥ, satāṃ vivarjanīyāḥ, kṣipramviṣayagāminaḥ, pratyayādhipā, pramādabhūmayo, riktā, anityāstucchā, mṛṣāmoṣadharmāṇo, māyopamāḥ, bālalāpanāḥ | ye ca dṛṣṭadhārmikāḥ (|) kāmāḥ, ye ca sāṃparāyikāḥ, ye ca divyāḥ, ye ca mānuṣyakāḥ | mā[ra]mārabhyaiṣa gocaro, mārasyaiṣa nivāpo yatreme 'nekavidhāḥ pāpakā akuśalā dharmā mānasāḥ saṃbhavanti | yadutābhidhyā, vyāpādā[ḥ], saṃrambho vā, ye vā punarāntarāyikā bhavantyāryaśrāvakasyāśikṣamāṇasyānekaparyāyeṇa kṛṣṇapakṣapatitā ete kāmā yadbhūyasā [|] evampakṣaṃ paryeṣate |
atītānāgatapratyutpanneṣvadhvasu anityaṃ nityakālaṃ (ma)dhruvaṃ dhruvakālame te kāmāḥ | evaṃ bahūpadravāḥ, bahūpasargā, bahvādīnavā ityevaṃ kālamparyeṣate |
kathaṃ yuktiṃ paryeṣate | mahatā saṃrambheṇa, mahatyā paryeṣṭyā, mahatā pariśrameṇa vividhairvicitraiḥ śilpakarmasthānaiḥ kāmāḥ saṃhriyante | nirvartyante, upacīyante [|] te punaḥ sūpacitā api, sunirvartitā api | yāvadeṣa bahirdhā parigrahavastunaḥ mātā(tṛ)pitṛputradāradāsīdāsakarmakarapauruṣeyamitrāmātyajñātisālohitānāṃ | asya vā punaḥ kāyasyādhyātmikasya rūpiṇa audārikasya cāturmahābhūtikasyaudanakalmāṣopacitasya nityotsadanasnapanapārimardanabhedana(c)chedana vikiraṇavidhvaṃnsa(dhvaṃsa)na dharmeṇa utpannotpannaduḥkhamātrapratīkārāya samvartante | kṣudduḥkhapratīkārāya bhojanaṃ | śītoṣṇaduḥkhapratīghātāya | hrīkopanapraticchādanāya (|) ca vastraṃ [|] nidrāklamaduḥkhapratīghātāya ca śayanāsanaṃ | caṃkramasthānaduḥkhapratighātāya ca | vyādhiduḥkhapratighātāya ca (|) glānabhaiṣajyamiti duḥkhapratīkārabhūtā ete kāmā iti | naite raktena paribhoktavyāḥ | na saktena nānyatra vyādhigrastenaivātureṇa vyādhimātropaśamāya bhaiṣajyamāptāgamo 'pyeṣaḥ | tathaite kāmāḥ evaṃ caivaṃ caudārikāḥ | pratyātmamapi me jñānadarśanaṃ (śbh_sh 443) pravarteta | ānumāniko 'pyeṣa vidhiḥ | prakṛtiścaiṣā kāmānāṃ anādikālikā prasiddhadharmatā acitta (-cintya?)dharmatā | sā na cintayitavyā(ḥ) | na vikalpayate (yitavye)tyevaṃ yuktimparyeṣate |
sa evaṃ kāmānāmaudārikalakṣaṇaṃ pratisaṃvejya yaduta ṣaḍbhirvastubhiḥ prathame dhyāne śāntalakṣaṇaṃ pratisaṃvedayati nāstyetatsarvaśa audārikatvaṃ (|) prathame dhyāne yadetatkāmadhātāvityanenaudārikalakṣaṇaṃ pratisaṃvedayate | prathame ca dhyāne śāntalakṣaṇamayamucyate lakṣaṇapratisaṃvedī manaskāraḥ | sa khalveṣa manaskāraḥ | śruta cintāvyavakīrṇoveditavyaḥ |
sa evaṃ kāmānparijñāya prathamaṃ dhyānaṃ prathamaṃ dhyānaṃ yathāvatparyeṣṭau(ṣyau)dārikaśāntalakṣaṇena śrutaṃ ca cintāṃ ca vyatikrāmyaikāntena bhāvanākāreṇaivādhimucyate | tannimittālambanāmeva śamathavipaśyanāṃ bhāvayati | bhāvayaṃśca yathā yathā tāmaudārikaśāntatāṃ punaḥ punaradhimucyataḥ | ityupapadyate | [ā]dhimokṣiko manaskāraḥ |
ta(ya)syāsevanānvayād bhāvanānvayādbahulīkārānvayāttatprathamataḥ kleśa(ḥ)prahāṇāya mārga utpadyate | kleśaprahāṇāya ca mārge samutpanne yastadbhagavato manaskāraḥ | ayamucyate prāvivekyaḥ |
sa tatprathamataḥ kāmāvacarakleśādipraheyaprahāṇāttatpakṣye (śbh_sh 444) dauṣṭhulyāpagamācca | tadūrdhvaṃ prahāṇārāmo bhavati | vivekārāmaḥ | tasmiṃśca prahāṇānuśaṃsadarśīparīttapravivekaprītisukhasaṃspṛṣṭaḥ kālena kālaṃ prasadanīyena manaskāreṇa | saṃpraharṣayati | saṃvejanīyena manaskāreṇa saṃvejayati | yāvadeva styānamiddhauddhatyāpagamāya (|) ayamucyate | ratisaṃgrāhako manaskāraḥ |
tasya tathā prahāṇārāmasya bhāvanārāmasya samyakprayuktasya sataḥ kuśalapakṣaprayogopastambhakāmapratisaṃyuktaṃ kleśakarmaparyavasthānaṃ carato vā viharato vā na samudācarati | tasyaivaṃ bhavati | kiṃ santamevāhaṃ kāmeṣu kāma(c)chandaṃ pratisamvedayāmyāhosvidasantamparimīmānsayitukāmaḥ | anyatamānyatamaṃ prasadanīyaṃ śubhanimittaṃ manasi karoti | tasyāprahīṇatvāt sarveṇa sarvamanuśayasya tannimittaṃ manasi kurvataḥ sevanānimnaṃ cittaṃ bhavati | sevanāpravaṇaṃ | sevanāprābho(bhā)raṃ nāpekṣāpattiyutena nirvijugupsā(prati) vā niḥpratikūlatā | tasyaivaṃ bhavati | na me samyagviraktaṃ vimuktaṃ cittaṃ yaduta kāmebhyaḥ, saṃskārābhinigṛhītaṃ me cittaṃ vārivad dhṛtaṃ [|] dharmatābhinigṛhītaṃ (|) ya[n]nvahaṃ bhūyasyā mātrayā tasyānuśayasyāśeṣaprahāṇāya bhūyasyā mātrayā prahāṇārāmo vihareyaṃ | bhāvanārāmaḥ | ayamucte mīmānsāmanaskāraḥ |
