Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 2/3

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Hetubinduṭīkā

Tác giả
Arcaṭa
Thông tin
GRETIL — Pandit S. Sanghavi and Muni Shri Jinavijayaji. Hetubinduṭīkā of Bhaṭṭa Arcaṭa, with the sub-commentary entitled Āloka of Durveka Miśra. Baroda 1949.CC BY-NC-SA 4.0

bhavatu vāvasthātā kaścit, tasyāpyetadeva bhedaṃ sādhayati | tathā hi- "tayoḥ" janakājanakāvasthayoriti saptamīdvivacanametat tadā bhavati | tadayamartho- janakāvasthāyāmajanakāvasthāyāṃ ca "vastunaḥ" dharmilakṣaṇasya "bhedaḥ" svabhāvanānātvam "ata eva" janakājanakasvabhāvatvādeva pratyakṣāvasitāt "niśceyaḥ" niścayalakṣaṇastatra vyavahāraḥ kartavyaḥ, viṣayasya viruddhadharmādhyālasakṣaṇasya darśanāditi |

na ca śākyate vaktum- avasthā evāṅkurādijananasvabhāvā nāvasthātā iti | tasya sarvasāmarthyavirahalakṣaṇasyāsattvaprasaṅgāt | tato yad ekarūpatayā pratyabhijñānaṃ bhāveṣu tat pūrvottarakālayorjanakājanakasvabhāvabhedavyavasthāpakapratyakṣanibandhanāmanubhavadvādhāṃ kathamiva pramāṇaṃ syāt? | tatpratibhāsinaścābhinnarūpasyālīkatve 'kṣasamudbhavāmapi vṛttimanubhavato 'sya satsamprayogajatvābhāvāt taimirikādidhiyāmiva kutaḥ pratyakṣatā? | na cārthakriyānibandhanaṃ (hbṭ 86) rūpamapāsya bījāderaparaḥ paramārthataḥ svabhāvo 'sti, yasyādhigamāt pratyabhijñānaṃ pramāṇaṃ bhavet, arthakriyāsāmarthyalakṣaṇatvāt paramārthasataḥ | tasmāt sadṛśāparabhāvanibandhana evāyaṃ keśakadalīstambādiṣvivākārasāmyatāmātrāpahṛtahṛdayānāṃ bhrānta eva tattvādhyavasāyo mantavyaḥ | tataḥ sato 'pi pratikṣaṇaṃ bhedasyānupalakṣaṇaṃ bālānām | yadā tu vidhurapratyayopanipātād visadṛśāparabhāvaprasavaḥ tadāsya tattvādhyavasāyī pratyabhijñāpratyayo na bhūtimavalambate | na ca tadekākāraparāmarśapratyayajanakatvādaparaṃ sādṛśyam | bhedāviśeṣe 'pi ca svahetubalāyātaprakṛtivaśāt kecidevaikākāraparāmarśapratyayalakṣaṇāmarthajñānādilakṣaṇāṃ vārthakriyāṃ kurvanti nāpara iti vipañcitaṃ pramāṇavārtika eva śāstrakṛteti neha prapañcyate |

[17. anumānenāpi pratyabhijñāyā bādhāt na tataḥ sthirabhāvasiddhiḥ |]

avaśyaṃ ca bījāderjanakājanakāvasthayorvastubhedo yathokto 'vagantavya iti darśayitumanamānamabhedasya bādhakamāha- "bhāvānāṃ" bījādīnāṃ svakāryajanako yaḥ "svabhāvaḥ" tasya teṣu satsu "anyathātvābhāvāt" kadācidajanakatvāsambhavāt "tatsvabhāvasya" aṅkurādijanakasvabhāvasya "paścādiva" salilādikāraṇasannidhāna iva "prāgapi" kuśūlādyavasthitikāle 'pi svakārya "jananaprasaṅgāt" | tathā hi- salilādisannidhāne 'pi bījādiḥ svarūpeṇaiva kāryaṃ karoti, na pararūpeṇa | yaścāsya tadākāryajanakaḥ svabhāvaḥ, sa cet prāgapyasti, 'sa evāyam'; iti pratyabhijñāyāṃ puro 'vasthāyino janakasvabhāvasya prācyarūpābhedādhyavasāyāt, tataḥ kimiti prāgapi tatkāryaṃ na kuryāditi? | prayogaḥ- yad yadā yajjananasvabhāvaṃ tat tadā tajjanayatyeva | ajanakasya janakatvasvabhāvavirodhāt | anyasyāpi vā tatsvabhāvatāpatteḥ | yathā- tadeva bījādikaṃ salilādisannidhikāle | kuśūlādyavasthāsvapi cedaṃ bījādikaṃ svakāryajananasvabhāvameva (hbṭ 87) pratyabhijñayā vyavasthāpyata iti svabhāvahetuprasaṅgaḥ | na ca janayati | tasmānna tajjananasvabhāvamiti | viparyayaprayogaḥ- yad yadā yajjananasvabhāvaṃ nirvartyaṃ kāryaṃ na janayati na tat tadā tajjananasvabhāvam, tadyathā- śālyaṅkurajananasvabhāvanirvartyaṃ kāryamajanayat kodravabījam | na janayati ca salilādikāraṇasannidheḥ prāk tatkāryajananasvabhāvanirvartyaṃ svakāryaṃ bījādikamiti vyāpakānupalabdhiḥ | tato 'numānato 'pi bādhāmanubhavat pratyabhijñānaṃ kathaṃ pramāṇaṃ syāt? |

nanu cānena bādhyamānasyānumānasyāprāmāṇyāt kathaṃ bādhakatvam? | aniścitapramāṇabhāvena kuto bādhā? | nāpi itaretarāśrayatvam | nahi pratyabhijñānasyāprāmāṇyādetadanumānaṃ pramāṇam, kintu svasādhyapratibandhāt | sa ca viparyaye bādhakapramāṇabalānniścita iti |

[18. pratyakṣasyānumānāt garīyastvanirāsaḥ |]

na pratyakṣādanyad gariṣṭhaṃ pramāṇamiti cet | na | pratyabhijñāyāḥ pratyakṣatvāsiddheḥ | na hīyamanumānena pratyakṣātmikā satī bādhyata iti brūmahe | kiṃ kṛtaṃ ca pratyakṣasya garīyastvam? | tadvayarthasyāsambhave 'bhāvāt pramāṇamucyate taccānumānasyāpyarthapratibaddhaliṅgajanyatayā samānamiti nāsya kaścidviśeṣaḥ | yadi cānumānavirodhamaśnuvānāpi pratyabhijñā pramāṇaṃ tadākārasya sāmyāt tadekatāṃ pratiyatī nīletarakusumādeḥ [pratītiḥ] kiṃ na pramāṇam? | nahi kusumaphalādikāryadarśanonnīyamāno bhedaḥ pratyakṣatastathābhāvamanubhavati | vistarataśca pratyabhijñāprāmāṇyanirāsaḥ kṣaṇabhaṅgasiddhāveva vihita ityāstāṃ tāvadiha |

"yataḥ evam" uktena prakāreṇa janakājanakāvasthayoḥ bījādervastubhedaḥ "tasmād yo 'ntyo 'vasthāviśeṣo" yadanantaraṃ aṅkurādikāryaprasavaḥ (hbṭ 88) "sa evāṅkurajananasvabhāvaḥ", kāryadarśanonnīyamānarūpatvāt tajjananasvabhāvatāyāḥ |

yadi tarhi sa evāṅkurajananasvabhāvaḥ, pūrvabhāvināmavasthābhedānāmatajjananasvabhāvatvāt kathaṃ teṣu tatkāraṇavyapadeśaḥ? aṅkurārthibhirvā tadupādānam? ityata āha- 'pūrvabhāvinastu'; kuśūlādyavasthitikālabhāvinastu "avasthāviśeṣā aṅkukāraṇasyā"ntyasyāvasthāviśeṣasya "kāraṇāni" pratyayāntaropadhīyamānaviśeṣebhyaḥ paramparayā "tebhyastadutpatteḥ" | atasteṣūpacārataḥ kāraṇavyapadeśo 'ṅkurārthibhiścopādānam | yatastatsvabhāvasya bījāderjananaṃ na hetvantarāpekṣam, yajjānakamapekṣate na tasya tajjanasvabhāvatvam iti | "tasmānnānekānto" bījādivat 'tatsvabhāvatvāt'; ityasya hetoḥ ityupasaṃhāraḥ |

tadevaṃ yadā tāvat pratyabhijñānaṃ pratyakṣapramāṇatayā sthairyasiddhaye parairūcyate bījādivadanekāntaṃ pratipādayitum, tadā tasyoktena prakāreṇa pratyakṣānumānābhyāṃ bādhyamānatvāt tadātmatā nāstīti kutastata ekatā bhāvānām?, yato 'nekāntaḥ syāditi pratipāditam | yadā tu pratyabhijñāyamānatvāt pūrvāparakālayorekasvabhāvā bījādaya iti hetutayocyate paraiḥ, tadāyamasiddho hetuḥ | na ca sa pakṣe kvacid vartata ityāha- "kṣaṇikeṣu bhāveṣu" asmābhiriṣyamāṇeṣu "aikyābhāvā"diti sambandhaḥ |

[19. tatsvabhāvatvāt ityatra punarapi anekāntadoṣodvāraḥ |]

atha yasyāpi kṣaṇikā bhāvāstasyāpi bījādīnāṃ pratikṣaṇamaikyābhāve 'pi viśeṣānupalakṣaṇādantyakṣaṇavat sarveṣāṃ janakasvabhāvānāmapi tadbhāvaṃ prati salilādyapekṣatvāt tadavasthamanaikāntikatvam ityāśaṅkayāha- "aparāparotpatteḥ" kṣaṇikairapi nānekāntaḥ, aparebhyo 'parebhyaśca pratyayebhyaḥ pratikṣaṇamutpatteḥ kṣaṇikānāṃ bhinnaśaktitvādantyakṣaṇavajjanakasvabhāvatāvirahāt kutastairapyanekāntaḥ syāt? | na hi kāraṇabhedopadhīyamānajanmanāṃ viśeṣānupalakṣaṇe 'pyabhinnasvabhāvatā yuktā, hetu (hbṭ 89) bhedānanuvidhāne 'hetukatāprasaṅgāt | tathā ca vakṣyati- 'aparāparapratyayayogena pratikṣaṇaṃ bhinnaśaktayaḥ santanvantaḥ saṃskārā yadyapi kutaścit sāmyāt samānarūpāḥ pratīyante tathāpi bhinna eva eṣāṃ svabhāvaḥ, tena kiñcideva kasyacit kāraṇam'; iti |

yaduktaṃ 'tatsvabhāvasya jananāt'; ityasyānekāntamudbhāvayannāha paraḥ- "te" bījakṣityādayaḥ "antyāḥ" ante bhavāḥ pratyekamaṅkurajanane 'samarthāḥ'; khaṇḍaśaḥ kāraṇebhyaḥ kāryotpādābhāvād bhavadbhiriṣyanta iti "kinna janayanti pratyekam"? | tataścaiṣāmeka eva kaścidaṅkuraṃ janayati, tadanye tu tatsvabhāvā api na janayantīti 'tatsvabhāvasya jananāt'; ityanekāntaḥ | tadvat kuśūlādyavasthā api bījādayo 'ṅkurādijananasvabhāvā api na jānayiṣyantīti tairanekāntaḥ tadavastha eveti manyate paraḥ |

atrāha- "iti" yadevaṃ tvaṃ manyase | pareṇa sāmānyenābhidhānāt sāmānyenaivottaramāha- "janayantyeva" "nātra" svakāryajanane "anyathābhāvaḥ" ajanakatvamāśaṅkanīyam | kutaḥ? "svabhāvasyāvaiparītyāt" | yai hi na janayeyurjananasvabhāvā eva na syuḥ | tatsvabhāvāśceṣyanta ityavaśyaṃ janayanti, tathā ca kuto 'naikāntaḥ? iti bhāvaḥ |

[20. ekekaiva samarthena kāryajanane pareṣāmanupayogamāśaṅkaya taduddhāraḥ |]

pratyekamantyānāṃ janakatve kāryasyaikena jananādapareṣāmupayogasya nirviṣayatvādajananameveti manyamāna āha paraḥ- "teṣu" antyeṣu "sahakāriṣu" saha- yugapat karaṇaśīleṣu "samarthasvabhāveṣu" tatkāryakriyāyogyeṣu abhyupagamyamāneṣu satsu "kāryasyaikenaiva janitatvāt ko 'parasyopayogaḥ?" naiva kaścit | tat kimucyate 'janayantyeva'; iti? | etat pariharati- 'na vai'; naiva "bhāvānāṃ" bījādīnāṃ kācit "prekṣāpūrvakāritā" buddhipūrvakāritā, "yataḥ" prekṣāpūrvakāritvāt 'ayamasmāsvanyatama eko 'pi samarthaḥ kāryajanane, kimatrāsmābhiḥ kartavyam?'; ityālocya "apare nivarteran" audāsīnyaṃ (hbṭ 90) bhajamānāstatkāryajanane na vyāpriyeran | yasmāt "te" bījādayo bhāvāḥ "nirabhiprāyavyāpārāḥ" paryālocanāśūnyavyāpārā ekata utpadyamāne "kārye sarva eva vyāpriyante" | bhavanadharmaṇi ca kārye teṣāṃ prāgbhāva eva vyāpāraḥ | tadanyasyāyogāt | yadi hi vyāpṛtādanya eva vyāpāraḥ tadā tata eva kāryotpādād vyāpāravataḥ kārakatvameva hīyate |

tasyāsau vyāpāraḥ tatastasya kārakatvam iti cet | nanvevaṃ vyāpāropayogasya kāryānupayogini tatropacārāt pāramārthikamasya kārakatvaṃ hīyeta | kaścāsya vyāpāreṇa sambandhaḥ? | samavāyaścet | na | tasya prāgeva nirastatvāt | samavāyācca vyāpāravattve anyasyāpi tatkāryānupayoginastadbhāvaprasaṅgaḥ, samavāyasyeheti buddhihetorekatvena sarvatra samānatvāt | abhimatenaiva vyāpṛtena tabdyāpārotpādanāt nātiprasaṅgaḥ iti cet | nanu tena tadutpādanaṃ tatra samavāyodevocyate | sa ca sarvatra samānaḥ | yena ca pariśrameṇa vyāpāraṃ janayati tena kāryameva kinnotpādayati? yena vyavadhānamāśrīyate | yathā ca svasannidhimātrenaivāyaṃ vyāpāraṃ janayati na vyāpārāntareṇa, anavasthāprasaṅgāt, tathā tata eva kāryamapītyuktaprāyam |

tasmād bhāvini kārye prāgbhāva eva kāraṇasya vyāpāraḥ | sa ca sarveṣāmastīti sarva eva kāryotpattau vyāpriyanta iti vyapadiśyante |

"tadapi kāryaṃ sarvebhya eva jāyate" sarveṣāṃ bhāva eva tadbhāvāt | na hi kāryasya kāraṇābhimatabhāva eva bhāvamantareṇāparaṃ janma | tathābhāve hi tatraiva kāraṇavyāpārāt kāryakriyaivaiṣāṃ na sambhavet | tataśca satsvapi kāraṇeṣu kathamasya bhāva upalabdhirvā syāt? | tatsambandhino janmanaḥ karaṇāt iti cet | na | asatā (hbṭ 91) tena sambandhāyogāt | svata eva sattve vā janmārthānupapatteḥ | janmakāle copalabhyasyātmanaḥ prāgapi bhāvāt tathopalabdhiprasaṅgaḥ, rūpāntareṇa bhāve natasya bhāvaḥ syāt | rūpabhedalakṣaṇatvād bhāvabhedasya | tasmādupalabhyātmano janmanaḥ prāganupalambhādasattvam | tato 'sya janmasambandhitā kutaḥ? | tasmāt kāryamevābhūtvā hetubhāve bhavatīti bhāva evāsya tato janmeti sarvebhyastat jāyate |

nanvekasyāpi tajjanane sāmarthyāt apareṣāṃ tatra sannidhilakṣaṇo vyāpāro vyartha eveti na tatrapareṣāṃ bhāvaḥ saṅgacchata iti cedāha- "svahetoḥ" kṣitibījasalilādisāmagrīlakṣaṇasya "pariṇāmaḥ" kāryotpādānuguṇaviśeṣavataḥ pratikṣaṇamupadhīyamānātiśayasya kṣaṇāntarasya prasavaḥ, tataḥ "upanidhiḥ" kāryadeśe sannidhānaṃ "dharmo" yeṣāṃ te "tathābhavantaḥ" kāryadeśe sannidhīyamānāḥ "nopālambhamarhanti"- 'ekasyāpyetatkāryakaraṇe samarthatvāt kimatra bhavantaḥ sannihitāḥ?'; iti na paryanuyogamarhanti | na hi tadaparasannidhimantareṇa tatraikasyāpi bhāva upapadyate | kutaḥ? "tatprakṛteḥ" tatprakṛtitvāt iti bhāvapradhāno nirddeśaḥ | kṣitibījasalilādisāmagrīpariṇāmajanyasvabhāvatvādekaikasya samarthasya tadabhāve kutaḥ kevalasya sambhavaḥ?, sāmagrīśabdavācyaiḥ kāraṇabhedaiḥ samarthasvasvalakṣaṇāntarārambhāt | tataśca pratikṣaṇamupadhīyamānātiśayasyotpādāt kevalānāṃ ca tajjananasvabhāvavaikalyāt tadaparapratyayayogajanyasvabhāvatvāt samarthajanakasya hetoḥ | etacca yathāvasaraṃ tatra tatra vyaktīkariṣyati | tasmād yatsāmagrījanyasvabhāvo yo bhāvaḥ sa tatraikābhāve 'pi kāraṇavaikalyānna sambhavatītyekasāmagrījanmanāṃ sahabhāvo niyataḥ | sarveṣāṃ teṣāṃ bhāva eva kāryasya bhāvāt sarva eva janayantīti 'tatsvabhāvasya jananāt'; ityatra nānekāntaḥ iti |

yenābhiprāyeṇa 'te 'ntyāḥ samarthāḥ kinna janayanti'; ityuktaṃ taṃ prakaṭayannāha- "samarthāḥ" ityādi | siddhāntavādyapi 'janayantyeva'; iti yadabhiprāyavatoktaṃ tamādarśayati- "na, tatraiva" ityādi | etadeva vyācaṣṭe- "tasyaiva" ityādi | ayamabhiprāyaḥ- 'idamatra samartham, idamasamartham'; iti pratyakṣānupalambhasādhanābhyāmanvayavyatirekābhyāṃ vyavahriyate, anyanimittābhāvāt | tau cānvayavyatirekāvekatraiva kārye dṛśyete nāparāparatreti tasyaivaikasya janane samarthā gamyanta iti nāparaparajananam | te tu yadavasthā janayanto dṛśyante- kiṃ tajjananasvabhāvāstadaiva? āhosvit prāgapi? ityatra vivādaḥ | tatra prāgapi tatsvabhāvatve paścādiva prāgapi janaprasaṅga iti pratikṣaṇaṃ bheda ucyata iti |