sa bhūyasyā mātrayā prahāṇārāmo viharati | bhāvanārāmaḥ | śamathavipaśyanāyuktaḥ | paunaḥpunyena ca mīmānsate | tasya pratipakṣaṃ ca bhāvayataḥ kālena kālaṃ prahīṇāprahīṇatāṃ mīmānsamānasya sarvebhyaḥ kāmāvacarebhyaḥ kleśebhyaścittaṃ visaṃyujyate | tāvatkālikayogena (|) na tvatyantādbījasamuddhāto bhavati | tasmiṃśca samaye prayogadhyānaprayogamārgaparyavasānagataḥ | sarvakleśaprātipakṣiko manaskāraḥ | samutpanno bhavatyayamucyate prayoganiṣṭho manaskāraḥ (|)
tasya ca samanaskārapratyayaṃ taddhetukaṃ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate | maulaprathamadhyānasahagato yo manaskāraḥ | ayamucyate prayoganiṣṭhāphalo manaskāraḥ |
tatra prāvivekye manaskāre vartamāno, ratisaṃgrāhake ca vivekajena prītisukhena kāyaṃ pratiprīṇayati | kadācit kenacit pratanukasaṃmukhībhāvayogena prāyoganiṣṭhāmanaskārakālasyārati[ḥ] | kadācit kadācit dhyānavipulatarasaṃmukhībhāvena prayoganiṣṭhāphale punarmanaskāre vartamānasya nāsti kiñcidasyā(sya) bhavati | smāraṇīyaṃ sarvataḥ kāyādyuta(dyaduta) vivekajena prītisukhena sa tasmiṃ(smin) samaye viviktaiḥ kāmaiḥ viviktaṃ pāpakairakuśalairdharmaiḥ savitarkasavicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānaṃ paṃcā[ṅ]gamupasampadya viharati | kāmāvacarapratipakṣabhāvanāphale sthitaḥ kāmavairāgya[tā]manuprāpta (śbh_sh 446) ityucte |
tatra lakṣaṇapratisaṃvedinā manaskāreṇa [|] yat prahātavyaṃ tat samyak prajānāti | prahātavyasya ca prahāṇāya prāptavyasya ca prāptaye cittaṃ praṇidhatte | ādhimokṣikeṇa ca manaskāreṇa prahāṇāya prāptaye ca samyak prayogamārabhate | prāvivekyamanaskāreṇādhimātrajña śāṃ(tāṃ)jahāti | ratisaṃgrāhakeṇa sa kleśaprakāraṃ jahāti | mīmānsāmanaskāreṇa prāptinirabhimānatāyāṃ cittamavasthāpayati | prayoganiṣṭhena mṛduṃ kleśaprakāraṃ jahāti | prayoganiṣṭhāphalenaiṣāṃ kleśaprakārāṇāṃ bhāvitānāṃ subhāvitānāṃ bhāvanāphalaṃ pratyanubhavati |
apica yaśca lakṣaṇapratisaṃvedī manaskāraḥ | yaścādhimokṣikaḥ | ayamucyate ānulomiko manaskāro 'pi dūṣaṇāpratipakṣasahagataḥ | yaśca prāvivekyo manaskāraḥ, yaśca prayoganiṣṭho 'yaṃ prātipakṣiko manaskāraḥ | prahāṇapratipakṣagavataḥ (-kṣagataḥ) [|] tatra yo ratisaṃgrāhako manaskāraḥ (|) ayaṃ prātipakṣikaśca prasadanīyaśca [|]
tatra yo mīmānsāmanaskāraḥ ayaṃ pratyavekṣaṇāmanaskāraḥ | ityucyate | evaṃ sati ṣaṭṣu manaskāreṣu catvāro manaskārāḥ pravighnā veditavyāḥ | tadyathā ānulomikaḥ | prātipakṣikaḥ | prasadanīyaḥ | pratyavekṣaṇīyaśceti |
yathā prathamadhyānasamāpattiḥ saptabhirmanaskārairevaṃ dvitīyatṛtīyacaturthadhyānasamāpattiḥ | ākāśavijñānākiṃcanyāyatananaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattiḥ saptabhireva (śbh_sh 448) manaskāraiḥ | tatra yena vitarkeṣvaudārikalakṣaṇaṃ pratisamvedayate | avitarkaśca dvitīyadhyāne śāntalakṣaṇaṃ sa lakṣaṇapratisaṃvedī manaskāraḥ | dvitīyadhyānasamāpattaye [|] tatra dhyānasamāpannaḥ | prathamadhyānalābhī vitarkeṣvaudārikatāmpaśyati | yaḥ samāhitabhūmiko 'pyugrālambanabhārī tatprathamopanipātitayā cālambane audāriko manojalpaḥ | ayambitarkastadanubandhānucārī vyagracāryevālambane sūkṣmataro manojalpaḥ vihāraḥ | ete punarvitarkavihā(cā)rāścai tasikāścetasyutpadyamānā utpadyante | sahabhuvaḥ saṃprayuktā[ḥ] | ekālambanavṛttayaḥ | evamete adhyātmamutpadyante |
bāhyāyatanasaṃgṛhītāśca | sarva eva cātītā, anāgatapratyutpannā, hetusamutpannāḥ, pratītyasamutpannāḥ, ākāyikāstāvatkalikāḥ | itvarapratyupasthāyinaścittasaṃkṣobhakarā, iṃjakā apraśāntākāreṇa vartante | uparimāṃ bhūmimārabhya duḥkhavihārānugatatvātkuṣṇapakṣyā kāmavivekaprītisukhamevānuśaṃsānugatā bhūmiścaiṣā tādṛśī prakṛtyā yatra sthitasya nityaṃ nityakālaṃ, dhruvaṃ dhruvakālaṃ, savitarkaḥ, savicāraḥ, cittapracāraḥ pravartate | na śāntapraśānta ityevamādibhirākārairvitarkeṣvaudārikalakṣaṇaṃ pratisaṃvedayate |
sarvaśo nāstyetadaudārikalakṣaṇamavitarkedvitīye dhyāne ityataḥ śāntaṃ dvitīyaṃ dhyānamasyaudārikatvasyāpagamāt | śeṣo(ṣe) manaskārā dvitīyadhyānasamāpattaye yathā(pi) yogaṃ pūrvavadveditavyaṃ | evaṃ bhūmau bhūmau yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattaye yathāyogaṃ sapta manaskārā veditavyāḥ |
audārikalakṣaṇaṃ punaḥ sarvāsvadharimāsu bhūmiṣu yāvadākiṃcanyāyatanāt samāsena dvividhaṃ veditavyaṃ | duḥkhataraṃ vihāvito(ritā) cādharmū(dhobhū)mīnāmapraśāntavihāritā ca | alpāyuṣkatarā ca | ityetad dvividhamaudārikalakṣaṇaṃ | ṣaḍbhirvastubhiryathāyogaṃ paryeṣate | yasyā yasyā bhūmervairāgyaṃ karttukāmo bhavatyupariṣṭācca yathāyogaṃ śāntalakṣaṇaṃ | yāvatprayoganiṣṭhāphalānmanaskārāttatra viviktaṃ kāmairiti |
dvividhāḥ kāmāḥ kleśakāmā vastukāmāśca [|] (śbh_sh 450) kāmavitarko 'pi dvividhaḥ | saṃprayogaviveka ālambanavivekaśca [|] viviktaṃ pāpakairakuśalairdharmairiti | upakleśāḥ kāmahetukā akuśalā dharmāstadyathā kāyaduścaritaṃ, vāgduścaritaṃ, manoduścaritaṃ | daṇḍādānaṃ śastrādānaṃ | kalahabhaṇḍanavigrahavivādaśāṭhyavañcananikṛtimṛṣāvādāḥ sambhavanti | teṣāmprahāṇādviviktaṃ pāpakairakuśalairdharmairavitarkavicāreṣvadoṣadarśanātsvabhūmikairvitarkavicāraiḥ kāmaprātipakṣikaiḥ kuśalaiḥ [|] savitarkaṃ savicāraṃ prayoganiṣṭho manaskāraḥ kāmavivekaṃ (kaḥ) tasyānantaramutpannaṃ(nnaḥ) | taddhetukaṃ (kas) tatpratyayaṃ (yas) tenāha vivekajamīpsitābhilaṣitārthasaṃprāptaḥ, prītau vā doṣadarśanāt | sarvadauṣṭhulyāpagamācca vipulapraśrabdhi cittakāyakarmaṇyatayā prītisukhamanupūrveṇa gaṇayataḥ | tatprathamataśca kāmadhātūccalitāt prathamaṃ samyagālambanopanidhyānādekāgrasmṛtyupanibandhāddhyānaṃ prayoganiṣṭhāphalatvādupasampadya | uttaratra ca bhāvanābahulīkāraniṣpādanāt [|] (śbh_sh 451) nikāmalābhī, akṛcchralābhī, akisara(akṛtsna?)lābhī, tathā dhyānasamāpattyā rātrimatināmayati | divasamapi yāvadākāṃkṣamāṇaḥ saptarātriṃdivasāni tenāha viharatīti | savitarkasavicāraviviktebhyaścittamvyāvartayitvā (ttaṃ vyāvartya) avitarkāvicārasamādhinimitteṣūpanibadhnāti | vyagracāriṇa ālambanādvivecya avyagracāriṇyālambane ekadharmatayā śāntaṃ prasannaṃ cittaṃ pravarttate | vyavasthāpayati | tenāha vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamādadhyātmasaṃprasādanātsabhāvanābhyāsāttasyaivāvitarkāvicārasya samādheḥ,
vitarkavicārasya samādheḥ, sa[c]chidrasāntarāmavasthāmatikramya niśchidranirantarāmavasthāṃ prāpnoti | tenāha cetasa ekotībhāvāt sarveṇa sarvaṃ vitarkavicāraprahāṇādavitarkamavicāraṃ prayoganiṣṭho manaskāraḥ samādhistasyānantaraṃ taddhetukaṃ taṃtpra(kastatpra)tyayamutpa(yautpa)dyata iti | tenāha samādhijaṃ īpsitāninditārthaprāpteḥ prītau vā doṣadarśanāt | sa saṃpraharṣagataṃ daurmanasyagataṃ vitarkavicāraprathamadhyānakleśapakṣasarvadauṣṭhulyāpagamāttatprātipakṣikapraśrabdhicittakāyakarmaṇyatāsuravānugatvāt | prītisukhamanupūrveṇa gaṇayato dvitīyaṃ bhavatyevaṃ sarvaṃ pūrvavad veditavyam |
prītinimitteṣu doṣaṃ paśyati | tenāha prītervirāgāt [|] (śbh_sh 452) tasmiṃśca samaye dvividho 'sya cittakṣobhakaraḥ apakṣālo 'dhigato bhavati | niḥprītike tṛtīyadhyāne cittaṃ pradadhataḥ | dvitīye ca dhyāne vitarkavicārāḥ, etarhi ca prītiḥ, tenāha upekṣako viharati | etau hi dvau dharmau cittasaṃkṣobhakarau | nirantarāyā upekṣāyā vighnakārakau | tatra prathame dhyāne vitarkavicārā bhavanti | yena nirantaropekṣā na pravarttate | dvitīye dhyāne prītirbhavati | yenātrāpi nirantaropekṣā na pravarttate | tenāyaṃ dhyāyī prathamadvitīyeṣu(yayoḥ) dhyāneṣu(nayoḥ) nāsti, tena tṛtīye dhyāne upekṣako viharatītyucyate | sa upekṣakassanstathā(ssaṃstathā) tathopasthitasmṛtirviharati | yathā yathā te prītisahagatāḥ saṃjñāmanasikārāḥ samudācaranti | sa cetpunarabhāvitatvāt tṛtīyasya dhyānasya smṛtisaṃpramoṣātkadācitkarhicit citte prītisahagatāḥ saṃjñāmanasikārāḥ samudācaranti | tāṃ(tān) laghu laghveva (śbh_sh 453) prajñayā pratividhyati | samyageva prajānāti | utpannotpannāṃśca nādhivāsayati | prajahāti vinodayati | vyantīkaroti, cittamadhyupekṣate | tenāha smṛtaḥ saṃprajānā[na] iti | tasya tasminsamaye