[21. kāraṇabhedāt kāryabhedaṃ svīkurvadbhiḥ kṣapaṇakajaiminīyairanekāntasyodbhāvanam |] punaranyathā kṣapaṇakajaiminīyā anekāntamudbhāvayanta āhuḥ- "bhinnaḥ" parasparavyāvṛttaḥ "svabhāvo" yeṣāṃ tebhyaścakṣurādibhyaḥ "sahakāribhyaḥ" yugapatkartṛbhyaḥ "ekasya" vijñānalakṣaṇasya "kāryasyotpattau" satyām, bahūni bhinnasvabhāvāni kāraṇāni kāryaṃ tvekamabhinnasvabhāvamiti "na kāraṇabhedāt kāryabhedaḥ syāt" | tataścakṣurādayo na bhinnenātmanaikasya kāryasya janakā eṣṭavyāḥ | kintvabhinnameṣāmekakāryajanakaṃ sāmānyabhūtaṃ rūpamupeyaṃ yenābhinnaṃ kāryaṃ janayanti | tacca samagrāvasthāyāmeva tatkāryaṃ janayati na vyagrāvasthāyām | na caikaikābhāve tasyābhāvaḥ, sāmānyātmanaḥ kadācidabhāvavirodhāt | na ca tadāsyājanakasvabhāvatā, janakājanakarūpavataḥ samagretarāvasthayorbhedaprasaṅgāt | tathā ca sāmānyātmanā hāniḥ | tato yadasya samagreṣu cakṣurādiṣu janakaṃ rūpaṃ tadekaikābhāve 'pi vidyate na ca janayatīti 'tatsvabhāvasya jananāt'; ityanekānta iti |

[22. siddhāntavādīnā dūṣaṇodvāraḥ |]

siddhāntavādyāha- "na, yathāsvam" ityādi | evaṃ manyate- kiṃ punaridaṃ kāraṇamabhimataṃ bhavataḥ? | yadi pratyekaṃ cakṣurādikam; (hbṭ 93) tadayuktam | sāmagrījanyasvabhāvatvāt kāryasya, tasyā eva kāraṇatvāt | nanu tadavasthāyāṃ pratyekameva sāmagrīśabdavācyānāṃ jananasvabhāvatvābhyupagamāt pratyekameva cakṣurādikaṃ kāraṇam | yadyevaṃ ko 'yaṃ niyamo yadanekasmād bhavatānekena bhavitavyam viparyaye bādhakapramāṇābhāvāt, ekenaiva tat kāryaṃ kartavyamiti ca na niyamakāraṇamutpaśyāmaḥ | ekaṃ ca tatkāryaṃ karotīti kuto 'vasitam? | tadbhāve bhāvāt iti cet | anekatrāpi samānametat | taduktam- "tasyaiveikasya janane samarthāḥ nānyasya iti nāparāparajananam" iti | na cānekasmād bhavadanekaṃ prāpnoti | yato nāsmākaṃ bhavatāmiva kāraṇameva kāryātmatāmupaiti, yato 'nekapariṇateranekarūpatvāt kāryasyānekatā syāt | kintu apūrvameva keṣucit satsu bhavati | taccānekabhāva eva bhāvāt tatkāryamucyate tasya kuto 'nekatāprasaṅgaḥ? | yattvabhinnaṃ rūpaṃ janakamucyate tasyaikasthitāvapi bhāvāt tatkāryajananasvabhāvācca tataḥ kāryaprasavaprasaṅgaḥ, tadanyasannidhau tasya viśeṣābhāvāt tadāpi vāna janayet | tasmād yeṣuṃ bhāvābhāvavatsu kāryaṃ bhāvābhāvavad dṛṣṭaṃ ta eva viśeṣā janakā iti kuto 'nekāntaḥ? |

atha sāmagrīṃ kāraṇamāśrityocyate 'na kāraṇabhedāt kāryabhedaḥ syāditi', "tanna", "yathāsvaṃ" yasyāḥ sāmagryāḥya ātmīyaḥ svabhāvastadbhedena "tadviśeṣopayogataḥ" tasya- vijñānalakṣaṇasya kāryasya, viśeṣāḥ- sāmagrībhedād bhinnāḥ svabhāvāḥ, teṣūpayogataḥ tadupayogaiḥ bhinnasāmagrīvyāpāraiḥ kāryāḥ ye svabhāvaviśeṣāḥ- kāryāṇāṃviśiṣṭāḥ svabhāvāḥ teṣāmasaṅkarātparasparavyāvṛttarūpatvāt | sāmagrībhedād bhinnarūpataiva kāryāṇāmiti kathanna kāraṇabhedād kāryabhedaḥ syāt? | tathā hi- ekā sāmagrī manaskāratatsāgduṇyādilakṣaṇā, tato vikalpavijñānamātraṃ jāyate; aparā manaskārendriyamātralakṣaṇā, tato bhrāntendriyavijñānasambhavaḥ; tadanyā viṣayendriyamanaskārātmikā, tato 'pyabhrāntavijñānasambhūtiriti bhinnasāmagrījanmanāṃ kāryasvabhāvaviśeṣāṇāmasāṅkaryādastyeva (hbṭ 94) sāmagrīlakṣaṇakāraṇabhedāt kāryāṇāṃ bheda iti | nanu yadā viṣayendriyamanaskārebhyo vijñānasambhavaḥ tadā teṣāmupayogaviṣayasyaikatvāt kathamasāṅkaryam? | tathāvidhasya sāṅkaryasyeṣṭatvāt adoṣaḥ | taduktam- "tatraivaikatra sāmarthyāt" ityādi |

kathaṃ tarhi teṣāṃ tajjanakatvam?, yadi tadbhedāt na bhidyate kāryam | kiṃ nu vai samagrāṇāmanyānyakāryajananena janakatvam yatastadabhāve tanna syāt | janakatvaṃ hyeṣāṃ tadbhāva eva kasyacid bhāvāt | tatraikasyānekasya vā bhāve teṣāmekānekajanakatvamucyate |

[23. ekasāmagrījanyeṣvapi kāryeṣu bhedopapādanam |]

nanvekasyāḥ sāmagryā anekasya bhāve sāmagryantarajanyebhyo bhavatu bhedaḥ, parasparatastu katham? | tadatadrūpahetujatvāddhi bhāvāstadatadrūpiṇa iṣyante | tatra yadā cakṣūrūpamanaskārebhyo vijñānajanma tadā cakṣūrūpakṣaṇayorapi bhāvād vijñānenābhinnahetujatvāt tayorvijñānātmatā, vijñānasya vā tadrūpatā kathaṃ na prasajyeta? | āha ca-

"tadatadrūpiṇo bhāvāstadadrūpahetujāḥ | tadrūpādi kimajñānaṃ vijñānābhinnahetujam ||" iti |

naiṣa doṣaḥ | teṣāṃ yathāsvaṃ svabhāvabhedena nimittopādānatayā tadupayogāt | manaskāro hi vijñānasyopādānakāraṇam | cakṣuṣastu svavijñānajananayogyasya janamani sahakārikāraṇam | evamitaratrāpi yathāyogamvācyam | tato 'nyādaśī sāmagrī cakṣuḥkṣaṇasya janikā, anyādaśī ca vijñānāderiti tadvailakṣaṇyādeva kāryāṇāṃ vailakṣaṇyam |

syādetat- sarveṣāmanvayavyatirekāvanuvidhīyete tadā cakṣurādikṣaṇairiti kuto 'yaṃ bhedaḥ- ihopādānabhāve bheda(bhāveneda)mupayujyate, anyatra tu sahakāribhāveneti? | bodharūpatāderanukārānanukārābhyāṃ (hbṭ 95) tadbhāve vyabhicārāvyabhicārataśca | tathā hi- vijñānaṃ manaskārasya bodharūpatāmanukaroti, na cakṣurāderjarā(ḍā)dibhāvam | evamanyadapi pratyeyam | niyamena ca vijñānamātrabhāve samanantarapratyayasya vyāpāro na cakṣurādeḥ | cakṣuḥkṣaṇāntarodaye ca pūrvabhāvinaścakṣuṣo na svavijñānayogyatāhetoḥ samanantarapratyayasya | evaṃ rūpasyāpi vācyam | tasmādavasthābhede 'pi yad ekākāraparāmarṣa(rśa)pratyayanibandhanatayā svasantatipatitakāryaprasūtinimittaṃ tad upādānakāraṇaṃ yat santānāntare prāgavasthāpekṣaviśeṣodayanibandhanaṃ tat sahakārikāraṇam | sā ceyaṃ bhāvānāṃ svahetuparamparayātā prakṛtiryayā kiñcit kāryaṃ svasantānavyavasthānibandhanaṃ janayantyaparaṃ ca santānāntaravyapadeśanibandhanamiti tasyā eva sāmagryā avāntaraviśeṣakṛtatvāccakṣūrūpavijñānakṣaṇānāṃ parasparato vailakṣaṇyaṃ na virudhyate |

[24. kāraṇānekatve 'pi kāryasyaikatvaṃ sāmagrībhede ca kāryabhedaḥ |]

tasmād yadi 'kāraṇabhedāt'; kāraṇānekatvāt "kāryasya bhedaḥ" anekatvaṃ tadā pratibandhābhāvādanekāntaḥ | na ca tadabhyupagamyata iti na kācit kṣatiḥ |

atha sāmagrīlakṣaṇasya kāraṇasya bhedaḥ sāmagryantarād vailakṣaṇyaṃ kāryasyāpi bhedo 'tatkāraṇebhyo bhinnasvabhāvatocyate | tadā tasyeha bhāvāt kathaṃ na kāraṇabhedāt kāryabhedaḥ syāt? iti abhiprāyavatā 'na'; kāraṇabhedāt kāryabhedo na syāt | kutaḥ? | "yathāsvam" ityādyabhihitam |

ubhayaṃ caitat kāryeṣu pramāṇaparidṛṣṭamiti darśayannāha- "yathā" ityādi | mṛtpiṇḍādibhyo hi bhavato ghaṭasya na kāraṇānekatve 'pyanekarūpatā | nāpi sāmagryantarajanyādabhinnasvabhāvatetyudāharaṇārthaḥ | tatra sāmagryantarajanyāt tāvad bhedaṃ darśayati- "mṛtpiṇḍāt" ityādi | iha mṛtpiṇḍakulālasūtrāṇi (hbṭ 96) vyagrasvabhāvāni kāraṇāntarasahitāni iṣṭakādilakṣaṇāni tadanyajanyebhyo 'bhinnasvabhāvāni yāni kāryāṇi sādhayanti tebhyo vilakṣaṇameva samagrāṇi ghaṭātmakaṃ kāryaṃ janayanti | tathā hi- kulālādinirapekṣo mṛtpiṇḍaḥ tadanyajanyād vṛkṣādervilakṣaṇamevopādānabhāvena mṛdātmakaṃ kāryaṃ janayan dṛṣṭaḥ | kulālādisahito 'pi tadātmakameva ghaṭam | taktāraṇāhitaviśeṣaśca kevalamṛtpiṇḍād bhinnasvabhāvatayā taktāryādapīṣṭakādervilakṣaṇameva karoti | evaṃ kulālādikamapi tadanyopādānasahitaṃ sahakāribhāvena yatkāryaṃ karoti tadvilakṣaṇameva mṛtpiṇḍasahitaṃ tatkāraṇāhitaviśeṣaṃ ghaṭātmakaṃ kāryaṃ janayatīti samudāyārthaḥ | tatra mṛtpiṇḍād bhinnaḥ svabhāvo ghaṭasya ye tadanyopadānakāraṇatayā mṛtsvabhāvā na bhavanti vṛkṣādayastebhyo bhavati | "kulālāt" mṛtpiṇḍopādānāhitātiśayāt sahākāribhāvenopayujyamānāt "tasyaiva ghaṭasya" mṛtpiṇḍopādānatayā mṛdātmanaḥ sataḥ "saṃsthānaviśeṣaḥ" pṛthubudhnodarādyākāraḥ tadātmatayā tadanyebhyo yeṣāṃ mṛtpiṇḍastadanyanimittasahita upādānamiṣṭakādīnāṃ tebhyo bhinnaḥ svabhāvo bhavati | "sūtrāt" mṛtpiṇḍakulālakāraṇāhitaviśeṣāt tasyaiva ghaṭasya "mṛtsaṃsthānaviśeṣātmano" mṛtpiṇḍakulālayostajjananasvabhāvatvāt ghaṭasya tadrūpayogāt "tayośca"

sūtrakāraṇopahitaviśeṣayostannirapekṣāvasthāto bhinnātmakatayā "cakrādervibhakto" vichinnaḥ "svabhāvo bhavati" tasmādanu[krā]ntakāraṇatrayajanyo ghaṭaḥ tadanyasmādekaikakāryād dvidvikāryācca bhinnasvabhāva eva jāyata iti sāmagrībhedād bhinnānyeva kāryāṇi parasparamasaṅkīrṇasvabhāvāni bhavantīti tadupayogakāryaviśeṣāsaṅkaraḥ siddhaḥ | tasya caikaikatadvasthābhāvikāraṇabhedānvayavyatirekānuvidhāyitayā khaṇḍaśo 'nutpādācca | tedekaikajanyatve 'pi vastutastadekaikasajātīyakāraṇāntarasannidhāvadṛṣṭasya | viśeṣasyetarasannidhau taddarśanāt 'tajjanyo 'yam'; iti tattvacintakairvivecyate | yataḥ (hbṭ 97) kāryaviśeṣārthino 'nekakāraṇaparigrahaṃ kurvanti parasparāhitopakārakāryaparamparayā vāñchitakāryajananayogyakāraṇasāmagrībhāvārtham | yata evaṃ sāmagrībhedād bhinnānyeveṣṭakācakrāvibhaktaghaṭatavdibhaktaghaṭalakṣaṇāni kāryāṇi bhavanti "tat" tasmāt "evam" uktena prakāreṇa kulālāt mṛtpiṇḍarahitādanyasāmagryantarbhūtāt na mṛtsvabhāvatā kasyacit kāryasya, mṛtpiṇḍakāraṇopakṛtātmana eva tasya tadviśeṣahetutvāt | na mṛdaḥ kevalāyāḥ tatsāmagrībahirbhūtāyāḥ saṃsthānaviśeṣaḥ kulālopādānopakṛtāyā eva mṛtsaṃsthānaviśeṣātmakakāryahetutvāt |

[25. sahakāryanekatve 'pi kāryasya aikyam |]

tadevaṃ sāmagrībhedād bhedaṃ kāryasyodāharaṇe pratipādya sahakāriṇāmanekatve 'pyanekātmatāvirahaṃ pratipādayannāha- "na ca tayoḥ" mṛtkulālayoḥ sahitayoḥ parasparopādānopakṛtātmanoḥ yaḥ śaktiviśeṣaḥ pratyayāntarasahitāvasthāto viśiṣṭā yogyatā tadviṣayasya tadanyāvasthāviṣayād bhede satyapi yathā tadanyasmād bhedaḥ, evaṃ "svabhāvena na bhedaḥ" | "svarūpato 'pi na nānātvaṃ" nānekātmakatā "kāryasya" | tābhyāṃ janito yo viśeṣo mṛtsaṃsthānaviśeṣātmakaḥ sa eva tadanyasāmagrījanyād bhidyata iti bhedo asya |

kathaṃ punareta[d] jñāyate 'tadanyasmādiva svabhāvato 'pyasya bhedo nāsti'; ityata āha- "mṛtsaṃsthānayoḥ" ityādi | yadi hi mṛtkulālayoḥ tadavasthābhāvinoḥ "śaktiviśeṣaviṣayo" mṛtsaṃsthānaviśeṣātmako "bheda"stadanyasmādiva svarūpato bhidyeta tadā mṛtsaṃsthānayo "raparasparātmatayā" parasparātmatāviraheṇa kāraṇena saṃsthānaviśeṣeṇa mṛt na pratibhāseta, na mṛtsvabhāvena ca saṃsthāna viśeṣaḥ, yathā tadanyarūpeṇa | na hi yo yasya svabhāvo na bhavati sa tenātmanā svagrāhiṇi jñāne pratibhāsate, rūparasavat; jñānaṃ vā tadrūpavikalārthasāmarthyenotpadyamānaṃ tadrūpamanukartuṃ yuktam, (hbṭ 98) bhrāntatāprasaṅgena tadvaśādarthavyavasthānābhāvaprasakteḥ | tasmāt mṛtsaṃsthānayorekātmataiveti na kāraṇānekatvāt kāryasyānekātmakatā aikāntikī, yato bhinnasvabhāvebhyaścakṣurādibhyaḥ sahakāribhyaḥ ekakāryotpattivirodhādekarūpatayā teṣāṃ sādhāraṇaikakāryakriyā, bhinnarūpatayā vā sādhāraṇakāryakaraṇamiṣyeta | etaccaikasāmagryapekṣayaikakāryakartṛtvamucyate | paramārthatastu tatsāmagryantargatānāṃ sajātīyasyāpi kṣaṇāntarasyārambhāt sāmagryantarāvayavatvena ca kāryāntarasyāpi yathā ekapratyayajanitaṃ kiñcidekaṃ nāsti tathā'nekapratyayajanitamapīti kāraṇānekatvāt kāryānekatvopagame 'pi na kācit kṣatiḥ | tata ekakāryāpekṣayā'nekatvaprasañjane sandigdhavyatirekatā, sāmānyena sādhane siddhasādhyateti ca |

[26. ahrīkādisaṃmatasya dravyaparyāyayoḥ bhedābhedapakṣasya nirāsaḥ |]

nanu ca mṛtsaṃsthānaviśeṣayorekasvabhāvatve 'pyahrīkādibhiḥ saṅkhayādibhedād bheda iṣyate tatkathamanekapratyayajanitasyaikatve etadudāharaṇam syāt? | sarvatraiva hi dravyaparyāyayoḥ saṅkhayāsaṃjñālakṣaṇakāryabhedād bhedo deśakālasvabhāvābhedāccābheda iṣyate, yathā ghaṭasya rūpādīnāṃ ca | tathā hi- eko ghaṭaḥ rūpādayo bahava iti saṅkhyābhedaḥ | ghaṭaḥ rūpādayaḥ iti saṃjñābhedaḥ | anuvṛttilakṣaṇaṃ dravyannityaṃ ca, vyāvṛttilakṣaṇā bhedāḥ kṣaṇikāśca; jaiminīyasya tu kecit kālāntarasthāyino 'pīti lakṣaṇabhedaḥ | ghaṭenodakāharaṇaṃ kriyate, rūpādībhiḥ punarvasturāga iti kāryabhedaḥ | evaṃ sarvatra dravyaparyāyoḥ saṅkhayādibhirbhedaḥ deśādibhistvabheda iti mṛtsaṃsthānayoḥ kathañcit bhedāt mṛtkulālābhyāṃ janitasya kāryasyānekatāstyeva | yathā tvekatā tathā tābhyāṃ tasya abhinnātmajanyataiveti yadanekakāraṇaṃ tadanekameva, yat punarekaṃ tat sahakāriṇāmabhinnarūpajanyatayaikakāraṇameveti na vyabhicāra iti |

tadayuktam | svabhāvato bhedānabhyupagame anyathā bhedāsiddheḥ anekasmādekakāryotpatterabādhanāt | svabhāvato bhedopagame vāparasparātmatayā bhṛtsaṃsthānayoḥ saṃsthānamṛtsvabhavaviśeṣābhyāṃ tayorapratibhāsanaṃ durnivāram | yadi hi svabhāvato na bhedo dharmadharmiṇoḥ, saṅkhayādibhedādapi naiva bhedaḥ | na hi pararūpāḥ bhidyamānā api saṅkhayādaya ātmabhūtamabhedaṃ bādhituṃ samarthāḥ |

saṅkhyābhedastāvadasamarthaḥ, ekasminnapi dravye bahutvena vyavahāradarśanāt | yathā gurava iti | na ca bahuvacanasya niyamenādarśanād rūpādayo 'tra nimittam, rūpādinimittatve hi guruḥ iti na kadācidekavacanaṃ syāt | sambhavi dharmirūpamātramabhidheyatvena vivakṣitam iti cet | na | tasyaikatvena vivakṣāyāṃ kārtsnyagauravayorapratitiprasaṅgāt | brīhaya iti ca jātivacane dharmiṇo rūpādīnāṃ cānabhidhānāt na kiñciduttaram | ubhayarūpasya ca vastuno guruśabdavācyatvāt kathaṃ sambhavino dharmirūpasyaikatvena vivakṣā? | tataścaiko gururiti sāmānādhikaraṇyadarśanāt paryāyā apyekasaṃkhyāviṣayāḥ | te ca paryāyarūpeṇa bhidyante | tat kathaṃ saṃkhyābhedād bhedasiddhiḥ? iti |

saṃjñāpi saṅketanibandhanā | sa cecchāyattavṛttiriti kutastato 'rthabhedaḥ? | ekasminnapi ca saṃjñābhedadṛṣṭeḥ kathamasya bhedanimittatā? | yathā indraḥ śakraḥ purandaraḥ iti | atrāpi indanāt śakanāt dāraṇācca śaktibhedo gamyata iti cet | na | samastasya kāryakartṛtvāt | na hi śaktireva indati śankoti dārayati ca | kiṃ tarhi? | dharmirūpamapi, tayorekasvabhāvopagamāt, śaknotyādipadaistadvācināṃ sāmānādhikaraṇyadarśanācca | na cāskhalavdṛttipratyayaviṣayatvādupacārakalpanā yukteti | yeṣāṃ ca paryāyāṇāṃ na kācidarthānugamamātrā tatra kiṃ vaktavyam? |

lakṣaṇabhedo 'pyahetuḥ asiddhatvāt | nahyeko bhāvaḥ kvacidapyanvayī siddha iti | tathā hi- na kūṭasthanityatayā nityaṃ dravyamahrīkairiṣyate, (hbṭ 100) pariṇāmanityatopagamāt | sā ca purvottarakṣaṇaprabandhavṛttyā | nahyasya paryāyāṇāmivocchedaḥ tadrūpeṇa, paryāyā eva paryāyarūpeṇa nirudhyante na tu dravyamiti nityamabhyupagamyate | na ceyaṃ kūṭasthanityatā vā dravye sambhavati, paryāyavyatiriktasya dravyasyāsiddheḥ tasyopalabdhilakṣaṇaprāptasya tadvivekānupalakṣaṇāt | paryāyeṣveva tulyarūpakāryakartṛṣu dravyābhimāno mandamatīnām | na punastat tato vilakṣaṇamupalakṣyate |

kāryabhedastvasmān prati asiddha eva | rūpādīnāmeva keṣāñcit tatkāryakartṛtvāt | tathāpyabhyupagamyocyate- kāryaṃ hi dvividham | bhinnakālamabhinnakālaṃ ca | tatra pūrvaṃ bhavati bhedanivandhanam yadīha sambhavet | tattu na sambhavati dharmadharmiṇostulyakālatvāt | abhinnakālastu kāryabhede 'naikāntikaḥ, vibhaktapariṇāmeṣu paṭādiṣu sambhavāt | paṭādayo 'pi hi vibhaktapariṇāmā anekaṃ kāryaṃ kurvanto dṛṣṭāḥ | na ca dharmirūpeṇa bhidyante, ekasyānekakriyāvirodhābhāvācca | nahyatra kāraṇameva kāryātmatāmupaiti, yata ekasya kāraṇātmanaḥ ekakāryarūpatopagame tadanyarūpābhāvāt tadanyakāryātmatopagatirna syāt | kintvapūrvameva kasyacid bhāve prāgavidyamānaṃ bhavat tatkāryam | tatra viṣayendriyamanaskārāṇāmitaretaropadānāhitarūpabhedānāṃ sannidhau viśiṣṭasvetarakṣaṇabhāve pratyekaṃ tadbhāvābhāvānuvidhānādanekakriyopagamo na virudhyate | yatra ekakriyāyāmapi tasya tadbhāvabhāvitaiva nibandhanam | sā cānekakriyāyāmapi samāneti |

nanu ca tatsannidhau vijñānalakṣaṇakāryasambhavāt tajjananasvabhāvataivaiṣāmavadhriyate, kāryasvabhāvāpekṣayā kāraṇasya janakarūpatāvasthānāt | tato vijñānajananasvabhāvebhyaḥ pratyekaṃ kathaṃ tadanyakāryasambhavaḥ? | (hbṭ 101) tadbhāve vā teṣāṃ tadanyajananasvabhāvatā syāt | tataśca vijñānameva na kuryuḥ, tadaḥ yajananasvabhāvatvāt |

naiṣa doṣaḥ, teṣāmanekakāryākriyāsvabhāvatvāt | tathā hi- te tadavasthāyāṃ pratyekaṃ viśiṣṭasajātīyetarakṣaṇajananātmakāḥ, teṣāṃ tatsattānantaryadarśanāt | tatra vijñānajananasvabhāvataiveti tasyājananasvabhāvatā vyavacchidyate tasyā eva pratiyogitvāt nānyajananasvabhāvatā | na cātasteṣāmanekātmatā syāt, ekasyaivātmātiśayasyānekakāryahetutvāt | na hi tadanyāpekṣayā viparyavyāvṛttimupādāyānekena śabdenābhidhīyamānaṃ vastu anekarūpatāṃ pratipadyate, prativiśiṣṭasyaikasyaivātmanastathābhidhānāt | yathā rūpaṃ sanidarśanaṃ sapratighamiti | nahyatra svabhāvabhedanibandhanā dhvanayaḥ, sāmānādhikaraṇyābhāvaprasaṅgāt | tannimittānāmekatra bhāvāt adoṣa iti cet | na | teṣāṃ tadekopakārānapekṣiṇāṃ tadayogāt | apekṣāyāṃ vā kathamekamanekakāryaṃ na syāt? | anekenaivātmanopayogāt iti cet | na | sāmānādhikaraṇyābhāvadoṣasya tādavasthyaprasaṅgāt | na ca nīlādīnāmātmabhedamadhyakṣamīkṣāmahe | nāpi kāryabhedādevātmabhedānumānam, pratibandhābhāvāt, tadāgrahakapramāṇābhāvāt | pratyakṣato 'nekakāryāṇāmapi bhāvānāmekātmatayaivopalakṣaṇāt pradīpādīnām | nānumānataḥ, tatrāpi viparyaye bādhakapramāṇābhāvāt | ekasyānekakriyānabhyupagame ca yo 'yaṃ rūparasagandhasparśaviśeṣāṇāṃ kvacit sahabhāvaniyamaḥ pramāṇaparidṛṣṭaḥ sa na syāt | bhinnanimittānāṃ sahabhāvaniyamāyogāt | tannimittānāmapi tadekakāraṇānāyattajanmanāṃ niyatasāhityāsambhavāt | tadekadharmisvabhāvatayaikatra sahabhāvaniyama iti cet | na | ekasyānekasvabhāvatāyā eva cintyatvāt | anekenaikasvabhāvatāṃ cānubhavataḥ tadvadanekatāyā durnivāratvāt anyathā dharmadharmiṇāṃ kathaṃ (hbṭ 102) naikāntiko bhedaḥ? | tathā hi- yamātmānaṃ purodhāyāyaṃ dharmī paryāyāścaite iti vyavasthāpyate, yadi tasya bhedastadā bheda eveti |

anekasyāpyekakāryatā na syāt | na hi parasparopādānakṛtopakārānapekṣā viṣayendriyamanaskārāḥ sahaikakāryārambhiṇo yuktāḥ | na caikameva kiñcit kvacit janayati | tataśca sarvatra kāryakāraṇabhāva evo 'tsīdet, anekasyaikasya caikānekakriyāvirahāt prakārāntarābhāvācca |

nāpyehetukameva viśvam, deśakālaprakṛtiniyamāt | tasmādekasāmagryadhīnajanmanāmeva sahabhāvaniyamo bhāvānāmekakāryakriyāniyamo vā | tataśca svasantānakṣaṇamitaropādānaṃ ca yugapadupakurvataḥ kathamekasyānekakāryatā na syāt? | tataḥ kāthaṃ kāryabhedād bhedaḥ kalpyeta? | dravyaparyāyāṇāṃ caikasvabhāvatāmācakṣāṇa ekasyānekakāryatāṃ pratikṣipatīti kathaṃ nonmattaḥ?, svabhāvasyaiva vastutvāt, anyathā tasya niḥsvabhāvatāprasaṅgāt | ekasvabhāvatve ca dravyaparyāyāṇāṃ tatkāryabheda ekavastunibandhana eveti kāryabhedād bhedamabhidadhānaḥ sphuṭamahrīka evāyamityupekṣāmarhati |

[27. vaiśeṣikakṛto 'pyekasyānekakāryakāritvākṣepo na yuktaḥ |]

vaiśeṣiko 'pi dravyasyaikasya dravyaguṇakarmaṇāṃ samavāyikāraṇatāṃ bruvāṇaḥ karmaṇaścaikasya saṃyogavibhāgasaṃskāranimittatāmekasyānekakāryakriyāṃ pratikṣipan svakṛtāntakopenaiva pratihataḥ | na cātra śaktibhedo nibandhanam, yatastadekopakāranirapekṣāḥ kathametāḥ śaktayo niyatārthādhārāḥ?, na punaranavayavena vyaktīrvāśnuvīran? | tato yata evāsyātmātiśayādanekaśaktyupakāra (hbṭ 103) tata evānekakāryakriyāpi, ityalamativistāriṇyā kathayeti |

[28. deśakālasvabhāvābhedasyābhedasādhakatvanirāsaḥ |]

deśakālasvabhāvābhedādabhedastu yo 'bhyupagamyate so 'pyanupapanna eva | tathā hi- deśakālayorabhede 'pi rūparasagandhasparśāḥ paryāyarūpeṇa bhidyante tataḥ kathamabhedasiddhiḥ? | svabhāvo 'pi yadi dravyaparyāyayordvayorapi pratyekamanuvṛttivyāvṛttirūpatā; tadā padārthadvayaṃ syād ghaṭapaṭavad, na tvekaṃ dvirūpamiti kathantasmādabhedasiddhiḥ? | na cānuvṛttivyāvṛttī svabhāvo yuktaḥ, tayoranuvartamānavyāvartamānādhīnatvāt | tataścānuvartamānavyāvartamānayoḥ svabhāvo 'nyo vaktavyaḥ, na tu tayoranuvṛttivyāvṛttī eva svabhāvaḥ, bhāvatvena bhavitradhīnatvāt | nahi smṛtiḥ smartuḥ svabhāvo bhavati | anuvṛttivyāvṛttyośca svabhāvatve lakṣaṇāt svabhāvasya bhedo vaktavyaḥ | mṛdādirūpatā svabhāva iti cet | atrāpyabheda iti yadi sādṛśyamucyate; tad bheda eva sambhavati, sādṛśyasya sadṛśādhikaraṇatvāt | tataśca padārthadvayameva syāt na tvekaṃ dvirūpamiti | athaikyaṃ dvitīyarūparahitatābhedo 'ṅgīkriyate kathaṃ tarhi dvirūpatā? | rūpaśabdena hyatra svabhāvo 'bhidhīyate | tasya caikye kathaṃ dvīrūpatā? | vipratiṣiddhaṃ hyetat ekasvabhāvatā dvirūpatā ceti | atha punaḥ svabhāvata aikyaṃ nopeyate | kathaṃ tarhi sa eka ityucyate anekaḥ san? | na tāvadekakāraṇajanyatvāt, sarvatropādānanimittakāraṇabhedena hetubhedasiddheḥ | nāpyekakāryakartṛtvāt, ekasyāpi vibhaktapariṇāmāvibhaktapariṇāmakāryabhedābhyupagamāt | ekābhidhānābhidheyatvādapi naikatvam, ekasyāpyanekaparyāyasambhavāt | yogyatvācca viśvasya kṛtākṛtānāmekābhidhānābhidheyatvasya kvacidasambhavāt śaktibhedācca viṣayabhedaṃ brūvāṇaṃ prati abhihitam | nāpyekavijñānaviṣayatvādekam, ekatrāpyanekavijñānaprasūteḥ | tathā hi- śaśāṅkodayaṃ bahavo nirīkṣante tasya kathamekatvamabhyupagatam? | (hbṭ 104) bahūnāṃ caikavijñānaviṣayatvasambhavāt nīlapītādīnāmekatāprasaṅgaḥ | sarvathedaṃ na kathañcidapi saṅgacchate yaduta ekasya dvairūpyamiti | vijñānaṃ tu nīlapraticchāyatayotpadyamānaṃ pītādipratibhāsavyavacchedena prativiśiṣṭaṃ khyāpyate, na punarasya bhāvato dve rūpe staḥ |

atha punardravyaparyāyayoḥ sammūrcchitatvāt narasiṃhavadekaṃ śabalarūpatvāt dvīrūpamucyate | tadayuktam, narasiṃgha[ha]sya śabalarūpatvāsiddheḥ | sa hyanekaparamāṇusaṅghātarūpaḥ, te ca paramāṇavaḥ pratyekaṃ narasiṃharūpā na bhavanti, ūrdhvabhāgastasya siṃharūpaḥ, adhobhāgastu nararūpaḥ, jātyantaraṃ ca sa eva narasiṃhābhyāṃ syāt, na śabalarūpaḥ | vicitraṃ hi rūpaṃ śabalamucyate | vicitratā ca nānāsvabhāvatāṃ | nānāsvābhāvye caikatvaṃ kutaḥ? iti kevalamanekatve 'pi bahuṣvekakāryadarśanāt senādivadekavyavahāradarśanakṛto 'yaṃ viparyāso jaḍamatīnām |

tadevaṃ tāvat pratyakamahetutvaṃ deśakālasvabhāvānāmekatvaprasādhane | samuditānāmapi vyabhicāritvaṃ paryāyaiḥ | tathā hi paryāyā abhinnadeśakālasvabhāvāśca paryāyarūpeṇa ca bhidyante pūrvoktācca dharmadharmiṇorniṣedhānnobhayavādasambhava iti |

[29. dravyaparyāyānekāntavādakhaṇḍanam |]

āha ca- "dravyaparyāyarūpatvāt dvairūpyaṃ vastunaḥ kila | tayorekātmakatve 'pi bhedaḥ saṃjñādibhedataḥ || 1 ||

indriyajñānanirbhāsi vasturūpaṃ hi gocaraḥ | śabdānāṃ naiva, tat kena saṃjñābhedād vibhinnatā || 2 ||

'paramārthaikatānatva'; ityādivacanāt tathā | śabdenāvyāpṛtākṣasya buddhāvapratibhāsanāt || 3 ||

arthasya, dṛṣṭāviva tacchabdāḥ kalpitagocarāḥ | kalpitasyaiva tadbhedaḥ saṃjñābhedād bhaved yadi || 4 ||

vyāvṛttibhedaḥ kaścit syād, vastuno na kathaṃcana | saṃkhyābhedo 'pi naivānyo mato vacanabhedataḥ || 5 ||

tato 'pi kalpitasyaiva kathañcit syād vibhinnatā | 'yeṣāṃ vastuvaśā vāca'; ityāderna tu vastunaḥ || 6 ||

avināśo 'nuvṛttiśca vyāvṛttirnāśa ucyate | dravyāvināśe paryāyā nāśinaḥ kiṃ tadātmakāḥ? || 7 ||

naṣṭāḥ paryāyarūpeṇa te ced dravyasvabhāvataḥ | kimanyarūpatā teṣāṃ na cennāśastathā katham? || 8 ||

dravyātmani sthite paścād bhavantaśca tadātmakāḥ | viruddhadharmādhyāse 'pi, kena, bhūtaṃ ca kiṃ, yataḥ || 9 ||

paryāyāstatra kalpyante, bhedarūpaṃ yadīṣyate | bhinnaṃ paryāyarūpaṃ hi dravyarūpād bhaved yadi || 10 ||

tadaitat syādabhede tu naitat saṃbadhyate vacaḥ | ekaṃ jātamajātaṃ ca naṣṭānaṣṭaṃ prasajyate || 11 ||

dravyaparyāyayorakasvabhāvopagame sati | tato lakṣaṇabhedena tayornaiva vibhinnatā || 12 ||

kāryabhedāt svabhāvasya tayorbhedo bhaved yati | svabhāvābhedato na syādabhedastu tathā sati || 13 ||

svabhāvasyaiva bhedena kiṃ bhedaśca na kīrtitaḥ? | na hi paścādbhavan bhedaḥ kāryāṇāṃ tasya bhedakaḥ || 14 ||

svabhāvasyāpi kāryatvānnaśahetorayogataḥ | ekāntena vibhinne ca te syātāṃ vastunī sa ca || 15 ||

tayoḥ kena, vibhinnābhyāmabhinnasya vibhedataḥ | teṣāmabhedasiddhyarthamabhinno yadi tūcyate || 16 ||

anyaḥ svabhāvastasyāpi tadabhedaprasiddhaye | kalpanīyaḥ svabhāvo 'nyaḥ tathā syādanavasthitiḥ || 17 ||

na cānantasvabhāvatvamarthasāmarthyabhāvini | jñāne 'vabhāsate yena tathavopagamo bhavet || 18 ||

aikāntikastvabhedaḥ syādabhinnād bhinnayoryadi | bheda eva viśīryeta tadekāvyatirakataḥ || 19 ||

abhedasyāparityāge bhedaḥ syāt kalpanākṛtaḥ | tasyāvitathabhāve vā syādabhede mṛṣārthatā || 20 ||

anyonyābhāvarūpāṇāmaparābhāvahetukaḥ | ekabhāvo yatastasmānnaikasya syād dvirūpatā || 21 ||

anyonyābhāvarūpāśca paryāyāḥ syurna bhedinaḥ | tadvināśe 'vināśi syād dravyaṃ vā kathamanyathā? || 22 ||

kūṭasthanityatā dravye bhedeṣu kṣaṇanāśitā | kasmānneṣṭā? virodhaścet neṣyate bhedalakṣaṇam || 23 ||

tadiṣṭau kinna sāmānyaṃ sarvavyaktyanuyāyi ca | ekamiṣṭaṃ jananyā ca jāyāyāḥ kiṃ na caikatā? || 24 ||

bhedābhedoktadoṣāśca tayoriṣṭau kathaṃ na vā? | pratyekaṃ ye prasajyante dvayorbhāve kathaṃ na te? || 25 ||

guḍaścet kaphahetuḥ syānnāgaraṃ pittakāraṇam | tanmūlajamanyadevedaṃ guḍanāgarasaṃjñitam || 26 ||

madhuraṃ na hi sarvaṃ syāt kaphaheturyathā madhu | tīkṣṇaṃ vā pittajanakaṃ yathā māgadhikā matā || 27 ||

pratyekaṃ yannidānaṃ yat svato miśraṃ tadātmakam | kinna dṛṣṭam? yathā māṣaḥ snigdhoṣṇaḥ kaphapittakṛt || 28 ||