evamupekṣakasya viharatā smṛtasya saṃprajanya syāsevanānvayādbahulīkārānvayātprītisahagataṃ prahīyate | taccittauddhatyakaraṃ, niḥprītikaṃ, śāntaṃ, praśāntaṃ cetasi veditamutpadyate | prītiprātidvandvyena tasmin samaye rūpakāyena, manaḥkāyena vedita sukhaṃ ca praśrabdhisukhaṃ pratisamvedayate | tṛtīyācca dhyānāt | adhastadrūpaṃ sukhaṃ nāsti nāpi nirantarā upekṣā tṛtīyā[d]dhyānādūrdhvaṃ yadapyupekṣopalabhyate | na tu sukhaṃ | tatrādhaḥ sukhopekṣābhāvādūrdhvaṃ ca sukhābhāvāt | idaṃ tadāyatanaṃ yaduta tṛtīyaṃ dhyānaṃ yattadāryā ācakṣate | yatpratilambhavihāriṇaṃ pudgalamadhikṛtya smṛtimāṃ(mān) sukhavihārī tṛtīyaṃ dhyānamupasaṃpadya viharatīti āryāḥ punaḥ vṛddhāśca vṛddhaśrāvakāśca |
tatrātulyajātīyatvāt | pratipakṣasya sukhasya prahāṇapratipakṣānākhyātaḥ (kṣo 'nākhyātaḥ) | yadeva tatpratipakṣakṛtaṃ sukhaprahāṇaṃ tadevākhyātaṃ | kaḥ punarasau pratipakṣaḥ | yadutopekṣā smṛtisamprajanyañca | tasya ca niṣevaṇābhyāsāttṛtīyadhyānāccalito yatra (śbh_sh 454) tṛtīyadhyānabhūmisukhaṃ tatprajahāti | tenāha | sukhasya ca prahāṇātpūrvameva ca saumanasyadaurmanasyayorasta(ṅ)gamāt | tatra caturthadhyānasamāpattikāle tasmin samaye sa dhyāyī sukhaduḥkhavyatikramamanuprāpnoti | tena yaś(c)ca pūrvaprahīṇaṃ, yaścai(ccai)tarhi prahīyate | tasya saṃkalanaṃ kurvannevamāha | sukhasya ca prahāṇāt(d), duḥkhasya ca prahāṇāt, pūrvameva ca saumanasyadaurmanasyayorasta[ṅ]gamāt | tanna caturthadhyānasamāpattikāle sukhasya ca prahāṇāaddvitīyadhyānasamāpattikāle duḥkhasya, tṛtīyadhyānasamāpattikāle saumanasyasyāstaṅgamāt, prathamadhyānasamāpattikāle daurmanasyasya, asti tāvatsukhaduḥkhasya(yoḥ) prahāṇādaduḥkhāsukhaivāsya vedanā, na viśiṣṭā bhavati | tenāha | aduḥkhāsukhā tasmin samaye prathamaṃ dhyānamupādāya sarve adhobhūmikāḥ apakṣālāḥ prahīṇā bhavanti | tadyathā vitarkavicārāḥ, prītirāśvāsapraśvāsāḥ | teṣāṃ ca prahāṇādyā tatropekṣā | smṛtiśca sā pariśuddhā bhavati | paryavadātā, yenāsya etaccittaṃ caturthadhyānasamāpannasyāniṃjyaṃ santiṣṭhate | sarveñjitāyatanaṃ | (śbh_sh 455) tenāha | upekṣāsmṛtipariśuddhamiti [|] tatra caturthamiti pūrvavad veditavyam || yathāpramāṇādiṣu sthāneṣu ||
tatrākāśādhimokṣasya varṇasaṃjñā nīlapītalohitāvadātādipratisaṃyuktatāmasātāmasātayā nirvirāgatayā ca samatikrānto bhavati | tenāha | rūpasaṃjñānāṃ (śbh_sh 456) samatikramādanābhāsagamanahetoryā anekavidhā bahunānāprakārā varṇapracayahetukā āvaraṇasaṃjñā sā (yā) sā vigatā bhavati | tenāha | pratighasaṃjñānāmasta[ṅ]gamāt, tāsāmvā punarvigamahetoryā aupacayikīsaṃjñāsteṣvavaśiṣṭeṣu viśiṣṭeṣu saṃghāteṣu pravṛttāstadyathā bhojanapānavastrālaṃkāragṛhodyānavanasenāparvatādisaṃjñā[ḥ] | teṣu sarveṇa sarvamābhogo 'pyasya na pravartate | tenāha | nānātvasaṃjñānāmamanasikārāt | sa evaṃ rūpapratighanānātvasaṃjñā bhāvayitvā anantākāreṇākāśādhimukto bhavati | tenāha | anantamākāśama(śaṃsa)sāmantakamatikramya prayoganiṣṭhānmanasikārāduccaprayoganiṣṭhāphalaṃ maulaṃ samāpadyate | tenāha | ākāśānantyāyatanamupasampadya viharati | tasya yāvanmaulaṃ na samāpadyate | tasyākāśamālambanaṃ samāpannasya punastacca tadanye ca skandhāḥ svabhūmikāḥ sāmantake punaradhobhūmikā api skandhāḥ |
samayena vijñānenānantamākāśamadhimucyate | tadeva vijñānamanantākārākāśādhimokṣikaṃ | vijñānānantyāyatanaṃ samāpattukāmaḥ | ākāśānantyāyatanasaṃjñāṃ vyāvartya | tadeva vijñānamanantākāreṇādhimucyate | sasāmantake maulamākāśānantyāyatanaṃ samatikramyate | tenāha | sarvaśa ākāśānantyāyatanaṃ samatikramyānantaṃ vijñānamiti | sa vijñānānantyāyatanamiti sāmantakaṃ samatikramya yāvatprayoganiṣṭhānmanasikarānmaulaprayoganiṣṭhāphalaṃ samāpadyate | tenāha | vijñānānantyāyatanamupasampadya viharatīti |
sa vijñānānantyāyatanāduccalito vijñānāt pareṇālambanaṃ samanveṣamāṇo na punarlabhate (|) kiñcana pratisaṃyuktaṃ rūpi vā, arūpi vā [|] sa tadālambanamalabhamānaḥ sasāmāntakamaulaṃ vijñānānantyāyatanaṃ [sa]matikramya nāsti kiñcidanyadā lambanamadhimucyate | so [a]kiñcanasaṃjñādhimukta eva bhavati | sa tasya saṃjñādhimokṣasya bahulīkārānvayādākiṃcanyāyatanasāmantakaṃ samatikramya yāvatprayoganiṣṭhā(n) manasikārānmaulaṃ prayoganiṣṭhāphale samāpadyate | tenāha | sarvaśo vijñānānantyāyatanaṃ samatikramya nāsti kiñcidityākiñcanyāyatanamupasaṃspṛśya (-sampadya) viharatīti |