śaktyapekṣaṃ ca kāryaṃ syād guṇamātrānibandhanam | sarvatrābhāvatastāsāṃ kasyacit kiñcideva ca || 29 ||

ye bhedābheda mātre tu doṣāḥ sambhavinaḥ katham? | tatsadbhāve 'pi te na syuriti brūyād vicakṣaṇaḥ || 30 ||

virodhisannirdherddoṣaḥ tajjanmā na bhavedapi | sati tasmiṃstadātmā tu nāniṣṭo 'pi nivartate || 31 ||

bhāgā eva ca bhāsante sanniviṣṭāstathā tathā | tadvān kaścit punarnaiva nirbhāgaḥ pratibhāsate || 32 ||

anyonyapratyayāpekṣāste tathāsthitamūrtayaḥ | karmaṇāṃ cāpi sāmarthyādavinirbhāgavartinaḥ || 33 ||

sanniveśena ye bhāvāḥ prāṇināṃ sukhaduḥkhadāḥ | karmabhirjanitāste hi tebhya evāvibhāginaḥ || 34 ||

te caikaśabdavācyāḥ syuḥ kathañcinna tvabhedinaḥ | na ca svalakṣaṇajñāne śabdārthaḥ pratibhāsate || 35 ||

aspaṣṭarūpā gamyante śabdebhyo 'pi ta eva hi | tataḥ kena sahaiṣāṃ syād bhinnabhinnatvakalpanā? || 36 ||

nirvibhāgasya cānekabhinnadeśāṃśayogitā | kathamiṣṭā? pratīteścet kṣaṇadhvaṃsānubhāvinaḥ || 37 ||

paryāyā ye prātīyante sthemānandavato matāḥ | kuto 'nyataḥ pramāṇācced bādhakādiha tatsamam || 38 ||

aikāntikāvananyatvād bhedābhedau tayordhruvam | anyonyaṃ vā tayorbhedo niyato dharmadharmiṇoḥ || 39 ||

tayorapi bhaved bhedo yadi yenātmanā tayoḥ | paryāyo dravyamityetad yadi bhedastadātmanā || 40 ||

bheda eva tathā ca syānnaivekasya dvirūpatā | dravyaparyāyarūpābhyāṃ na vānyo 'stīha kaścana || 41 ||

svabhāvo yannimittāt syāt tayorekatvakalpanā | tatastayorabhede hi svātmahāniḥ prasajyate || 42 ||

tasya bhedo 'pi tābhyāṃ ced yadi yenātmanā ca te | dharmī dharmastadanyaśca yadi bhedastadātmanā || 43 ||

bheda evātha tatrāpi tebhyo 'nyaḥ parikalpyate | teṣāmabhedasiddhyarthaṃ prasaṅgaḥ pūrvavad bhavet || 44 ||

dharmitvaṃ tasya caivaṃ syāt tattantratvāt tadanyayoḥ | na caivaṃ gamyate tena vādo 'yaṃ jālmakalpitaḥ || 45 ||"

ityalaṃ bahubhāṣitayā | tadevaṃ mṛtsaṃsthānayorekasvabhāvatve na kathañcidbhedasambhava iti sahakāriṇāmanekatve 'pi na kāryasyānekatvamityatra bhavatyetadudāharaṇamiti |

[30. dravyagunayorabhede vaiśeṣikakṛtapūrvapakṣasyollekhaḥ |]

atra vaiśeṣikamatamāśaṅkayāha- "anyadeva" ityādi | "saṃsthānaṃ" hyavayavasanniveśa ucyate | sa ca saṃyogalakṣaṇatvād guṇarūpaḥ | "tato" mṛddravyādasyānyatvaṃ dravyaguṇayorasaṃkīrṇasvabhāvatvāt | tena yadi mṛtpiṇḍasya mṛdātmatāyāṃ vyāpāraḥ kulālasya tatsaṃsthānaviśeṣe kathyate, tadā tayotyantabhedāt kāraṇānekatvāt kāryānekatvaṃ prāptamiti | siddhāntavādyāha- "uktamatra" iti | mṛtsaṃsthānayoḥ svabhāvabhede dūṣaṇamuktam "mṛtsaṃsthānayoraparasparātmatayā" (hbṭ 108) ityādikamiti na saṃsthānasya mṛddravyādanyatvam | tato mṛtpiṇḍopādānāhitātiśayena tatkāryakṣaṇasahakāriṇā kulālena tadupādānopakṛtātmanā tatkāryakṣaṇasahakāriṇā mṛtpiṇḍena ca pratyekaṃ sakalameva mṛtsaṃsthānātmakaṃ kāryaṃ kriyata iti na kāraṇānekatve 'pyanekatvamasya | atraivopacayahetumāha- "api ca" ityādi | yat tad ghaṭagataṃ saṃsthānaṃ "yadi tata" mṛdo "bhinnaṃ syāt" tadā kulālaḥ pṛthageva kimiti na karoti? | nahi bhinnānāmāvaśyakamapṛthakkaraṇam, kulālaścānvayavyatirekābhyāṃ tasya saṃsthānasya guṇātmanaḥ kāraṇatayā gamyata iti "sa pṛthagapi" tat "kuryāt" | para āha- "gunasyetyādi | "dravyāśrayya'guṇavān saṃyogavibhāgeṣvakāraṇamanapekṣa" iti guṇalakṣaṇāt sarvadā guṇo dravyaparatantraḥ, sa kathaṃ kadācit pṛthak kriyeta? | vaiśeṣika eva bauddhīyaṃ codyamāśaṅkayāha- "tatsaṃsthāna" ityādi | yadi svabhāvenaiva tasya guṇātmanaḥ saṃsthānasya "kriyāvad guṇavad" ityādivacanādādhārasvabhāvaṃ tat mṛddravyaṃ, saṃsthānaṃ vā tathāvidhaṃ kapālādheyātmakaṃ tadā kimiti kulālavyāpāramapekṣate? | svata eva kiṃ na bhavati? iti codakābhiprāyaḥ |

evaṃ codyamāśaṅkaya vaiśeṣikaḥ parihāramāha- "na, tataḥ" ityādi | yat tat mṛddravyaṃ pṛthubudhnodarādyākāraṃ ca saṃsthānaṃ tayoryaḥ sambandha ādhārādheyalakṣaṇaḥ tatra yā "yogyatā" tāṃ "dvayamapyetat kulālād" yataḥ pratilabhate tasmāt "kulālamapekṣate" kulālānapekṣāyāṃ doṣamāha- "anyathā" yadi tayoḥ parasparasambandhayogyatāyāṃ kulālāpekṣā na syāt tadā svabhāvata eva mṛtpiṇḍasya tathavidhasaṃsthānasambandhayogyatvaṃ bhavet | tasmiṃśca sati vastuna eva tatsaṃsthānasambandhayogyatālakṣaṇā dharmatāstīti kulālasannidheḥ prāgapi saṃsthānaviśeṣeṇa sambandhaḥ syāditi vaiśeṣikīyaścodyaparihāraḥ |

[31. dravyaguṇayorabhedasyopapādanam |]

siddhāntavādyāha- "evam" ityādi | yadi parasparasambandhayogyatāyāṃ kulālamapekṣate "evaṃ tarhi sā yogyatā mṛddravyasya kulālād bhavati iti" āpannam | na ca "anayoḥ" mṛddravyayogyatayoḥ svabhāvasya "bhedaḥ" nānātvam | yadi hi syāt tadā yogyatāyāḥ dravyāt pṛthakkaraṇaṃ "prāgvat prasajyeta" | atha yogyatāyā api yogyapāratantryādapṛthaksiddhiṃ brūyāt tadā tasyā api vastudharmatayaiva prāgapi samāveśo mā bhūditi dravyeṇa saha sambandhayogyatāyā anya yogyatā kulālād bhavatītyeṣṭavyā | sāpi pṛthakkaraṇaprasaṅgā[t] dravyād bhinnasvabhāvā nopagantavyā | pṛthakkaraṇaprasaṅge vā punaḥ sa eva parihāraḥ tadīyaḥ, punastadevottaram, ityanavasthāprasaṅgādavaśyāmabhinnasvabhāvatā kapālātmakamṛddravyayogyatayorabhyupagantavyā | kimevaṃ sati siddhaṃ bhavati? ityata āha- "asti tāvat" ityādi | mṛtpiṇḍakulālabhyāṃ kapāladravyasya saṃyogaviśeṣasambandhayogyasyārambhāt yadaikasvabhāvatve 'pyekasyānekapratyayopādheyaviśeṣatā tadā siddhaḥ āsmākīnaḥ pakṣaḥ | tataśca kimasmākaṃ mṛtsaṃsthānayorekasvabhāvatvasādhanāya atinirbbandhanena? | yadi yogyatāmapyāśrityānekapratyayajanyatve 'pyekatvāt nānātvaprasaṅgābhāvaḥ sidhyati kāryasya, na kiñcid dravyagunavādanirākaraṇeneha prayojanam, anyatraiva tannirākaraṇasya kṛtatvādityabhiprāyaḥ | nirbandhagrahaṇena ca mṛtsaṃsthānayoraparasparātmatayā saṃsthānamṛtsvabhāvaviśeṣābhyāṃ tayorapratibhāsanaprasaṅgāt ityanayopapattyā sādhitamevānayorekatvam, yuktyantarāṇāṃ sambhave 'pi tadabhidhānalakṣaṇo nirbbandho na kriyate, prakṛtasiddheranyathāpi bhāvādityācaṣṭe |

[32. sāmagrībhede kāryabhedasya kāraṇabhede 'pi ca kāryasyaikyasyopasaṃhāraḥ |]

tadevaṃ sāmagrībhedāt sāmagryantarajanyebhyo bhedaḥ sahakāriṇāmanekatve 'pi ca kāryasyaikatvamaviruddhamiti pratipādya (hbṭ 110) upasaṃharannāha- "tena sahakāriṇa" ityādi | yena- pratyayāntarapracaye tadvikalasāmagryāḥ sāmagryantaraṃ sampadyate, tacca pūrvasāmagrījanyād bhinnaṃ kāryāntarameva janayati ; ekasāmagrīvyapadeśaviṣayāṇāṃ ca sahakāriṇāmanekatve 'pyanekasyaikakriyavirodhābhāvāt tadanvayavyatirekānuvidhāyinaśca kāryasyaikasya darśanāt svabhāvata ekatvaṃ sādhitam- tena kāraṇena sahakaraṇaśīlā ekasāmagryantargatāḥ pratyayāḥ sāmagryantaraiḥ saha "naikopayogaviṣayāḥ" eka upayogasya viṣayo yeṣāṃ te na bhavanti, sāmagryantaraireva saha bhinnopayogaviṣayatvasya nyāyabalāt pratīteḥ | anena yat prāg vikalpitaṃ 'yadi kāraṇaśabdena sāmagrī bhaṇyate tadā tadbhedādastyevātatsāmagrījanyebhyaḥ kāryasya bheda iuti kimucyate- na kāraṇabhedād bhedaḥ syāt'; iti etadudā haraṇopadarśitaṃ nigamitam | atha kāraṇaśabdena sāmagrīvyapadeśaviṣayāḥ sahakāriṇa ucyante tadā tadbhedādanekatvalakṣaṇāt kāryasyānekatvalakṣaṇo bhedo neṣyata eva, anekasyaikakriyāvirodhābhāvāt, ekasyānekata utpattidarśanācceti mṛtsaṃsthānayorekātmakatopadarśitaṃ nigamayati- 'kāryasvabhāvasya'; mṛtsaṃsthānātmana 'ekatve 'pi'; nānātvābhāve 'pi 'vastutaḥ'; paramārthataḥ kalpanābuddhau mṛtsaṃsthānayorbhinnayoriva pratibhāsane 'pīti |

evam udāharaṇe sāmagrībhedāt kāryāṇāṃ bhedo naikasāmagrīviṣayapratyayabhedādanekatvaṃ kāryasyeti pratipādya prakṛte cakṣurādau yojayannāha- "yathā iho" dāharaṇe "kāraṇabhedaḥ" sāmagrībhedaḥ kulālavikalamṛtpiṇḍatatsahitasūtrādhikasāmagrītritayalakṣaṇo 'bhinneṣu'; nānāsvabhāveṣu 'viśeṣeṣu'; iṣṭakādicakrāvibhaktaghaṭatadvibhaktaghaṭalakṣaṇeṣūpayogā "nnaikakāryaḥ" kintu bhinnakārya eva, "tathā" tenaiva prakāreṇa cakṣurādibhyo vijñānasyotpattau sāmagryantarāt sāmagrīlakṣaṇakāraṇabhedo 'nekakārya ityunneyaḥ |

etadeva vibhajannāha- "tathāhi" ityādi | yā cakṣūrūparahitā samanantarapratyayākhyāvijñānalakṣaṇā pratyayāntarasāpekṣā sāmagrī, tato vijñānasya vikalpakasyetarasya vā tadupādeyatvena yā bodharūpatopalabdhā sā cakṣurvijñānasyāpi bhavati | "tasyaiva" cakṣurvijñānasya | kīdṛśasya? | "upalambhātmanaḥ sato bhavataḥ" jāyamānasya tadaiva tadekakāryapratiniyatasya cakṣurindriyasya sannidhānāt samanantarapratyayopādānopakṛtāt tato "rūpagrahaṇapratiniyamo" rūpākāratāpratiniyamaḥ, śabdādyākāravivekavata evaṃ (va) kāryasya cakṣuḥsahitasamanantarapratyayasāmagryāḥ janakatvād | "viṣayād" viṣayādhikāt samanantarapratyayādindriyācca "tena" viṣayeṇa "tulyarūpatā" na kevalaiva rūpapratibhāsitā bhrāntavijñānasyeveti viṣayendriyamanaskāralakṣaṇasāmagrīkāryamevaṃ pradarśitam | tadanyadekadvayajanyaṃ tu kāryaṃ svayambhūhyam | atrābhinnatve 'pi vastutaḥ "kāryasya" cakṣurvijñānalakṣaṇasya "kāraṇānāṃ" viṣāyendriyamanaskārāṇāṃ bhinnebhyaḥ svabhāvebhyaḥ kevalānāmeṣāṃ yaḥ svabhāvastato bhinnā evātajjanyebhyo vidhiśe (nyebhyo 'pi viśe)ṣā bodharūpatādilakṣaṇā "bhavanti" | atajjanyāpekṣayā caikātmakā api bahutvena nirdiṣṭāḥ | yata evam "iti" tasmāt na kāraṇabhede 'pi | yathaikasāmagryantargatapratyayabhede 'pyabhedo naivaṃ sāmagrīlakṣaṇakāraṇabhede 'pyabhedaḥ sāmagryantarajanyebhyaḥ "kāryaviśeṣasya" viśiṣṭasya kāryasyeti |

tena yaducyate- 'yadi sahakāriṇāṃ bhede 'pyabhinnaṃ kāryaṃ bhavati sāmagrībhede 'pyabhinnamastu, atha sāmagrībhedād bhinnaṃ bhavati sahakāribhedādapi kimiti bhinnaṃ na bhavati viśeṣābhāvāt?'; iti tadapāstaṃ bhavati | tathā hi- parasparopasarpaṇādyāśrayāt pratyayaviśeṣādekakāryoddeśenetaretarasantānopakārācca sahakāriṇāṃ pratiniyataśaktināmudayādekaṃ kāryaṃ samājāyate | sāmagryantarasya (hbṭ 112) tu kāryāntaraprabhavaśaktinibandhanebhyo hetvantarebhyaḥ svabhāvabhedavato bhāvād bhinnakāryaprasūtiriti kuto viśeṣābhāvaḥ? |

[33. janakatvamevādhāratvaṃ na tu sthāpakatvam |]

nanu ca sarvaṃ kāryaṃ sādhāraṃ yathā upādāyarūpam | taddhi bhūtebhyo jāyamānaṃ tānyevāśrayata iti bhavadbhiriṣyate | tathānyadapi vijñānādikaṃ kāryam | ato 'nenāpi kiñcit kāraṇamāśrayaṇīyam | tasya ca kāraṇasya pūrvaṃ janakatvaṃ paścāt kāryaṃ pratyādhārabhāva eva, na jananam, tatastatsvabhāvasya jananādityanekāntaḥ tadavastha evetyata āha- "ta evaite" ye 'nantaramuktāḥ "kāraṇaśaktibhedāḥ" kāraṇānāṃ śaktiviśeṣāḥ | kīdṛśāḥ? "yathāsvaṃ" yeṣāṃ kāraṇaśaktibhedānāṃ sahakārilakṣaṇānāṃ yadātmīyaṃ sāmagryantarajanyāt prativiśiṣṭaṃ kāryaṃ tasya janane 'vyavadheyā vyavadhātuṃ pratibandhumaśakyā śaktiryeṣāṃ tadbhāvastayā " avyavadheyaśaktitayā" avaśyaṃ kāryakāriśaktitayā "pratyupasthitāḥ" udyuktāḥ santaḥ "sāmagrīkāryasya" ekapratyayajanitasya kasyacidabhāvāt sarvaṃ sāmagryā eva kāryamiti kṛtvā sāmagrīkāryasya svabhāvasthityāśraya ityucyante | kasmāt punaravyavadheyaśaktitā? "kṣaṇikatvāt" | nahi kṣaṇikasya śaktiḥ pratibanddhuṃ śakyate, svabhāvāntarotpādane yāvatpratibandhako vyāpriyate tāvat kṣaṇikasya svakāryaṃ kṛtvaiva nirodhāt |

kathaṃ punarasamānakālaṃ kāraṇamādhāro yujyate?, ityata āha- "tathā hi" ityādi | yasmāt "tat" vijñānalakṣaṇa kāryaṃ "tebhyaḥ" cakṣurādibhya "samastabhyo" bodharūpatayā tadanyasmāt tadajanyāt "prativiśiṣṭasvabhāvamekaṃ" khaṇḍaśaḥ kāryasyānutpādādekaikasmāt sakalasyaiva bhāvādekaṃ jātam, tasmāt te ādhārā ucyante | nahi janakādanya evopakārakaḥ | na cānupakāraka ādhāraḥ, (hbṭ 113) atiprasaṅgāt | tato bhinnakālasyādhārabhāvo na virudhyate | yadapi bhūtānāmupādāyarūpaṃ pratyāśrayatvamucyate tadapi svadeśasyāsya janakatvameveti na kiñcit prāgjanakaṃ bhūtvā paścāt sthāpakatāmupaiti, yato 'nekāntaḥ syāditi |

[34. atiśayotpādanaṃ na sahakāritvaṃ kintu ekārthakāritvam |]

punaranyathā tatsvabhāvasya jananādityanekāntodbhāvanaṃ parasyāśaṅkyāha- "apratirodhaśaktikeṣu" avidyamānaḥ pratirodhaḥpratibandho yasyāḥ śakteḥ sā yeṣām | apratirodhaśaktikatvaṃ cānantarakāryatvāt | ye hyutpannāḥ kālakṣepeṇa kāryaṃ kurvanti teṣāṃ syādapi śaktipratibandho, na tu ya udayānantarameva kāryaṃ kurvanti | anena kṣaṇakṣayiṇāmupaghātakābhāvamāha | anugrāhakavirahamapyāha- "anādheyaviśeṣeṣu" | taccānādheyaviśeṣatvaṃ "kṣaṇikeṣu" ityanenāha | nahi kṣanikānāṃ viśeṣa ādhātuṃ śakyate, viśeṣādhāyakena tatsahabhāvinā tadanantaraṃ tadutpādanāt | tadā ca tasya nirodhāt | teṣvevaṃvidheṣu "pratyayeṣu parasparaṃ kaḥ sahakārārthaḥ" yena sahakāriṇa ucyante? | nanvanādheyaviśeṣatvenaiva sahakāritvābhāvaḥ pratipādita iti kimarthamidamapratirodhaśaktikeṣviti? | nahi śaktipratirodhakaḥ sahakāri bhaṇyate | satyam | sarvathā tu tatrākiñcitkaratvajñāpanārthametaduktam | śaktipratibandhakāpanayanena copakāritvakalpanāṃ sahakāriṇāṃ nirasyati | tasmādatiśayādhāyinaḥ sahakāriṇo 'sambhavāt kṣaṇikānāṃ svahetumātrapratibaddhameva janakatvam | taccaivaṃvidhaṃ sarvadāsti | na ca kevalā janayantīti tatsvabhāvasya jananādityanekānta eveti manyate |

etat pariharati- "na vai" naiva atiśayotpādanaṃ sahakriyā yatastadabhāvāt sahakāriṇo na syuḥ | kva punaratiśayotpādanaṃ sahakriyā pratyayānāṃ na bhavati? | "sarvatra" | nahi kvacidapi sahabhāvināmatiśyotpādanalakṣaṇā sahakriyā sambhavati | (hbṭ 114) kā tarhi sahakriyā? ityāha- "ekārthakaraṇam" ekakāryaniṣpādanaṃ yad "bahūnām" | "apiḥ" sambhāvanāyām | nyāyabalādevaṃvidhāmeva sarvatra sahakriyāṃ sambhāvayāmaḥ, nānyamiti | atrodāharaṇam- "yathā antyasya" anantarāṅkurādikāryasya "kāraṇakalāpasya" pratyayasāmagryā iti |

[35. ekakāryakāritvameva mukhyaṃ sahakāritvamitarattu gauṇam |]

syādetat- aupacārikametat sahakāritvam, atiśayotpādanameva tu mukhyam ityat āha- "tadeva" ekakāryakaraṇalakṣaṇaṃ "mukhyaṃ sahakāritvam" nātiśayotpādanalakṣaṇam, tasyaiva gauṇatvāt | etaccottaratra vakṣyate | kuta etat? ityāha- "tasyaiva antyasya" vivakṣitakāryaṃ prati "kāraṇatvāt" | kāraṇasya ca sahakārivyapadeśaḥ nākāraṇasya | yataḥ saha- yugapat kurvantaḥ sahakāriṇa ucyante, antyaśca kāraṇakalāpa evaṃvidha iti | yathā cāntyasyaikārthakaraṇaṃ sahakāritvam evaṃ pūrvasyāpi kāraṇakalāpasyottarottaraviśiṣṭakṣaṇāntarārambhiṇa ityavaseyam, antyasyodāharaṇatayā nirddeśāt | tasmāt sarvaṃ kāryamaṅkurādikaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ vānekapratyayajanyamiti | sarvatraikārthakriyaiva copacīyamānāpacīyamānakāryakāriṇaḥ kāraṇakalāpasya sahakāritvam, na viśeṣotpādanamiti |

syādetat- ekārthakaraṇamapi tatra sahakāritvamastu atiśayotpādanalakṣaṇamapītyata āha- "tatra ca" kṣaṇe 'ntye "viśeṣasya kartumaśakyatvāt" nātiśayotpādanamapi sahakāritvam | kuto viśeṣasya kartumaśakyatvam? ityata āha- "ekasya" anaṃśasya "svabhāvasyāvivekāt | na hi tatra 'ayamanāhitātiśayo bhāgaḥ svahetubhyo jātaḥ, ayaṃ tu sahakāribhirāhitātiśayaḥ'; iti viveko 'sti | yadi nāmavivekaḥ, viśeṣastu kimiti na kriyate? ityata āha- "svabhāvāntarotpattilakṣaṇatvād viśeṣotpatteḥ", nirbhāge ca kutaḥ svabhāvāntarasya vyavasthā? |

syānmatam- bhinnasvabhāva evāntyasya viśeṣo 'stu ityata āha- "bhavāntara"- ityādi | yadi bhāvāntaralakṣaṇo viśeṣo (hbṭ 115) bhavet tadā tasyāntyatvameva hīyeta | hīyenāṃ (hīyatāṃ) ko doṣaḥ? iti cet; "tataśca" anantyatvāt "na sākṣāt kāraṇaṃ syāt" | yata evaṃ "tasmānna kāraṇasya" mukhyasya "sahakāribhyaḥ" sakāśād "viśeṣasyotpattiḥ" ityekārthakriyaiva sahakāritvamiti |

nanvasatyāṃ sahakāribhyo viśeṣotpattau kāryajanane sāmarthyameṣāṃ na yujyata ityata āha- "te samarthāḥ" ityādi | yadi hi te svabhāvenāsamarthā utpadyeran tadaiṣāṃ sahakāribhyaḥ sāmarthyotpattirabhyupagamyeta | yāvatā "te 'ntyāḥ svabhāvenaiva samarthāḥ pratyayāḥ sahitā jāyante" kṣaṇamātravilambino | "yeṣā"mekakṣaṇaniyatatvāt tataḥ "prākpaścātpṛthaktvabhāvo nāsti | yebhyaścānantarameva kāryamutpadyate" na kālāntareṇa "tatra" teṣvevaṃvidheṣu "ekārthakriyaiva sahakāritvam" nātiśayotpādanalakṣaṇam |

svabhāvataḥ sāmarthyasya bhāvavirodhāt, parasparataścānabhyupagamāt samarthasya janmaivāyuktamiti manvānaḥ paraḥ āha- "samarthaḥ kutaḥ" ityādi | siddhāntavādyāha- "svakāraṇebhyaḥ" iti | paramatāpekṣayā tu svabhāvata ityuktam | paro hyatyantasya (hyutpannasya) kāraṇasya sahakāribhyaḥ sāmarthyamicchatīti tanniṣedhaparaṃ svabhāvata iti vacanam | na tu svabhāvataḥ kiñcijjāyate, tasyāhetukatvaprasaṅgāt |

[36. kṣaṇikeṣvekārthakriyāniyamasya vyavasthāpanam |]

ekārthakriyāniyama eva kṣaṇikānāmayuktaḥ, kevalānāmapyaṃtyakṣaṇasarūpāṇāṃ darśanāt | tathāhi- 'idamevaṃrūpaṃ naiva ca'; iti darśanādarśanābhyāṃ vibhajyate | tatra yādṛśaḥ kṣityādayastadanyapratyayasannidhāvupalabhyante tādṛśā eva kevalā api | tatastadanyasahitā iva kevalā api samarthamaṅkurajanane svaṃ svaṃ kṣaṇāntaramārabheran | tataḥ kevalasyāpyaṅkurādijananasvābhāvyādajananācca 'tatsvabhāvasya jananāt'ityanekānta eveti manyamānaḥ para (hbṭ 116) āha- "tāni" svakāraṇāni kṣitibījādīni "enaṃ" samartham "aparasya" anyasya pratyayasya "sannidhāna eva kiṃ" kasmāt "janayanti"? na kevalāni?, sahitānāmeva sarvadā sambhavāt iti cet āha- "kadācit" kasmiṃścit kāle "anyathāpi" kevalā api "syuḥ" bhaveyuḥ | tathā hi- dṛśyanta evādhyātmikabāhyāḥ kvacit kārye yādṛśā yatsahitāḥ tādṛśā eva tadrahitā apīti | janayantu kevalā api sambhavantaḥ samartham, ko doṣaḥ? iti cedāha- "tataśca" kevalānāmapi samarthajanakānāṃ sambhavāt "eko 'pi" na kevalamanekaḥ "kvaci" ddeśādau samarthaḥ utpannaḥ kṣitibījādoiraṅkurādikāryaṃ "janayet" yadi tatsvabhāvasyāvaśyaṃ janakatvam | na ca kevalo janayati tatsvabhāvasambhave 'pi tato 'nekāntaḥ iti paraḥ |

etat pariharannāha- "aparāpara- " ityādi | aparaiścāparaiśca kuśūlatadapanetṛpuruṣaprayatnapiṭakādiprakṣepakṣetranayanaprakiraṇādibhiḥ "pratyayai"ryo "yogaḥ" tena kāraṇena "pratikṣaṇaṃ bhinnaśaktayo" na kadācit pūrvāparakālabhāvina ekaśaktayaḥ aparāparapratyayayogalakṣaṇahetubhede 'pyabhinnaśaktitāyāmahetukatvaprasaṅgāt | anyatrāpi ca śāliyavabījādau śaktibhedasya hetubhedanibandhanatvāt |

"saṃskārāḥ" sametya sambhūya ca pratyayaiḥ kriyamāṇāḥ "santanvantaḥ" santānena bhavanto "yadyapi kutaścit sāmyād" varṇena saṃsthānena anyena vā kenacitprakāreṇa sādṛśyādekākaraparāmarśapratyayajananalakṣaṇāt samānaṃ rūpameṣāmiti "sarūpāḥ" sadṛśāḥ "pratīyante" pratyabhijñāyante "tathāpi" kṛtrimākṛtrimāṇāmiva maṇimuktādīnāmaparāparapratyayogalakṣaṇasāmagrībhedād "bhinna eva" visadṛśa eva na pratyabhijñānavaśādabhinnaḥ tulyarūpa "eṣāṃ" bījādīnāṃ "svabhāvaḥ" yata evaṃ "tena" bhinnasvabhāvatvena bhinnaśaktitayā vāparāparasāmagrījanyatvena kṣaṇānāṃ siddhyā "kiñcideva" kṣitibījādikaṃ "kasyaci"deva kāryasyāṅkurādestajjananasamarthasya (hbṭ 117) vā "kāraṇam" | na sarvaṃ sarvasya | tathā ca vyagrāṇāṃ kṣitibījādīnāmaṅkurajananasvabhāvatā samarthakṣaṇajānanasvabhāvatā vā nāstyeveti tatsvabhāvasya jananādajanakasya cātatsvabhāvatvādityatra nānekāntaḥ yato yo yatsvabhāvaḥ sa svahetorevotpadyamānaḥ tādṛśo bhavati na punastadbhāve hetvantaramapekṣata ityatrānekāntaḥ syāditi | pratyabhijñānasya ca sarūpatāviṣayasya sāmagrībhedādanumitabhinnaśaktisvabhāvatvena bādhyamānatayā prāmāṇyābhāvāt na tataḥ sarūpatāsiddhiḥ kṣaṇakṣayiṇāmiti |

pūrvaṃ ca 'ata evāna(eva ta)yoravasthayorvastubhedo niśceyaḥ ityādinā ekatvaviṣayaṃ pratyabhijñānaṃ nirastam | adhunā tu tulyasvabhāvatāviṣayamiti bhedaḥ | etadapi tatra 'aparāparotpatteḥ'; ityanenoktameva | vipañcanārthaṃ tu punaḥ iha upanyastam |

[37. kṣaṇikeṣu hetuphalabhāvavyavasthāyāḥ kathanam |]

kiñcideva kasyacit kāraṇam ityuktam tatra kiṃ kasya kāraṇamiti śakyaparicchedamapyādhyātmikeṣu tāvad darśayannāha- "tatra" ityādi | "tatra" teṣu pratikṣaṇaṃ śaktisvabhāveṣu kṣaṇikeṣu bhāveṣu | vyavadhānaṃ- vyavadhīyate yana, tadādiryeṣāṃ atidūrātyāsannatvādīnāṃ te 'vidyamānā yasmin deśe so 'vyavadhānādiḥ deśo yasya so 'vyavadhānādideśaḥ, rūpamindriyaṃ cādī yasya manaskārādeḥ sa rūpendriyādiḥ sa cāsau karaṇakalāpaśca sāmagrīlakṣaṇastathoktaḥ, avyavadhānādideśaścāsau rūpendriyadikāraṇakalāpaśca sa"vijñānajanane samartho hetuḥ" nānyaḥ, tadbhāva eva tasya bhāvāt, anyabhāve 'pi cābhāvāt, etanmātranibandhanatvācca samarthāsamarthavyavasthāyāḥ | "yasteṣā" mindriyādīnāṃ "parasparopasarpaṇasya" anyonyaḍhaukanasya | "ādi" grahaṇād vyavadhānāpanayanā.................................................................................................................... [sā]magryadhīnatvenāsaṃvāditi |

imamevaṃvidhaṃ hetuphalabhāvapratiniyamaṃ niravadyamādhyātmikeṣu darśitam anyatrāpyatidiśannāha- "anena nyāyena" ityādi | yo 'yamanantaraṃ hetuphalabhāvapratiniyame nyāya uktaḥ so 'nyatrāpi "sarvatra" draṣṭavyaḥ | sarvatreti vacanāt akṣaṇikeṣvapi pratītirmā bhūt ityāha- "pratikṣaṇam" ityādi | yāḥ kṣaṇe kṣaṇe 'nyāścānyāśca svabhāvabhedānvayinyaḥ śaktayo bhavanti tatrāyamekārthakriyāpratiniyamaḥ sahakāriṇāṃ draṣṭavyaḥ | na tu ye sthiraikasvabhāvā bhāvāḥ paraiḥ kalpyante teṣvapi | sthairyaṃ santānāśrayeṇāpi vyapadiśyetetyekagrahaṇam | kṣaṇe 'pyekatvamastīti sthiragrahaṇam |

[38. akṣaṇike ekārthakriyākāritvasyābhāvaḥ |]

kasmāt punaḥ sthiraikasvabhāveṣu neṣyate? ityāha- "svabhāva- " ityādi | kāmaṃ bhāvaḥ svayaṃ na bhavet | na tu svata eva svabhāvasyānyathātvaṃ sambhavati | tataśca sthiraḥ padārtho yadi kāryotpādanasamarthasvabhāvaḥ tato 'syākriyā nopapadyate iti sarvadaiva kuryāt | athāsamarthasvabhāvaḥ | tadāpi kriyānupapannā, sarvadaiva na kuryāditi bhāvaḥ | yattu kadācit karoti kadācinna ityetanna labhyate | tataścākṣaṇikānāṃ tatkāryakriyāsamarthasvabhāvatve sahitāsahitāvasthayorekarūpatvāt kevalānāmapi tatkāryakriyāprasaṅgena kuta ekārthakriyāpratiniyamalakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ sambhavet? |

atra para āha- "anyasahitaḥ" ityādi | yadyapi kevalasyapyakṣaṇikasya samarthaḥ svabhāvaḥ tathāpi anyasahitaḥ karoti na kevalaḥ | ayamapi hyasya svabhāvaḥ yad- 'anyasahitena svakāryaṃ kartavyam na samarthasvabhāvenāpi satā kevalena'; iti |

siddhāntavādyāha- "kiṃ kevalasya" ityādi | anyasahitenaiva svakāryaṃ kartavyaṃ na kevalena ityetat kevalasyāsamarthasvabhāvatve yujyate nānyatheti manyamānasya praśnaḥ | parastvanavagatābhiprāya āha- "samartha" iti | kevalasyāpyakṣaṇikasya samartha eva svabhāvaḥ (hbṭ 119) anyathāsyākṣaṇikataiva hīyeteti | siddhāntavādyāha- "kinna karoti" iti | nahi samarthasyākriyā, sahitasyāvasthāyāmiva yujyata iti sahitasyaiva kriyāmicchatā kevalasyāsamarthasvabhāvataivopagantavyā |

atha matam- kevalasya yadi śiraśchidyate tathāpi na karotītyata āha "akurvan" ityādi | kāryānumeyaṃ hi sāmarthyaṃ na ca kevalasya kadācidapi kāryakriyāstīti kathaṃ sāmarthyaṃ kalpyate? | nāyaṃ niyamaḥ yat samarthasvabhāvenāvaśyameva kāryaṃ kartavyam, anyathāpi darśanāt iti manyamāna aha paraḥ- "kuvindādayaḥ" ityādi | siddhāntavādyapahasannāha "krīḍanaśīlaḥ" ityādi | devānāṃpriyaḥ ṛjuḥ mūrkho va sukhasaṃvarddhitatvāt ramaṇasvabhāvaḥ, krīḍanaṃ bāladharmaḥ, tatsādharmyeṇa prajñāvaikalyaṃ darśayati, sukhaidhitatvena śāstreṣvanabhiyogam | yo hyanabhiyukto durbuddhiśca sa "kṛtamapi" vastu vismaraṇaprakṛtitvāt punaḥ punaḥ "kārayatīti" punaḥ pratividhāpayati | kva punaretat prativihitam? ityāha- "tathāhi"- ityādi | 'bījādivadanekāntaḥ'; ityanena prastāvena nirlloṭhitamevaitat |

tadevamakṣaṇikasya samarthasvabhāvatve sahitasyaiva kāryakriyāsvabhāvatvavirodhāt kevalasyākriyānupapanneti pratipādyopasaṃharannāha- "tasmāt tatsvabhāvasya" kāryakriyāsamarthasya "anyathātvāsambhā(mbha)vāt" kadācidasamarthatvābhāvāt "taddharmaṇaḥ" kāryakriyādharmaṇaḥ tathābhāvaḥ kāryakriyā "antyāvasthāvat" sahitāvasthāyāmiva "anivāryaḥ |