tenāha | saṃjñī yadutākiñcanyāyatanāduccalitaḥ | ākiñcanyasaṃjñāyāmaudārikasaṃjñī ādīnavasaṃjñī ākiñcanyāyatanasaṃjñāṃ vyāvarttayati | tena pūrvamākiñcanyāyatanasamāpattikāle [a]kiñcanasaṃjñāsamatikrāntā, etarhyakiṃcanasaṃjñā samatikrāntā bhavati | tenāha saṃjñī yaduta kiñcanasaṃjñāyā vā, akiñcanasaṃjñāyā vā, akiñcanasaṃjñā vā, na ca punaḥ sarveṇa sarvaṃ sāsya saṃjñā niruddhā bhavati | tadyathā āsaṃjñi[ke]vā, nirodhasamāpattau vā, nānyatra sūkṣmā sā saṃjñā nimittālambane pravartate | naiva saṃjñā nāsaṃjñā [|] evaṃ tadāyatanādhimuktaḥ sasāmantakamaulamākiñcanyāyatanaṃ samatikramya naiva saṃjñānāsaṃjñāyatanasāmantakasya yā vatprayoganiṣṭhānmanasikārāt prayoganiṣṭhāphalaṃ maulaṃ samāpadyate | tenāha | sarvaśa ākiñcanyāyatana[ṃ] samatikramya naiva saṃjñānāsaṃjñāyatanamupasampadya viharatīti ||
tatra dhyānasamāpattikāle adho rasātalapraveśavat | kāyasaṃprakhyānaliṃgaṃ | ārūpyasamāpattikāle ākāśātpatanavat | tatra śamathākālenādhyupekṣaṇātsamyakprayogaḥ | tatra dve acittike samāpattī asaṃjñā(jñi)samāpattirnirodhasamāpattiśca | (śbh_sh 459) tatrāsaṃjñāsamāpatti[ṃ] saṃjñāvimukhena manaskāreṇa pṛthagjana eva samāpadyate, nirodhasamāpattiṃ punarārya eva |
tatra dvābhyāṃ manaskārābhyāmanayoḥ samāpattyoḥ samāpattipraveśo bhavati | tadyathā saṃjñāvimukhena manaskāreṇāsaṃjñā(jñi)samāpatteḥ, naivasaṃjñānāsaṃjñoccalitenālambanasanniruddhena ca manaskāreṇa nirodhasamāpatteḥ [|] (śbh_sh 460) tatra saṃjñārogaḥ, saṃjñāgaṇḍaḥ, saṃjñāśalyaḥ (maṃ), etacchāntametatpraṇītaṃ yadutāsaṃjñikamiti | saṃjñāvimukhaṃ manaskāraṃ parigṛhyotpannotpannāmasaṃjñāsmṛtyamanasikārānu (ramanu)careti (rati) [|] tasya bhāvanānvayātprayogamārge sacittikāvasthā bhavati | samanaskārasamāpannasya ca punaścittaṃ na pravartata iti | sa evaṃ niḥsaraṇasaṃjñā pūrvakeṇa manaskāreṇa śubhakṛtyavītarāgasya, bṛhatphalebhyo vītarāgasya, cittacaitasikānāṃ dharmāṇāṃ nirodha iyamucyate [a]saṃjña (jñi)samāpattiḥ | evaṃ ca punarasyāḥ prāptirbhavati ||
tatra naiva saṃjñānāsaṃjñāyatanalābhī āryaḥ pareṇa śāntena vihāreṇa viharttukāmaḥ naiva saṃjñānāsaṃjñāyatanāccittamuccā layati | taccittamuccalitamālambanaṃ na labhate | alabhamānaṃ nirudhyate | na pravarttata iti | ya evamākiñcanyāyatanavītarāgasya śaikṣasyārhato vā vihārasaṃjñāpūrvakeṇa manaskāreṇa cittacaitasikānāṃ dharmāṇāṃ nirodha iyamucyate nirodhasamāpattirevaṃ ca punarasyāḥ prāptirbhavati ||
tatra dhyānasanniśrayeṇa paṃcānāmabhijñānāmabhinirhāro bhavati | kathaṃ ca punarbhavati | yathāpi taddhyāyī lābhī bhavati | pariśuddhasya dhyānasya [|] sa tatpariśuddhaṃ dhyānaṃ niśritya yo [a]nenābhijñādhipataye(pateyo) dharma[ḥ] śruto bhavatyudgṛhītaḥ, paryavāptaḥ, (śbh_sh 461) yaduta ṛddhiviṣayamvārabhya, pūrvenivāsadivyaśrotracyutyupapādacetaḥ paryāyamvā tameva manasi kurvan samāhitabhūmikena manaskāreṇārthapratisaṃvedī ca bhavati | dharmapratisaṃvedī ca | tasyārthapratisaṃvedino dharma(ḥ) pratisaṃvedinastathāstathā (stathā tathā) cittānyabhisaṃskurvato bahulīkārānvayād bhavati | sa kālo bhavati samayo yadasya bhāja(va)nāphalāḥ (ḥ) paṃcābhijñā utpadyante ||
api ca tasyā(sa tathā)rtha pratisaṃvedī, dharmapratisaṃvedī sarvābhijñānirhārāya dvādaśasaṃjñā bhāvayati | tadyathā laghu saṃjñā[ṃ] | mṛdusaṃjñā[ṃ] | ākāśadhātusaṃjñāṃ | kāyacittasama[va]dhānasaṃjñāmadhimuktisaṃjñāṃ, pūrvānubhūtacaryānukramānusmṛtisaṃjñāṃ nānāprakāraśabdasannipātanirghoṣasaṃjñāmavadātarūpanimittasaṃjñāṃ, kleśakṛtarūpavikārasaṃjñā[ma]dhimokṣasaṃjñāmamibhvāyatanasaṃjñāṃ kṛtsnāyatanasaṃjñāñca |