[39. mīmāṃsakasaṃmatasya bhāvasvabhāvarūpasāmarthyasya nirāsaḥ |]

syānmatam- kevalo 'yamakṣaṇiko 'samartha eva | tataḥ kevalo na karoti, sahitāvasthāyāṃ tvasya sāmarthyaṃ sahakāribhyo jāyate | tataḥ sahita eva karotītyata āha- "antyāvasthāyāṃ sāmarthyotpattau" kīdṛśasya "prāgasamarthasya" sataḥ "tasya sāmarthyasya" yasya tadupajāyate "tatsvabhāvatve" mīmāṃsakādibhiriṣyamāṇe | (hbṭ 120) nahi teṣāṃ samarthasya sāmarthyasya ca svabhāvabhedo 'bhimataḥ | kathañcit tadbhede 'pi tatsvabhāvatayaiva pratīyamānatvāditi te manyante | "apūrvotpattireva sā" apūrvasyaiva vastunaḥ sā utpattiryā tatsvabhāvasya sāmarthyasya | nahyekasvabhāvatve sāmarthyamevāpūrvamupajātaṃ na samarthaḥ iti yuktam, tayoḥ svabhāvabhedaprasaṅgāt, viruddhadharmādhyāsasya bhedalakṣaṇatvāt |

nanu pratīyamāne eva sāmarthyatadvatorutpattyanutpattī ekasvabhāvatā ca kathaṃ ninhotuṃ śakyate? iti cet | na | apramāṇena pratīteḥ, anyathā pratītyanusāriṇā bhavatā dvicandrādayo 'pi na ninhotavyāḥ | bādhakapramāṇasambhavāt te 'panhūyanta iti cet | ihāpi vastuna ekasvabhāvasyotpattyanutpattī parasparaviruddhe bādhike kiṃ neṣyete? | vyavasthitasyaiva vajropalāderddharmiṇaḥ tatsvabhāvaṃ sāmarthyamutpannamiti ca purvāparakālayorapratibhāsamānavivekaḥ kathaṃ pratīyāt? |

vijñānādikāryasyānutpattiyaugapadyodayaprasaṅgāt cakṣurādisānnidhye prāgasat tat sāmarthyamutpannaṃ kramavacceti niścaya iti cet | yadyevamekākāratayā pūrvāparakālayoradhikṛtaṃ pratyabhijñānamupajāyamānamapūrvasāmarthyapratibhāsaviviktopalādigrāhyapyanumānādarthāpattito vā bādhāmanubhavanna pramāṇamityupagataṃ syāt | tathā, utpattnutpattyorekasvabhāvatāyāṃ virodhāt samarthasyaivāpūrvasyotpattiḥ sadṛśāparabhavagrahakṛtaścārvāgdarśanānāmekatvavibhramo lūnapunarjjāteṣviva keśanakhādiṣviti kiṃ neṣyate? |

[40. naiyāyikābhimatasya bhāvāsvabhāvarūpasāmarthyasya nirāsaḥ]

atha sāmarthyaṃ sahakāripratyayasānnidhyalakṣaṇamevetyatatsvabhāvamiti nāpūrvotpattiprasaṅga iti naiyāyikādayo manyeran atrāha- "atatsvabhāvatve" sāmarthyasyeṣyamāṇe "sa" bījādiḥ padārthaḥ "prāgiva" tadrūpāparityāgāt "paścādapyakāraka eva" | (hbṭ 121) kuta? | sāmarthyamityākhyā yasya padārthāntarasya sahakāripratyayasānnidhyalakṣaṇasya sa evātiśaya[śabda]vācya iti naiyāyikairabhyupagamāt | tata eva tadbhāvabhāvitvena kāryotpatteḥ | te 'pi sahakāriṇaḥ pratyayāḥ yadyakṣaṇikāḥ teṣvapyevaṃ prasaṅgo 'nivārita eveti kṣaṇikatevaikārtha[kriyā]pratiniyamalakṣaṇaṃ sahakāritvamicchato 'bhyupeyā |

punarapyakṣaṇikānāmekārthakriyāpratiniyamaṃ nirākartumupacayahetumāha- "api ca" ityādi | yo 'sāvakṣaṇiko bhāvaḥ sakaleṣu sahakāriṣu svakāryaṃ karotītīṣyate, sa tadaiva tāvat kasmāt karoti? | yena hi kāraṇena tatkāryakriyāsvabhāvatvena tadā karoti tene(nai)va sthirasvabhāvatvāt prāgapi kuryāt, tataḥ kuto 'syaikārthakriyāpratiniyamaḥ? iti bhāvaḥ |

"kā cānyā mṛgyate yuktiḥ yathā tad dṛśyate tathā" iti sarvatreyamapratihatā yuktiriti manyamānaḥ kumārilaḥ prāha- "kurvan dṛṣṭaḥ" ityādi | yatastadaiva kāryaṃ kurvam(n) dṛṣṭo mayā "tena darśanabalena karotīti brūmaḥ", kimatrānyayopapattyābhihitayā?, prāk tat kurvanna dṛṣṭaḥ tena na karotītyekārtha[kriyā]pratiniyamaḥ sidhyati akṣaṇikānāmapīti | bhāvo hi kāryaṃ karoti tajjananasvabhāvatayā na darśanabalenādṛṣṭasyāpi svakāryakaraṇāt ato nedamuttaraṃ sambadhyata ityupahasannāha- "aho mahāsamarthyam" ityādi | mahāprabhāvasya bhavato mahasāmarthyaṃ darśanam, yasmādetadbhāvān kāryakaraṇasvabhāvavikalānapi- yadi kāryakaraṇasvabhāvatvād bhāvāḥ kāryaṃ kuryuḥ tadaitadevottaraṃ kiṃ noktam?, yataḥ kāryakaraṇe darśanamuttarīkṛtamiti kṛtvā- "svabhāvamātreṇa" ātmasattāmātreṇa "nānāprakāreṣu vyāpāreṣu niyuṅkte" tat kathaṃ mahāsāmarthyaṃ na syāt? | na cātra me kācidakṣamā kintu "yadi nāma kiñcit" kāraṇaṃ "kathañcid" anādṛtasya vā vyākṣiptasya vā "atra bhavata" iti pūjāvacanam (hbṭ 122) "darśanasya viṣayatāmatikrāmet" tadā "hanta" iti dainyodbhāvanametat, aprasavo dharmo 'sya tadidam- "aprasavadharmakaṃ" tato 'petasantānaṃ "syādi"ti iyamasmākaṃ cintā cittaṃ dunoti |

para āha- "na vai vayam" ityādi | naiva vayaṃ kāryakaraṇasvabhāvarahitānāṃ "bhāvānāmasmaddarśanavaśāt kāryakriyāṃ brūmaḥ, kintu" svabhāvenaiva te bhāvāḥ tatkāryakaraṇasvabhāvāḥ, tataḥ svakāryaṃ kurvanti | "tān paśyantaḥ kevalaṃ jānīmahe" ta ete kārakasvabhāvā iti | darśanasya hi yathāvasthitavastuvijñāne vyāpāraḥ, nāvidyā(dya)mānasvabhāvakriyāyāmiti |

siddhāntavādyāha- "satyam, idamapyasti" | kiṃ vayaṃ nyāyānurāgitayā nyāyyaṃ vacanamupalakṣayāmaḥ, uta bhavāneva sarvadā nyāyyavacanarahito 'pi kathañcinnyāyyamuktavān iti sañjātaparitoṣaḥ pṛcchati- kiṃ tad? ityāha- "svabhāvasteṣāṃ" bhāvānāṃ "kāryakriyādharmā" kāryakaraṇadharmā "tena" kāraṇena "samastāḥ" samagrāḥ pratyayāḥ sahakāriṇo yeṣāṃ teṣāmakṛtvā kāryaṃ "nopekṣāpattiḥ" naudāsīnyapratipattiḥ iti satyam- idamapyasti bhavato nyāyyaṃ vacanamiti, kintu idamasi praṣṭavyaḥ- "sau['kṣepa]kriyādharmā svabhāvaḥ kiṃ teṣāṃ tadaivāntyāvasthāyāṃ" samagrāvasthāyāṃ yadanantaraṃ kāryamutpadyate tadaiva "utpannaḥ? āhosvit prāgapi" parasparavirahāvasthāyāmapi "āsīt"? |

tatra tadaivotpanne tatsvabhavatve 'pūrvotpattireva, atatsvabhāvatve so 'kāraka eveti prāguktadoṣabhayāt para āha- "āsīt" | kutaḥ? pracyutaśca utpannaśca pracyutotpannaḥ, tasya pratiṣedhaḥ "apracyuto 'nutpa(apracyutotpa)nnaḥ" sthira ekaḥ svabhāvo yeṣāṃ bhāvānāṃ teṣāṃ kasmiṃścit kāle "kasyacit" svabhāvasya tatropalabdhasya "abhāvavirodhāt" | kṣaṇikeṣveva hyekadā dṛṣṭaḥ svabhāvo 'nyadā na bhavet tadā tasyānyatvāt | nāpracyutānutpannapūrvāpararūpeṣu sthireṣu bhāveṣviti |

atrāha- "tat kimidānīm" ityādi | syānmatam- naivedamanena vākyena sadṛśamasmadvākyamityāha- "ko vāsya" ityādi | yadyetadanena tulya na bhavati tadā sakalasahakāryavasthāyāḥ "prāgapi" ayam "akṣepakriyāsvabhāvaḥ" avilambitakāryakaraṇasvabhāvaḥ "kāryaṃ ca na karotī"tyasya bhāṣitasyārtho vaktavya iti |

naiyāyikāstu manyante- bhāvānāṃ sahakārisannidhānāsannidhānāpekṣayā kārakākārakasvabhāvavyavasthā, na svabhāvataḥ, tenāyamapracyutotpannasthiraikasvabhāvatve 'pi na prāgapi svakāryajananasvabhāvaḥ, kintu sannihitasakalasahakāripratyaya eveti | tanmatamāśaṅkamāna āha- "sahitaḥ" ityādi |

etannirasyati- "anyastarhi" ityādi | yadi nāma sahitasya svakāryajananasvabhāvatā, kevalasya ca tadviparītarūpatā, anyatvaṃ tu kasmādbhavati? ityata āha- "svabhāvabheda" ityādi | "svabhāva bheda eva hi bhāvabhedasya lakṣaṇam" | sa cet tatkāryajanakājanakarūpatayā bhidyate, śāliyavabījādīnāmiva kathamiva bhāvabhedo na syāt? | nahi svabhāvādanyo bhāvaḥ yatastadbhede 'pi na bhidyeta, niḥsvabhāvatāprasaṅgāt |

nanu coktaṃ svato janakājanakasvabhāvatāvirahāt pratyayāntarabhāvādyapekṣatvāt janakājanakarūpatāyāstadbhede 'pi kuto bhāvabhedaprasaṅgaḥ?, tasyāparāpekṣasvabhāvabhedalakṣaṇatvāt ityata āha- "nahi sa sāhitye 'pi" ityādi | tadaitaduttaraṃ bhāvatkaṃ sambadhyeta yadi bhāvo yo 'sau paraḥ sahakāritvābhimataḥ sannidhīyate tadrūpeṇa kartā syāt na svarūpeṇa | na caitadasti, tathābhāve hi paramārthataḥ sa eva paraḥ kartā syāt | tatra tu kartṛtvavyapadeśaḥ kalpanānirmita eva bhavet | na ca kalpanānuvidhāyinyo 'rthakriyāḥ | nahi māṇavako dahanopacārādādhīyate pāke | tataśca nāsyānupakāriṇo bhāvamapekṣeta kāryamiti tadrahitebhya eva (hbṭ 124) sahakāribhyo bhavet | yadvā tebhyo 'pi na bhavet | teṣāmapi pararūpeṇa kartṛtve svayamakārakatvāt | tataḥ sarveṣāmevaṃ svayamakārakatve pararūpeṇāpyakārakatvāt sarvathā kārakoccheda eveti na kiñcit kutaścit jāyeta | tasmāt svarūpeṇaiva bhāvaḥ svakāryasya kartā na pararūpeṇeti nāsyottarasyāvakāśaḥ | tato 'nyaḥ sahito 'nyaśca kevalaḥ ityetadavicalameveti |

atha yena svarūpeṇāyaṃ janakastadasya sahitāsahitāvasthayoḥ sarvadāsti tadā svarūpaṃ ca svakāryajanakamasya sthirasvabhāvasya prāgapi sahitāvasthāyāstadeva yatsahitāvasthāyāmakṣepakriyāsvabhāvamiti tasmāt na kathaṃcit kāryakriyāvirāmaḥ | athavā kadācit paro brūyāt svahetubhirevāyaṃ pratyayāntarāpekṣaḥ svakāryajananasvabhāvo janita iti kevalo na karoti | na cāsya sahitāsahitāvasthayoḥ svabhāvabhedaḥ, pratyayāntarāpekṣasvakāryajananasvabhāvatāyāḥ sarvadā bhāvāt ityata āha- "nahi sa sāhitye 'pi" ityādi | svarūpeṇaivāsya kartṛtvāt tasya ca prāgapi bhāvāt pratyayāntarāpekṣāyāśca tato labhyasyātmātiśayasyābhāvenāyogāt upakāralakṣaṇatvādasya, anyathātiprasaṅgāt, kevalasya kāryakaraṇamanivāryamiti akurvataḥ kathaṃ sahitāvasthāyā na bhedaḥ syāt? iti bhāvaḥ | pratyayāntarāpekṣasvakāryakaraṇasvabhāva ityapi pararūpeṇākārakasya pratyayāntarasannidhānopalakṣitakāle kārakatvaṃ na prāgityayamarthaḥ | tataśca kadācit kāryakriyāsvabhāvo na sarvadā iti brūvatā kathaṃ sarvadā kāryajananasvabhāvatāsyoktā bhavati? | nanvevaṃ svabhāvabheda evāsya tadatatkālayoḥ samarthitaḥ syāt | tasmānnākṣaṇikānāmekārthakriyāpratiniyamalakṣaṇaṃ sahakāritvamiti sthitam |

paraḥ samānadoṣatāmāpādayannāha- "yasyāpi" ityādi subodham | yadi nāma kṣaṇikastathāpi kinna bhavati? ityāha- "uktaṃ yādṛśasya" sahakāribhirapṛthagbhāvinaḥ "kriyā" | 'te samarthā (hbṭ 125) eva svabhāvato 'ntyāḥ pratyayāḥ saha jāyante kṣaṇikā yeṣāṃ prākpaścātpṛthagbhāvo nāsti'; ityatra | "sa kathamekakṣaṇabhāvī" ekasminnevāntye kṣaṇe bhavanaśīlaḥ "anyathā bhavet" antyakṣaṇāt prāk paścāt pṛthagvā bhavet? "yaśca" anyathā "bhavati sa" evāntyakṣaṇabhāvī sahakārisantānopakṛtasvabhāvo 'kṣepakriyādharmā "na bhavatīti nāyam" akṣaṇīkapakṣoditaḥ "prasaṅgaḥ" kṣaṇikapakṣe | kutaḥ? | "kārakākārakayoḥ" ityādi | kārako 'ntyaḥ akārakastadanyaḥ tayoryaḥ "svabhāvaḥ" sa bhinno 'pi bhedāvivakṣayaikatvenoktaḥ | tathā kārakasya yo heturupāntyaḥ, akārakasyāpi yo hetustadanyaḥ sa bhinno 'pyabhedavivakṣayaivaikatvenoktaḥ | tena kārakākārakayoryau svabhāvau tayorekatra dharmiṇi virodhāt | tathā tayoḥ svabhāvayorjanakau yau hetū- ekaḥ kārakasvabhāvajanako 'nyaścākārakasvabhāvajanakaḥ- tayorapyekatra dharmiṇi virodhāt, anyatve sati | akārakasvabhāvajanakahetorutpannasyākārakasya svabhāvasyānyatvāt "yaśca bhavati sa eva na bhavatīti nāyaṃ prasaṅga" iti |

[41. kāryasyaiva sahakāryapekṣeti matasya nirāsaḥ |]

aparastvanyathā śirarūpeṣvekārthakriyāpratiniyamaṃ kalpitavān tamupanyasyati "yo 'pi manyate" ityādi | bhāvasya hyakṣepakriyādharmaiva sarvadā svabhāvaḥ, na tu yathā kecid brū(bru)vate- sahakārisannidhānāpekṣā vastūnāṃ karakasvabhāvavyavasthā, na svata iti | svato 'kārakatve pararūpeṇa kārakatvāyogāt karakavyavasthocchedaprasaṅgāt | sa evaṃvidhasvabhāvo na kadācit sāhityaṃ svakāryakaraṇe 'pekṣate yato 'nyaḥ sahito 'nyaśca kevalaḥ kārakākārakasvabhāvabhedāt syāt | sa tarhi sarvadā tatsvabhāvaḥ kāryaṃ kinna karoti? iti cet | kāryasya pratyayāntarāpekṣasvabhāvatayā tasmiṃ (smin) sarvadā janakatvenāvasthite 'pi kevalādabhāvāt, tenātra kāryamevāparādhyati, yat tasmiṃ(smin) kevale janakatayāvasthite 'pi pratyayāntarāṇyapekṣata iti | tataḥ (hbṭ 126) tadātmanaḥ kāryasya sahitebhya eva bhāvādekārthakriyālakṣaṇaṃ sahakāritvamakṣaṇikānāmapyupapadyata iti | siddhāntavādī pūrvadoṣānatikramamasya darśayannāha- "tasyāpi" evaṃvādinaḥ "kathaṃ sa" nityābhimato bhāvaḥ "kevalaḥ karotyeva" 'akṣepakriyādharmaiva sa tasya svabhāvaḥ'; iti vacanāt | kāryaṃ ca sahitebhya eva bhavati, 'sāmagrījanyasvabhāvatvāt tasya'; iti vacanāt | tasmāt kevalānna bhavatīti "tadavastho virodho" yaḥ pūrvamuktaḥ | tathāhi- yadyakṣepakriyādharmā tadāvaśyamanena kāryaṃ kartavyam na cedavaśyaṃ karoti kathamakṣepakriyāsvabhāvaḥ |