tatra laghusaṃjñāyāṃ laghukamātmānamadhimucyate | tadyathā tūlapindhurvā, karpāsapindhurvā [|] vāyumaṇḍalake vā sa tathā [a]dhimucyamānaḥ tatra prerayatyādhimokṣikeṇaiva manaskāreṇa [|] tadyathā mañcātpīṭhānmañce | evaṃ mañcāt tṛṇasaṃstarakānmañce | tatra mṛdusaṃjñā | mṛdukaṃ kāyamadhimucyate | tadyathā kauśayamvā, kaccamvā, padgamvā, [|] itīyaṃ mṛdusaṃjñāyā laghusaṃjñāyā[ḥ] poṣikā, anugrāhikā [ya]yā anugṛhyamāṇā laghusaṃjñā pṛthuvṛddhivaikalyatāṃ (vipulatāṃ) gacchati | tatrākāśadhātusaṃjñā yayā saṃjñayā laghutāṃ ca mṛdutāṃ cātmano 'dhimucyate | sa cet kvacid gantukāmo bhavati | tatra yadantarālaṃ vivandhacaraṃ rūpigataṃ gamanāya tadākāśamadhimucyate [|] ādhimokṣikaṃ (kena) ca (śbh_sh 463) manaskāreṇa | tatra cittakāyasamavadhānasaṃjñā yayā cittamvā kāye samavadadhāti | kāyamvā citte, yenāsya kāyo laghutaraśca bhavati, mṛdutaraśca, karmaṇyataraśca, prabhāsvarataraśca [|] cittānvayaścitta pratibandhaścittaṃ niśritya varttate | tatrādhimokṣikasaṃjñā yayā saṃjñayā bhū(dū)ragamāsanne [a]dhimucyate, āsannaṃ dūre, aṇu sthūlaṃ, sthūlamaṇu, pṛthivī āpaḥ, āpaḥ pṛthivī evamekaikena mahābhūtenānyonyaṃ karaṇīyaṃ | vistareṇa tathānirmitaṃ cādhimucyate, rūpanirmitaṃ vā, śabdanirmitaṃ vā [|]
ityābhiḥ pañcasaṃjñābhiḥ bhāvanāyā pariniṣpannābhiranekavidhamṛddhiṣayaṃ pratyanubhavatyeko bhūtvā bahudhātmānamupadarśayati | yadutādhimokṣikayā nairmāṇikayā(kyā)saṃjñayā tatra bahudhā punarātmānamupadarśayancai(yaṃścai)kī bhavati | yaduta nirmāṇāntardhāyikayā [a]dhimuktisaṃjñayā tiraḥkuḍyaṃ, tiraḥprākāramasajjamānena (śbh_sh 464) kāyena gacchati | yena gacchati | (yena gacchati) | pṛthivyāmunmajjanimajjanaṃ karoti | tadyathodake, udake bhidyamānena srātasā gacchati | tadyathā pṛthivyāmākāśe paryaṅkenākrāmati | tadyathā pakṣī śakuni[ḥ], imau vā sūryācandramasāvevaṃ mahardhikau mahānubhāvau pāṇinā āmārṣṭi | parāmārṣṭi | yāvadbrahmalokātkāyena vaśe varttayati | laghumṛdvākāśadhātucittakāyasamavadhānasaṃjñayā parigṛhītayā adhimuktisaṃjñayā sarvametatkaroti | yathāyogamveditavyaṃ | tatra dvividhābrahmalokasya kāyena vaśe vartanā, gamanena ca (|) vaśe varttayati | yathaivādhimuktyā vā, brahmalokādadhaścartukāmatā bhūtānāṃ tadekatyasya copādāyarūpasya [|]
tatra pūrvānubhūtacaritānukramānusmṛtisaṃjñā yayā kumārakabhāvamupādāya yatrāsya smṛtiḥ pravarttate | na vyāhanyate | yatrārya gato bhavati, sthito, niṣaṇṇuḥ(ṇṇaḥ), (śbh_sh 465) śayito vistareṇa sarvāṃ pūrvānubhūtāṃ caryāmaudāraudārikaudārikatayā anuparivāṭikayā avyutkramanti(nte) | kayā samanusmaransaṃjānāti | tasyā bhāvanānvayād bhāvanāphalamanekavidhaṃ pūrvenivāsaṃ samanusmarati yāvatsansā(saṃsā)raṃ soddeśaṃ vistareṇa [|] tatra nānāprakāraśabdasannipātanirghoṣasaṃjñā [|] yasmin grāme vā, nigame vā śreṇyāmvā, pūge vā, parṣadi vā, āyataviśāle vā gṛhe, avavarake vā, nānāprakārasya janakāyasya sanniṣaṇṇasya sannipatitasya yo vyatimiśro, vicitro, nirghoṣo niścarita | yaḥ kalakalaśabda ityucyate | mahatyā vā nadyā vaha[n]tyā nirghoṣaḥ, tatra nimittamudgṛhya yā saṃjñābhāvanā yayā samāhitabhūmikena manasikāreṇāryānāryeṣu śabdeṣu, divyamānuṣyakeṣu, dūrāntikeṣvābhogaṃ vārayati | tasyāsya bahulīkārānvayād bhāvanāphalaṃ divyaṃ śrotraṃ pratilabhate | yena divyamānuṣyakāṃ [kān] śabdāṃ (bdān) śṛṇoti | ye 'pi dūre, ye 'pyantike [|] tatrāvabhāsarūpanimittasaṃjñā [|] pūrvavadālokanimittamudgṛhya tadeva nimittaṃ manasi karoti | iyamavabhāsarūpa nimittasaṃjñā [|] tasyā bhāvanānvayād (śbh_sh 466) bhāvanāphalaṃ cyutyupapādajñānaṃ pratilabhate | yena divyena cakṣuṣā viśuddhena vistareṇa yāvatkāyasya bhedātsvargatau svargaloke deveṣūpapadyante(te) | tatra kleśakṛtarūpavikārasaṃjñā | yayā raktadviṣṭamūḍhānāṃ krodhopanāhapra[yu]ktaparidāhāhrīkyānapatrāpyakleśopakleśaparyavanaddhacittānāṃ sattvānāṃ
rūpāvasthāmupalakṣayati | pari[c]chinatti [|] evaṃ rūpāraktasya rūpāvasthā bhavati | rūpavikṛtiḥ | tadyathā uddhatendriyatā, smitamukhatā [|] evaṃ rūpā dviṣṭasya rūpāvasthā bhavati | rūpavikṛtiḥ | tadyathā mukhavivarṇatā sagadgadasvaratā | kṛtabhṛkuṭitā | evaṃrūpā mūḍhasya paryavasthā bhavati | rūpavikṛtiḥ | tadyathā mūkatā arthanidhyaptāvapratipadyanatā (danatā) prākṛtāprākṛtā vā vāgvyāhāratā [|] ityebhirākārairevaṃ bhāgīyairyāvadāhrīkyānapatrāpyaparyavasthitasya (śbh_sh 467) yā rūpāvasthā bhavati | rūpavikṛtiḥ | tato nimittamudgṛhya manasi karoti | tadyathā bahulīkārānvayād bhāvanāphalaṃ cetaḥparyāyajñānamutpadyate | yena parasattvānāṃ parapudgalānāṃ vitarkitaṃ vicāritaṃ mano manasā yathābhūtaṃ prajānāti |
tatra vimokṣābhibhvāyatana-kṛtsnāyatanasaṃjñābhāvanā pūrvavadveditavyā | tadyathā samāhitāyāṃ bhūmau | yayā bhāvanayā āryāmṛddhimabhinirharati | vastupariṇāminī[ṃ] nairmāṇikīmādhimokṣikīṃ | tadyathā araṇā praṇidhijñānaṃ | catasraḥ pratisamvidaḥ tadyathā dharmapratisaṃvidartha pratisaṃvinniruktipratisamvitpratibhānapratisamvit [|]
tatrāryāyāścānāryāyā ṛddherayaṃ viśeṣaḥ | āryayā ṛddhyā yadyadeva vastu pariṇāmayati | yadyadeva nimittaṃ nirmiṇoti | tattathaiva bhavati | nānyathā | sarveṇa tena kāryaṃ śakyate kartum | anāryayā na punarna tathaiva bhavatyapi tu | māyākārakasyaiva saṃdarśana mātrakaṃ khyāti | evamābhirdvādaśabhiḥ saṃjñābhirbahulīkārānvayādyathāyogaṃ sa pañcānāmabhijñānāmāryāṇāṃ ca guṇānāmapṛthagjanasandhāraṇānāṃ yathāyogamabhinirhāro veditavyaḥ |
tatra prathame dhyāne mṛdumadhyādhimātraparibhāvitena yathāyogaṃ brahmakāyikānāṃ, brahmapurohitānāṃ, mahābrahmaṇāṃ devānāṃ sabhāgatāyāmupasampadyate [|] dvitīye dhyāne mṛdumadhyādhimātrabhāvite yathāyogaṃ parīttānāmābhāsvarāṇāṃ ca devānāṃ sabhāgatāyāmupasaṃpadyate | tṛtīye dhyāne mṛdumadhyādhimātrabhāvite yathāyogaṃ parīttaśubhānāṃ, sapramāṇaśubhānāṃ, śubhakṛtyānāṃ ca devānāṃ sabhāgatāyāmupasaṃpadyate | caturthe dhyāne mṛdumadhyādhimātrabhāvite yathāyogamanabhrakānāṃ, puṇyaprasavānāṃ, bṛhatphalānāṃ ca devānāṃ sabhāgatāyāmupasampadyate | sa cetpunaranāgāmī anāsraveṇa dhyānena caturthena sāsravaṃ, vyavakīrṇaṃ (śbh_sh 469) bhāvayati | tasmiṃ(smin) mṛdumadhyādhimātrādhimātratarādhimātratamabhāvite yathāyogaṃ pañcānāṃ śuddhāvāsānāṃ devānāṃ sa(ha)bhāgatāyāmupasampadyate | tadyathā adahe(hre)ṣvatāpeṣu, sudarśaneṣu, akaniṣṭheṣu [|] ākāśavijñānākiñcanyanaivasaṃjñānāsaṃjñāyatane mṛdumadhyādhimātrabhāvite ākāśavijñānākiñcanyanavasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagānāṃ devānāṃ sabhāgatāyāmupasampadyate [|] arūpiṇaśca devāstasmātteṣāṃ sthānāntarakṛto bhedo nāsti, vihārakṛtastu viśeṣo bhavati | asaṃjñisamāpattyāṃ bhāvitāyāmasaṃjñisattvānāṃ devānāṃ sabhāgatāyāmupasampadyate |
tatra katamāni vītarāgasya liṃgāni | āha | sthirakāyakarmānto bhavatyacalendriyaḥ [|] na cāsyeryāpatha āśu paryādīyate | ekenāpīryāpathena ciraṃ kālamatināmayatyaparitasyamānaḥ | na tāśu(su)īryāntaraṃ spṛhayati | mandabhāṇī ca bhavati, praśāntabhāṇī ca [|] na saṃgaṇikārāmo, na saṃsargārāmo, dhīrā cāsya vāg(k)pravartate | cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā rūpapratisamvedī bhavati | na rūparāgapratisamvedī | evaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyapratisaṃvedī bhavati | no tu (śbh_sh 470) yāvatspraṣṭavyarāgapratisaṃvedī | viśāradaśca bhavati | gambhīrabuddhirvipulapraśrabdhicittakāyopagūḍhaḥ || anabhidhyāluravikṣobhyaḥ | kṣamāvānna cāsya kāmavitarkādayaḥ pāpakāścittaṃ kṣobhayanti | ityevaṃ bhāgīyāni vītarāgaliṃgāni veditavyānītyayaṃ tāvat laukikamārgagamanasya vibhāgaḥ ||
atha lokottareṇa mārgeṇa gantukāmo bhavati tasya catvāryāryasatyānyārabhya sapta manaskārā anupūrveṇotpadyante | lakṣaṇapratisaṃvedī[di]manaskārādayaḥ prayoganiṣṭhāphalaparyavasānā yāvadarhattvaprāpteḥ | tatra caturṇāmāryasatyānāṃ soddeśavibhaṃgānāṃ śramaṇenodgṛhītayogācāraḥ | subhāvitamanaskāro vā, mauladhyānārūpyalābhī vā, caturbhirākārairduḥkhasatyasya lakṣaṇaṃ pratisaṃvedayate | tadyathānityākāreṇa, duḥkhākāreṇa, anātmākāreṇa ca | caturbhirākāraiḥ samudayasatyasya tadyathā hetutaḥ, samudayataḥ, prabhavataḥ, pratyayataśca [|] caturbhirākārairnirodhasatyasya lakṣaṇaṃ pratisamvedayate | tadyathā nirodhataḥ, śāntataḥ, praṇītato, niḥsaraṇataśca [|] caturbhirākārairmārgasatyasya lakṣaṇaṃ pratisamvedayate | tadyathā mārgato, nyāyataḥ pratipattito, nairyāṇikataśca | so 'sya bhavati lakṣaṇapratisaṃvedī manaskāraḥ ||