akṣepeṇā kāryadarśanādakṣepakriyāsvabhāvatāvagamyate nānyathā iti parābhiprāyāśaṅkayāha- "na kevalaḥ" ityādi | naivaṃ mayoktaṃ kevalaḥ karotyeveti kintvakṣepakriyāsvabhāva iti | atrāha- "kathamidānīm" ityādi | yadi karotyeveti neṣyate kathamakṣepakriyāsvabhāva iti kathyate? | atha tathocyate tathā nanvetadevānena "vacasā paridīpitam" abhihitaṃ bhavati | kiṃ tat? | karotyeveti | sa eva hyakṣepakriyāsvabhāvo yaḥ karotyeva, yastu nāvaśyaṃ karoti sa kathaṃ tadrūpaḥ syat? | yadapyuktaṃ 'kāryasyaivāyamaparādho yat tasmiṃ (smin) janakatayāvasthite pratyayāntarāṇyapekṣate'; iti tadapyayuktam, yataḥ "kāryaṃ" cāyamakṣaṇiko bhāvaḥ "kevalo 'pi samarthaḥ san paraṃ" pratyayāntaram "apekṣamāṇaṃ kathamupekṣeta?" naiva | anupekṣamāṇena kiṃ kartavyam? | āha- "paraṃ" pratyayāntaram "anādṛtya" tiraskṛtya etat kāryaṃ "prasahya" haṭhāt "kuryāt" | ka evaṃ satyasya guṇo bhavati? iti cet, āha- "evaṃ hi" paramanādṛtya haṭhāt svakāryaṃ "kurvatānena" kevalenāpi samarthena satā yat tadātmanaḥ kevalasyāpi "sāmarthyaṃ" tad "darśitaṃ" prakāśitaṃ bhavati | anyathānyasahitasyaiva karaṇāt kevalasya ca kadācidapyakaraṇāt na 'ayaṃ kevalo 'pi samarthaḥ'; iti pareṣāṃ buddhiḥ syāt | tato 'yaṃ tiraskṛtaprabhāva iva kathaṃ bhrājeta? | tasmādayuktamucyate kāryaṃ pratyayāntarāpekṣamiti |

kāryāpekṣayāpi virodhasya tādavasthyaṃ darśayannāha- "kāryaṃ param" ityādi | kāryasya parāpekṣāṃ brūvan kevalāt kāraṇādanutpattimasya kathayasi, 'sa kevalo 'pi samarthaḥ'; itīdaṃ vadaṃstataḥ kevalādutpattiṃ kāryasya brūṣe | ete caikasyaiva kāryasya | tat evaikasmāt kāraṇādutpattyanutpattī parasparaviruddhe "kathamekatra" kāryākhye dharmiṇi "syātām?" viruddhadharmādhyāsasya bhedalakṣaṇatvāt | ekatra te brūvāṇo 'mātā ca vandhyā ca'; ityanena sadṛśaṃ brūṣa iti na pūrvoktadoṣānmucyase, yata evamapi brūvāṇo viruddhameva brūte na ca lakṣayati "tat" tasmāt "ayam" akṣaṇikavādī kṣaṇikapakṣasyānavadyatayā tadvādināṃ nirddoṣatāsampatsu amarṣalakṣaṇerṣyā eva śalyaṃ antarduḥkhahetutvāt tena vitudyamānāni vyathyamānāni marmāṇi yasya so "'yamīrṣyāśalyavitudyamānamarmā" varāko 'svasthacittatayā viruddhābhidhānamapyalakṣayan "viklavam" ākulaṃ pūrvāparāsambaddhaṃ "vikrośati" viroditi "iti" kṛtvā asvasthacittavacaneṣvanādarāt taddoṣodbhāvanasya sutarāṃ duḥkhotpādanena kṣatakṣāraniṣekatulyatvāt "upekṣāmeva" vipaścitānāṃ (ścitāṃ) kṛpādhanānām "arhatīti" |

tadevamakṣaṇikeṣu na kathañcidekārthakriyāpratiniyamalakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ sambhavatīti pratipādyopasaṃharannāha- "tasmādidam" ityādi | yeṣāṃ hi sthirarūpatayā pṛthagapi bhāvaḥ sambhavati teṣāmakṣaṇikānāṃ "pṛthak" kevalānāṃ "kāryakaraṇasambhavena" hetunā sahaiva kurvantīti sahakāritvaniyamāyogādidamekārthakriyālakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ kṣaṇikānāmeva | teṣāṃ svahetupariṇāmopanidhidharmāṇāṃ parasparopādānasahakāripratyayaikasāmagrījanyānāṃ pṛthagasambhavāt |

[42. kṣaṇīkapakṣe eva ekārthakriyārūpasahakāritvasya vyavasthā |]

nanu atiśayotpādanalakṣaṇamapi sahakāritvaṃ bhāveṣu dṛśyate tat kathamuktaṃ prāk 'sarvatra naivātiśayotpādanaṃ sahakriyā, kiṃ tarhi bahūnāmekārthakaraṇameva'; ityata āha- "yatra tu santānopakāreṇa" ityādi | (hbṭ 128) ekārthakriyālakṣaṇameva sahakāritvaṃ sarvatra na kvacidatiśayotpādanaṃ sambhavati | yatra tu santānopakāreṇa pūrvapūrvapratyayebhyo viśiṣṭaviśiṣṭatarottarottarakṣaṇajanena bhāvāḥ sahakāriṇo vivakṣitakāryasya hetutāṃ pratipadyante- yathā taṇḍulādibhya odanādijanmani dahanodakādayaḥ, bījādibhyaścāṅkurādijanmani pṛthivyādayaḥ- tatra viśeṣotpādanaṃ pratyayānāṃ sahakriyocyate loke | santānāśrayeṇa pūrvakṣaṇebhyo dvitīyādiviśiṣṭakṣaṇalakṣaṇaṃ santānākhyaṃ kāryamāśrṛ(śri)tya purvottarakṣaṇayorekatvādhyavasāyena tasyaivāyamatiśaya iti na dravyāśrayeṇa | aupacārikameva na tu pāramārthikam | pūrvapūrvakṣaṇebhyastu svahetupariṇāmopanidhidharmabhya uttarottaraviśeṣotpattau pūrvakāraṇakalāpasyaikārthakriyālakṣaṇameva tatra paramārthataḥ sahakāritvamiti na kācit kṣatiriti | kasmād dravyāśreyeṇātiśayotpādanaṃ neṣyate? | kṣaṇike dravye vastuni viśeṣasyānutpatteḥ tasyānantarakṣaṇabhāvarūpatvād |

yadi tarhi kṣanike taṇḍulādidravye viśeṣo notpadyate, anantaramapyasau mā bhūt | tato yathā parasparato viśeṣamanāsādayanto 'pi kṣaṇikāḥ sahitā eva kurvanti na kevalāḥ, evamakṣaṇikā api | tenaiṣāmekārthakriyālakṣaṇameva sahakāritvaṃ bhaviṣyati | na ca śakyaṃ vaktum- yo yasya prāgakārakaḥ svabhāvaḥ sa paścādapīti | tathā hi- prabhāsvarādapavarakaṃ praviṣṭasyendriyamarthapratipattimakurvadapi paścāt kurvāṇamupalabhyate | taduktam-

"na hi praviṣṭamātrāṇāmuṣṇād garbhagṛhādiṣu | arthā na pratibhāntīti gṛhyante nendriyaiḥ punaḥ ||" iti |

ata āha- "nahi taṇḍulādīnām" ityādi | viśeṣānutpattau sannidhānasyāpyasannidhānatulyatvāt dahanādibhāve 'pi taṇḍulādibhyo naudanajanma syāt | tathā prabhāsvarādapavarakaṃ praviṣṭasya yadīndriyaṃ svopakāribhyo 'tiśayaṃ krameṇa na pratipadyate tadā prāgiva paścādapyarthapratipattiṃ naiva janayet | tasmādyadasambhavi (hbṭ 129) kāryaṃ yatra dṛśyate tasya tato 'nyatvameva, śālibījādiva kodravabījasyeti niratiśayādanyatvameva sātiśayatayā tatkāryakāriṇa iti | evaṃ tāvad yatra sahakāribhyaḥ krameṇa kāryaṃ bhavati tatrātiśayotpādanalakṣaṇamaupacārikaṃ sahakāritvamekārthakriyālakṣaṇameva tu mukhyaṃ tatrāpīti pratipāditam | yatra tvakṣepeṇaivārthasannidhimātreṇa sahakāriṇaḥ kāryaṃ kurvanti kiṃ tatrāpi santānāśrayamatiśayotpādanamasti? ityata āha- "akṣepakāriṣu" ityādi | 'ye hyavyavadhānādideśā indriyādayaḥ svahetubhyo jātāsteṣvavilambitakāriṣu na viśeṣotpattiḥ parasparataḥ sambhavati, kṣaṇikatvāt'; ityuktaṃ prāk | yadi na viśeṣotpattiḥ tadā kathaṃ nirviśeṣā jñānasya kāraṇībhavanti? ityata āha- "tatra yathāsvaṃ" yasya ye ātmīyāḥ pratyayāḥ taiḥ, "parasparopasarpaṇavyavadhānādivirahāderāśrayabhūtairye jātāḥ" yogyaścāsāvatyāsannatvātiviprakarṣavirahād deśaśca sa ādiryasyāvyavahitadeśādeḥ tatrāvasthānamavasthā yeṣāṃ "te saha svabhāvaniṣpattyā" svabhāvaniṣpattirvidyata ityeva kṛtvā "jñānahetutāṃ pratipadyante" tatra kiṃ parasparato viśeṣotpattyā prārthitayā? | yadi hi svahetubhya eva parasparopasarpaṇādyāśrayebhyaḥ svakāryajananakṣamā yogyadeśādyavasthānalakṣaṇaviśeṣayogino notpadyeran, tadaiṣāṃ parasparato viśeṣotpattiḥ prārthyeta, na tu svahetubhya eva tathāvidhānāmutpattau | yata evaṃ "iti" tasmāt "tatra"teṣu akṣepakāriṣvindriyādiṣu "ekārthakriyaiva" mukhyaṃ "sahakāritvaṃ" na santānāśrayeṇa vyavasthāpyamānamatiśayotpādanalakṣaṇaṃ gauṇamiti |

atha viśeṣotpādanalakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ kathaṃ na vyavasthāpyate? | tadapi hi loke pratītatvād vyavasthāpanīyamevetyata āha- "yatra tu" kārye nāvyavadhānādideśopanipātamātreṇaivendriyādaya iva sahakāriṇaḥ pratyayatāṃ pratipadyante, kintu vivakṣitakāryotpādānuguṇaṃ (hbṭ 130) pratikṣaṇaṃ prakṛṣyamāṇaṃ viśeṣamutpādayantaḥ "tatra" kālakṣepabhāvini kārye kartavye "hetusantāno"'parāparakṣaṇabhāvalakṣaṇa ātmātiśayāsādanārthaṃ sahakārīṇi pratyayāntarāṇyapekṣate, na tu tatsamānakālaḥ kāraṇakṣaṇa iti | "tata" stebhyaḥ kāraṇāntarebhyaḥ "svabhāvāntarasya" kāryotpādānuguṇaviśeṣaparamparālakṣaṇasya "pratilambhaḥ" santānasyaikatvenādhimuktasyocyate loke | paramārthatastu tatrāpi pūrvaḥ pūrvaḥ pratyayakalāpa uttarottarakāryotpādānuguṇe viśiṣṭakṣaṇe pratiniyata ityekārthakriyālakṣaṇameva sahakāritvamanubhavati |

kathaṃ punaḥ svabhāvāntarapratilambhasteṣām?, yataḥ krameṇa kāryaṃ nirvartayantītyata āha- "tatra svarasataḥ" ityādi | "tatra" tasmin hetusantāne ye hetava upādānakāraṇākhyāḥ ye ca pratyayāḥ sahakārisaṃjñitāsteṣāṃ ye pūrve prathama upanipātakṣaṇāḥ teṣāṃ vināśahetvanapekṣitayā svarasato nivṛttau satyāṃ tebhya eva svarasato nivartamānebhyaḥ prathamakṣaṇebhyaḥ kāryotpādānuguṇena viśeṣeṇa viśiṣṭasya kṣaṇasyotpattiḥ tebhyo 'nuguṇataraviśeṣavatāṃ tṛtīyakṣaṇānāṃ tebhyonuguṇatamaviśeṣavatāṃ caturthakṣaṇānām; evaṃ yāvadatyantātiśayavānantyaḥ kāraṇakalāpo jātaḥ tataḥ kāryasyotpattiḥ ityevaṃ sahakāribhyaḥ svabhāvāntarapratilambhaḥ, kṣepavatī ca kāryotpattiriti |

atra paraścodayannāha- "sahakāriṇaḥ" saha karaṇaśīlāt kāraṇāt, jātāvekavacanam, yat samutpannaviśeṣamanantaroktena prakāreṇa kāraṇaṃ antyasāmagrīkṣaṇalakṣaṇaṃ tato 'ṅkurādikāryotpattau iṣyamāṇāyāṃ tasyaiva viśeṣasyādyasya kāryotpādanānuguṇasya yaḥ krameṇābhivarddhamānaḥ kāryasya janaka iṣyate tasyaiva utpattirna syāt prathamakṣaṇopanipātināṃ parasparato viśeṣānāsādanāt kṣaṇānāmavivekāt anabhyupagamācca |

parasparato 'navāptaviśeṣā eva kāryotpādanānuguṇaṃ viśeṣamārapsyanta iti cedāha- "aviśiṣṭāda" viśiṣṭebhyaḥ parasparato "viśeṣasya" (hbṭ 131) kāryotpādānuguṇasyotpattāviṣyamāṇāyāṃ "kāryasya" aṅkurādeḥ syāt, viśeṣābhāvādityabhiprāyaḥ | tataśca parasparato viśeṣotpādānapekṣiṇa eva sahakāriṇaḥ kāryaṃ kurvīran |

kimevaṃsati siddhaṃ bhavati? iti cet, āha- "tena" yena kṣaṇikā api parasparato viśeṣotpādānapekṣā eva svakāryaṃ kurvanti ekakāryapratiniyamalakṣaṇaṃ ca sahakāritvaṃ pratipadyante tena kāraṇena "akṣaṇikānāmapi kāraṇatā syāt, apekṣaṇīyebhyaḥ svabhāvātiśayotpatiśca na syāt" ityakṣaṇikavādī kṣaṇikapakṣeṇa svapakṣasya sāmyamāpādayati | yadāha-

"kaḥ śobheta vadannevaṃ yadi na syādahrīkatā | ajñatā vā yataḥ sarvaṃ kṣaṇikeṣvapi tatsamam ||

viśeṣahetavasteṣāṃ pratyayā na kathañcana | nityānāmiva yujyante kṣaṇānāmavivekataḥ ||"

iti | tatraitat syāt prathamakṣaṇe 'pi kṣitibījādayaḥ parasparataḥ samutpannaviśeṣā eva sannidhīyante-

"yena yasyābhisambandho dūrasthasyāpi tena saḥ |"

iti nyāyāddhi dūradeśavartināmapi hetuphalabhāvāt ityāśaṅkayāha- "atha sahakāriṇā" ityādi | sahakāriṇaḥ parasparasamparkavikalā api vastudharmatayaivānyonyamupakurvantīti śahakāriṇā kāryotpādānuguṇaviśeṣajananāya kṛtaviśeṣa eva samparkakāla upatiṣṭheta, evaṃ satyanavasthā syāt | tathā hi- tadviśeṣotpattāvapyaparaḥ sahakārikṛto viśeṣo 'bhyupagantavyaḥ, tathā tadutpattāvapyanya iti |

atha naivaṃ sahakāriṇaḥ parasparasya kāryotpādānuguṇaviśeṣaṇimittamaparaṃ viśeṣaṃ kurvanti, svabhāvata eva tatra teṣāṃ yogyatvāt ityata āha- "na ca" ityādi | naiva hi sahakāriṇaḥ kṣitibījādayaḥ parasparasya kāryotpādānuguṇo yo viśeṣaḥ tadutpādane "nityaṃ" sarvakālaṃ yogyāvasthā "yena" yogyāvasthatvena "nityānuṣaktaḥ" nityānubaddhaḥ "eṣāṃ" kṣitibījādīnāṃ kāryotpādānuguṇaviśeṣajanako (hbṭ 132) viśeṣaḥ syāt yataḥ 'aviśiṣṭād viśeṣotpattau kāryasyāpi syāt'; ityetadapi parihriyeta |

kuta etad? ityāha- "tadupāya" ityādi | teṣāṃ kṣitibījādīnāmupāye- yogyadeśopanipāte kāryavyaktidarśanāt apāye ca- parasparasamparkavirāme kāryānutpattidarśanāt | yadi hi kāryotpādanuguṇaviśeṣotpādane sarvadā yogyāvasthāḥ syuḥ tadā so 'pi viśeṣaḥ sarvadā syat | tatastatparamparābhāvi kāryamiti tadupāyāpāyayoḥ kāryasyotpattyanutpattī na syātām | tasmānna sahakāriṇaḥ kāryotpādānuguṇaviśeṣotpādane yogyāvasthāḥ sarvadeti | yataḥ sahakāriṇā pṛthagavasthitenānavasthābhayāt kṛtaviśeṣo nopatiṣṭhate parasparataśca prathamasamparkakṣaṇabhāvināṃ nopeyate yujyate vā | tena kāraṇenādyo viśeṣaḥ kāryotpādānuguṇaḥ sahakāribhyaḥ samānakālatayā nirupakārasya kṣitibījādeḥ "notpadyate", utpadyate cāsau itīṣyate | tena samagrāvasthāvat sarveṣāṃ vyagrāvasthābhāvināmapi kṣaṇānāmaviśeṣāt tajjananasvabhāvatve 'pyajananāt samagrāvasthāyāmeva jananād | yathā kṣaṇikānāmekārthakriyāpratiniyamalakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ tathā sthirasvabhāvānāmapi bhaviṣyatīti kṣinasarvopāyo 'kṣaṇikavādī sāmyamevātura iva bahumanyamānastatraiva bharaṃ kṛtavān |

siddhāntavādī bhaṅgyā paramupahasannāha- "nāsmākaṃ punaḥ punaḥ" ityādi | yadi punaḥ punarvacane 'pi lokasya nyāyapratītirbhavati śataśo 'pi brūmaḥ | kimaṅga punarddhau trīn vā vārān? | nahi parārthapravṛttānāmasmākaṃ punaḥ punarabhidhāne kaścidudvego bhavati | evaṃvādinaśca śāstrakṛtaḥ kvacit prakārāntareṇa tamevārthaṃ sphuṭīkurvato ye punaruktatāaprihārāya yatante sa teṣāmasthānapariśrama eva | yadi nodvego hanta tarhyucyatām ityata āha- "na viśeṣotpādanādeva" ityādi | naiva viśeṣotpādanāt sahakāriṇāṃ (hbṭ 133) sahakāritvaṃ paramārthataḥ kvacit sambhavati, yataḥ prathamakṣaṇabhāvināṃ bījādīnāṃ tadabhāvāt kāryotpādānuguṇe viśeṣe kartavye sahakāritāvirahaḥ syāt | kintvekārthākriyaiva sahakāriṇāṃ pāramārthikaṃ sahakāritvaṃ pūrvoktābhiryuktibhiḥ sambhāvyate | sā ca prathamamasamparkabhājāmastyeveti kiṃ na sahakāriṇaḥ syuḥ? |