tatra daśabhirākārairduḥkhasatyaṃ parīkṣamāṇaścatura ākārānanupraviśati | katamairdaśabhistadyathā | vipariṇāmākāreṇa, avināśākāreṇa, viyogākāreṇa, sannihitā [|] kāreṇa, dharmatākāreṇa | saṃyojanabandhanākāreṇa, aniṣṭākāreṇa, ayogakṣemākāreṇa, anupa(kāreṇa)lambhākāreṇa, asvātantrākāreṇa ca | etānpunardaśākārān upapattisādhanayuktyā upaparīkṣate |
tatrāgamastāvadyathoktaṃ bhagavatā sarvasaṃskārā anityāḥ [|] te punaḥ saṃskārāḥ samāsataḥ sattvalokaśca bhājanalokaśca || uktañca bhagavatā sattvalokamadhikṛtya, paśyāmyahaṃ, bhikṣavo, divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa satvāṃścyavamānāṃścotpadyamānāṃśca (śbh_sh 472) vistareṇa yāvat kāsasya bhedātsugatau svargaloke deveṣūpapadyante | ityanena tāvatparyāyeṇa ityanena tāvatparyāyeṇa bhagavatā cakṣuṣmatā pratyakṣadarśinā sattvalokasyānityatā vyākhyātā | uktaṃcabhagavatā, bhavati, bhikṣavaḥ, sa samayo yaddīrghasyādhvano 'tyayādanupūrveṇa yāvatsaptānāṃ sūryāṇāṃ loke prādurbhāvo bhavati | (śbh_sh 473) tadyathā saptasūryopame sūgre(tre)yāvadasyāḥ khalu mahāpṛthivyāḥ sumerośca parvata rājasya | yāvacca brahmalokād bhājanalokasya dagdhasya dhmātasya maṣirapi na prajñāyate | chāyikāvaśiṣṭamapi na prajñāyate [|] anena paryāyeṇa bhagavatā bhājanalaukika(loka)sthānityatā ākhyātāyaṃ(temaṃ) tāvadāptāgamaṃ niśrityāyaṃ yogī śraddhādhipateyaṃ sarvasaṃskārānityatāyāṃ niścayaṃ pratilabhate ||
sa evaṃ niścayaṃ pratilabhya, śraddhādhipatyena punaḥ punaḥ pratyakṣatāmapi, parokṣatāmaparapratyayāṃ (yatāṃ) cānityatā(yāṃ) samanveṣate | kathañca punaḥ samanveṣate | āha | dvividhaṃ vastu vyavasthāpayati | āha | ādhyātmikambāhyaṃ ca | tatrādhyātmikamvastu yatṣaḍāyatanaṃ, bāhyamvastu (sa evaṃ niścayaṃ pratilabhya śraddhādhipatyena punaḥ punaḥ pratyavekṣatāmaviparokṣatāmaparapratyayatā(ṃ) cānityatāṃ(yāṃ) samanveṣate | āha | dvividhaṃ vastu vyavasthāpayati | ādhyātmikambāhyañca | tatrādhyātmikamvastu yatṣaḍāyatanaṃ bāhyamvastu) ṣoḍaśavidhaṃ | tadyathā pṛthivīvastu [tadyathā] grāmanigamagṛhāpaṇādayaḥ | ārāmavastu tadyathā tṛṇauṣadhivanaspatayaḥ | parvatavastu tadyathā citrāḥ (śbh_sh 474) parvatasanniveśāḥ | utsasara(sa)staḍāganadīprasravaṇavastu [|] kṣetravastu kośasannidhivastrālaṃkāranṛttagītavāditagandhamālyavilepanamāṇḍopaskāralokāstrīpuruṣapāricaryāvastūni ca tānyetāni bhavanti | ṣoḍaśavastūni [|]
sa evamādhyātmika[ṃ] bāhyaṃ vastu vyavasthāpayitvā (vyāvasthāpya) [ā]dhyātmikasya tāvadvastunaḥ pratyakṣādhipateyena manaskāreṇa viparimāṇā(ṇāmā)kāreṇa vipariṇāmānityatāṃ samanveṣate | tatra [pañcada]śavidha ādhyātmikasya vastuno vipariṇāmaḥ | aṣṭau vipariṇāmakaraṇāni |
tatra katamaḥ [pañcada]śavidho vipariṇāmaḥ | ādhyātmikasya vastunastadyathā-avasthākṛto, varṇakṛtaḥ, saṃsthānakṛtaḥ, sampattivipattikṛtaḥ | aṃgasākalyavaikalyakṛtaḥ, [pariśramakṛtaḥ], paropakramakṛtaḥ, [śītoṣṇakṛtaḥ] | īryāpathakṛtaḥ, [svayaṃkṛtaḥ], saṃkleśakṛto(taḥ), [kṛṣikṛtaḥ], maraṇakṛto, vinīlakādi kṛtaḥ, sarveṇa sarvamasaṃprakhyānaparikṣayakṛto vipariṇāmaḥ |
tatrāṣṭau vipariṇāmakāraṇāni | katamāni [|] āha | tadyathā kālaparivāsaḥ, paropakrama upabhogaḥ, (śbh_sh 475) ṛtuvipariṇāmaḥ, agnidāhaḥ, udakakledaḥ, vāyuśoṣaḥ, pratyayāntarasaṃgatiśceti ||
tatra kālaparivāso nāma yeṣāṃ bhāvānāṃ rūpiṇāṃ svasthāne 'pyupanyastakānāṃ kālāntareṇa jarjarato palabhyate | jīrṇatā rūpavikṛtiḥ ||
tatra paropakramo nāma yathāpi tat paro vividhāni rūpāṇi vividhaiḥ praharaṇaiḥ vividhairupakramaviśeṣaiḥ vicitrāṃ vikṛtimāpādayati |
tatropabhogo nāma yathāpi tatpratisvāmino vividhaṃ rūpamupabhuṃjānā upabhogavidhipatitvā (gamadhipatiṃ kṛtvā vi)kṛtimāpādayanti |
tatra ṛtuvipariṇāmo nāma tadyathā hemante tṛṇauṣadhivanaspatīnāṃ pāṇḍutvaṃ, śīrṇatvaṃ prajāyate | grīṣmavarṣāsu punaḥ saṃpūrṇatvaṃ, haritatā ca | tathā phalasamṛddhiḥ, puṣpasamṛddhiḥ, patrasamṛddhiḥ, vipattiśca teṣāmeva [|]
tatrāgnidāho nāma yathāpi tadagnirmukto grāmanigamarāṣṭrarājadhānīrdahan paraiti |
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