para āha- sāpyekārthakriyā na bhavet parasparato viśeṣarahitānām | yadi punaḥ parasparato viśeṣarahitānāmapi tadekārthakriyāṅgikriyate tadā pratyekaṃ tadavasthāyāṃ tadutpādanasāmarthyābhyupagamāt tadavasthāyāmiva pṛthagapi sā bhavet | tathāhi- te tadavasthāyāmapi parasparato nirviśeṣā eva kurvanti | teṣāṃ pṛthagapi tadviśeṣakriyā kathamiva na prasajyeta? | nahyeṣāṃ saṃhatāsaṃhatāvasthayoḥ kaścidviśeṣo 'stīti | bhavatu, ko doṣaḥ? iti cet; "tathā ca" kāryotpādānuguṇaviśeṣasya pṛthakkaraṇaprasaṅge sati "tasmād viśeṣād bhavanaśīlam" aṅkurādi "kāryamapi" viśeṣavat kevalāt sahakāriṇaḥ syāt iti cenmanyase, atrāpi sarvamuktamuttaram | tathā hi- saṃhatāsaṃhatāvasthayonnirviśeṣā eva kṣaṇakṣayiṇo bhāvā iti yaducyate tat kiṃ tāvadviśeṣamātrāpekṣayā? āhosvit kāryotpādānuguṇaviśeṣajanakaviśeṣāpekṣayā? | yadi prācyo vikalpaḥ tadayuktam | na hi kācid viśeṣamātrarahitāvasthā sambhavati, sarvadāparaparapratyayayoganibandhanasyāparāparaviśeṣasya bhāvāt | nahi kadācit kiṃcidekameva, ādhāracchāyātapavātaśītāderyathāsambhavaṃ bhāvāt | na ca tadbhāve 'pi tat tādṛśameva, kāraṇabhedāt | etāvattu syāt- kaścid viśeṣaḥ kvacit kārye 'nuguṇo na sarvaḥ sarvatreti | etacca prāgevoktamiti darśayannāha- "pratikṣaṇamaparāparaiḥ pratyayaiḥ" iti | 'aparāparapratyayogena pratikṣaṇaṃ bhinnaśaktayaḥ saṃskārāḥ santanvanto yadyapi kutaścit sāmyāt sarūpāḥ pratīyante, tathāpi bhinna evaiṣāṃ svabhāvaḥ, tena kiñcideva kasyacit kāraṇam'; iti, 'kṣaṇikeṣu (hbṭ 134) bhāveṣvaparāparotpattairaikyābhāvāt'; iti cātra

saṃkṣipyataramuktam | evaṃ ca 'nāsmākaṃ punaḥ punarvacana'; ityatra dviḥ punargrahaṇaṃ yujyate | yathā yena prakāreṇa bhāvasantāne viśeṣasyotpattiḥ [ta]dapyuktam 'tatra svarasataḥ pūrvakṣaṇanirodhe tebhya eva viśiṣṭakṣaṇotpādād viśeṣotpattiḥ'; iti | atha kāryotpādānuguṇaviśeṣajanakaviśeṣāpekṣayā prāgvat prathamasamparkabhājaḥ parasparato nirviśeṣā ityabhimataṃ tadapyayuktam | yataḥ kāryotpādānuguṇasya viśeṣasya janakāḥ kṣitibījādayaḥ kīdṛśāḥ ye vyavadhānādirahitatvenopanipātinaḥ | tadbhāva eva tasya bhāvāt etāvanmātranibandhanatvācca janakaṃ vya(kavya)vasthāyāḥ | te ca tathāvidhāḥ sarvadā na bhavantīti kathaṃ pṛthagapi kāryotpādānuguṇaviśeṣārambha eṣāṃ syāt?, yataḥ kevalānāmapi kāryakriyā prasajyeta tad darśayati- yogyo deśo yeṣāṃ te yogyadeśāḥ, tadbhāvo yogyadeśatā, sā ādiryeṣāmavyavahitadeśatvādīnānavasthābhedānāṃ te tathoktāḥ, te ca te avasthābhedāśca tathoktāḥ | "yogyadeśatā a(tādya) vyavahitadeśatādayo" ye "avasthāviśeṣāḥ" kṣitibījādīnāmupajāyante te kāryotpādānuguṇaviśeṣalakṣaṇakāryakaraṇaśīlāḥ, naivaṃvidhāḥ sarvadā bījādaya iti kathameṣāṃ pṛthagapi tathāvidhaviśeṣārambhaḥ syāt? | etadapi prāgevoktam 'tatra yo 'vyavadhānādideśo rūpendriyādikalāpaḥ sa vijñānajanane samartho hetuḥ'; iti vacanāt | tasya codāharaṇamātratvāt | ihāpi tatra yo 'vyavadhānādideśaḥ kṣitibījādikalāpaḥ sa kāryotpādānuguṇaviśeṣajanane samartho heturiti pratīyata eva | sa ca tathāvidhoviśeṣaḥ sarvadā na bhavati, tajjanakasya hetorabhāvāt | parasparopasarpaṇādyāśrayasyaiva pratyayaviśeṣasya

tadvetutvāt | etadapi pūrvamevoktamityāha- teṣāṃ ca kāryotpādānuguṇaviśeṣa[janane] viśeṣavatāṃ yata utpattistadapyuktamasakṛdeva 'yasteṣāṃ parasparopasarpaṇādyāśrayaḥ pratyayaviśeṣaḥ sa taddhetujanane samartho hetuḥ'; iti | tathā 'yathāsvaṃ pratyayaiḥ parasparopasarpaṇādyāśrayairye (hbṭ 135) yogyadeśādyavasthā jātāste saha svabhāvaniṣpattyā jñānahetutāṃ pratipadyanta'; ityanena, ihāpi gamyamānatvāt | tato yadyapyeṣāṃ parasparato 'nupapatterviśeṣo na bhavati, svahetukṛtastu kena vāryate? | na ca svahetuta eva sañjātaviśeṣāṇāṃ bhāve parasparatastadāśaṃsā, yataḥ parasparato viśeṣāyogaḥ pratipādyamānaḥ śobheta | teṣāṃ ca kāryotpādānuguṇaviśeṣajanakānāṃ pratyayānāṃ pratyekaṃ sāmarthye 'pi khaṇḍaśaḥ kāryotpādāyogāt sakalasyaiva pratyekaṃ karaṇāt | yathā kevalānāmakriyā kartṛviśeṣasyāvyavadhānādideśakṣitībījādikalāpasya pṛthagekaikasya samarthasya bhāvasyābhāvādityetadapyasakṛdevoktam 'teṣāṃ ca na pūrvaṃ na paścāt na pṛthagbhāva iti samarthānapi pūrvāparapṛthagbhāvabhāvino doṣā nopalīyante'; ityādivacanāt | tatastathāvidhaviśeṣasya svopādānamātranibandhanasyānabhyupagamena kevalānāmaprasaṅgāt kutaḥ kāryotpādānuguṇaviśeṣārambhadvārakaṃ kāryamapi syāditi? |

kutaḥ punarayaṃ kāmacāro labhyate yadaṅkurādikāryaṃ sahakāriṇaḥ parasparasya kāryotpādānuguṇāṃ viśeṣaparamparāṃ janayantaḥ kurvanti, kāryotpādānuguṇaṃ tu viśeṣaṃ vyavadhānādirahitadeśopanipātamātreṇetyata āha- "kāryadvaividhyaṃ ca yasmāt tasmādevaṃ vibhajyate" | kathaṃ dvaividhyaṃ kāryāṇāmiti? ata āha- sahakāribhiravyavadhānādideśairanantaraṃ sañjanitāḥ parasparasya prāgavasthāpekṣaviśiṣṭakṣaṇabhāvalakṣaṇā ye viśeṣāstatparamparayā uttarottaraviśiṣṭaviśiṣṭatarādikṣaṇabhavarūpayā utpattirddharmo yasya tadātmakamekaṃ kāryam | anyacca tadviparītaṃ yat sahakārisannidhimātreṇa bhavati na parasparakṛtāṃ viśeṣaparamparāmapekṣate | atrodāharaṇam- "aṅkurādivat", ādigrahaṇādodanādivat | tathākṣepeṇa karaṇaśīlaṃ yadindriyaṃ tadvijñānādivacca | prabhāsvarādapavarakapraviṣṭendriyanirāsārthaṃ caitad viśeṣaṇam | kuta etad? iti cet ; kāryakāraṇayoḥ (hbṭ 136) svabhāvabhedāt | kiṃciddhi kāryaṃ kāraṇasāmagrīsannidhimātrajanyasvabhāvam, tadanyattu tatpariṇāmāpekṣamiti | kāraṇamapi kiñcit svasannidhimātreṇa kāryajananasvabhāvaṃ svakāraṇebhya eva bhavati, yena parasparakṛtāṃ viśeṣaparamparāṃ svakāryakaraṇe nāpekṣate | anyattu tadviparītasvabhāvam | yathā kiñcideva śālyaṅkurajananasvabhāvam, tadviparītaṃ cāparam | śālyaṅkuraśca tabdījajanyasvabhāvo na yavādībījajanyasvabhāva iti na bhāvānāṃ svahetubalāyātāḥ pramāṇādhigatāḥ svabhāvāḥ paryanuyojyāḥ | ye tu yajjananasvabhāvāḥ pramāṇato 'dhigatāḥ te kiṃ sarvadaiva tatsvabhāvāḥ? āhosvit tadaiva? ityatra cintā pravartate | tatra sarvadā tatsvabhāvatve

paścādiva prāgapi tatkāryakriyāprasaṅgena pararūpeṇākārakasya bhinnasvabhāvatā kārakākārakāvasthayoḥ śāliyavabījādīnāmiva tattvacintakairūcyate | sadṛśāparabhāvanibandhanaṃ caikatayā pratyabhijñānaṃ lūnapunarjāteṣviva keśanakhādiṣu ityatra virodhābhāvāditi | yadā ca taktāryakāraṇasvabhāvabhedāt kāryavdaividhyam, "tatrai"tasmiṃ(smin) sati "sahakāribhyaḥ" kṣitibījādibhyasteṣāṃ parasparasantānopakāramapekṣate yat kāraṇamantyāvasthāprāptaṃ tasya yat kāryamaṅkurādikaṃ tajjanmanimittaṃ "sahakāriṇāṃ" prathamakṣaṇāntaraṃ viśiṣṭadvitīyakṣaṇabhāvarūpo yo viśeṣaḥ kāryotpādānuguṇaḥ "ādyo" bhavati "sa teṣāṃ" sahakāriṇāṃ prathamasamparkabhājāṃ parasparakṛto yo viśeṣastajjanmā na bhavati parasparopasarpaṇādyāśrayādeva pratyayaviśeṣāt tasya bhāvāt | tataḥ kāryotpādānuguṇādādyād viśeṣāt prathamakṣaṇopanipātibhiḥ sahakāribhiranyataḥ samāsāditaviśeṣaiḥ janitāt tatprabhṛti "ye viśeṣāḥ" prakṛṣyamāṇataduttarottarakṣaṇabhāvalakṣaṇā jāyante "te tajjanmānaḥ" sahakārikṛtaviśeṣajanmānaḥ | kutaḥ? "tatprakṛtitvāt" tasyādyasya viśeṣasya parasparopasarpaṇādyāśrayāt pratyayaviśeṣādāsāditatadanukūlaviśeṣaiḥ sahakāribhiḥ parasparopakāranirapekṣairjanyasvabhāvatvāt, taduttareṣāṃ ca viśeṣāṇāṃ sahakārikṛtakāryotpādānuguṇaviśeṣajanyasvabhāvatvāt | (hbṭ 137) yata evam "iti" tasmāt "nānavasthā" prāguktā | atha sahakāriṇā kṣityādinā kuśūlādyavastho 'pi bījādiḥ tenāpi kṣityādiḥ kṛtaviśeṣa evopatiṣṭhetānavasthaivaṃ syāt iti | tasya prakārasyānabhyupagamāt puruṣaprayatnādereva

kṣetraprakiraṇahetoravyavahitasnigdhapṛthivībījasamparkalakṣaṇasya kāryotpādānuguṇaviśeṣajanakasya viśeṣe 'syopagamāt | tatra yaduktaṃ pareṇa 'yathā prathamasamprarkabhājaḥ kṣitibījādayaḥ parasparasya viśeṣamanādadhānāḥ kāryotpādānuguṇaṃ viśeṣaṃ janayanti, tathā sthirarūpā api bhāvāḥ tadekakāryapratiniyatāḥ parasparakṛtaviśeṣanirapekṣā eva bhaviṣyanti'; iti, tadabhyupagacchannāh "tathā yadyakṣaṇiko 'pi" ityādi | kṣaṇikavadakṣaniko 'pi yadi kāryaṃ karoti karotu nāma | nā kaścid vārayati | kintu yena svabhāvena kāryaṃ karoti sa yadi "avilambitakāryakartṛdharmā" akṣepeṇa karotītyevaṃśīlo dharmo yasya sa tathoktaḥ, tadā "pṛthagbhāvasya sambhāvāt kevalo 'pi" na kevalaṃ sahitaḥ "tathā syāt" tatkāryakārakaḥ syādityuktaṃ bahuśaḥ | "atatsvabhāvastu" akṣepakartṛsvabhāvavikalastu "tadāpi" sahitāvasthāyāmapi prāgvat "akāraka eva" pararūpeṇa kartṛtvasya pūrvameva niṣedhāt |

tadevamekārthakriyayā viśeṣotpādanena cākṣaṇikānāṃ sahakāritvaṃ niṣidhyopasaṃharannāha- "tasmāt" ityādi | dvividhasyāpi sahakāritvasyāyogānnaivākṣaṇikasya kaścit sahakārīti kevalo 'pi svakāryaṃ kuryāditi sahakāripratyayāpekṣasyākṣaṇikasya hetutāṃ bruvāṇasya kiṃ yuktamiti darśayannāha- "prāyastu" ityādi | yo hi sthirahetuvādī tasya yadi sa hetuḥ pratyayāntarāṇyapekṣya kāryaṃ karoti tadā "vyaktam" avaśyaṃ tasya sthirasya hetoḥ pratyayāntarāpekṣakārakasya svabhāvāntarasyotpattiriti | "nākāryasya" kāryatāmananubhavato apekṣetyucyate | yataḥ sahakāriṇāṃ yaḥ "saṃghātaḥ" sannipātaḥ "tatsthāyī" tatra vartamāno bhāvasantānaḥ "prāyaḥ" bāhulyena "sahakāripratyayairupajanitaviśeṣaḥ" san "svakāryaṃ kurvan dṛṣṭo bījādivat" (hbṭ 138) tasmādevaṃ vibhajyate | prāyograhaṇaṃ cākṣepakārīndriyādisaṅghātavyavacchedārtham | tatsambhavino nyāyasyākṣaṇikeṣu pṛthagbhāvasambhavena kathañcidapi kalpayitumaśakyatvāt | prāgakārakasya paścāt kārakasvabhāvāntarotpattistu na virudhyate | tasyaiva hyakārakasya tadātmā kārakaḥ svabhāvo na yujyate na tvatadātmā | ata eva svabhāvāntaragrahaṇam | tatra kevalamakārakasvabhāvasya svarasanirodhitāmātramupeyam | tataḥ sarvaṃ susthamiti |

atha matam- kārakasvabhāvāntarotpattiriṣyeta yadi sthirasya hetoḥ prāgapi kārakasvabhāvo na syat | tasya tu prāgapi bhāvāt pratyayāntarāpekṣā tadutpattirapyayukteti ata āha- "kārakasya" ityādi | yadi hi samagrāvasthāyāḥ prāgapi kārakasvabhāvo bhavet tadāsyākriyā na yujyate, saṃhatāvasthāyāmapi tatsvabhvatayaiva karaṇāt, pararūpeṇa kartṛtvasya prāgeva niṣiddhatvāt | na ca karoti | tasmāt so 'sya svabhāvaḥ prāṅnaivāsīt | yadi ca pratyayāntarairapyasau na kriyeta tat kimiti mudhaiva tānyapekṣate? iti |

[43. nirhetukavināśacarcāyā upasaṃhāraḥ |]

tadevaṃ 'tatsvabhāvasya jananāt'; tyasya 'yo yatsvabhāvaḥ sa svahetorevotpadyamānaḥ tādṛśo bhavati punastadbhāve hetvantaramapekṣate'; ityasyānekāntaparihārāyoktasya prakārāntareṇānekānte udbhāvite tatparijihīrṣayā "aparāparapratyayayogena" ityādyabhihitam | tatra yena nyāyena kṣaṇikānāṃ hetuphalasvabhāvaḥ tasyākṣaṇikeṣvasambhavaṃ pratipādayituṃ prāsaṅgikaṃ yadupakrāntaṃ tat parisamāpayya prakṛtamanubadhnannāha- "tasmād yo yadātmā" ityādi | yadi svabhāvenāsthitidharmaṇo bhāvasya na nāśakāraṇaiḥ prayojanaṃ svabhāvena sthitidharmaṇo bhaviṣyatītyata āha- "sthitidharmaṇo 'pi" ityādi | sthitidharmaṇo 'pi hi naiva nāśakāraṇaiḥ kiñcit prayojanam | tasya svahetubhyaḥ samupajāto yaḥ sthiraḥ svabhavaḥ tadanyathātvasyāsthirātmatāpatteḥ (hbṭ 139) kenacit kartumaśakyatvāt | kāmaṃ hi bhāvāḥ svayaṃ na bhaveyuḥ | na tu santa eva svaṃ svabhāvaṃ parityajanti | atha sthitidharmaṇo 'pyanyathātvapratipattiriṣyate tadānyathātvapratipattau vā "tatsvabhāva eva" sthitidharmaiva "na syāt" ātmabhūtasyāsthitidharmaṇaḥ svabhāvasya paścāt sambhave prāgapyabhāvāyogāt | nahi tadātmanastasmiṃ(smin) sannihite kadācidabhāvo yuktaḥ, atastvabhāvatāprasaṅgāt 'viruddhadharmādhyāasya bhedalakṣaṇatvāt'; ityuktam | tathā ca sati "pūrva" eva "vikalpaḥ" svabhāvenāsthitidharmā bhāva iti | "tatra ca" pūrvavikalpe prāgevoktaṃ dūṣaṇaṃ vināśahetorvaiyarthyamiti |

athāsau śirasvabhāva eva, kevalamasyāśirasvabhāvatā prāgasati vināśahetorupajāyate, anyathā nivṛttyayogādityata āha- "yaśca parasmāt" nāśahetoḥ sthitidharmaṇaḥ sata "anyathābhāvaḥ" asthitidharmatālakṣaṇo bhavati, sa pūrvakāt sthitidharmaṇaḥ svahetusamudbhūtāt svabhāvāt "aparaḥ" anyaḥ "svabhāvastasminniṣpanne" paścā[jjanya]tvād bhinnahetukatvācca "kathaṃ tasya" svabhāvaḥ "syāt"? | tadātmatayā pratibhasanāditi cet | sārūpyādalakṣitavivekasya tathā pratibhāsanaṃ syāt yadyasau pūrvasvabhāve satyevānyato bhavet | anyathā virodhaḥ kathaṃ parihriyeta? | bhavatvaparaḥ svabhāva iti cet | yaścāparaḥ svabhāvaḥ sa kathaṃ tasya? | na hyanyo 'nyasya svabhāvo yuktaḥ, atiprasaṅgāt | yo 'paraḥ svabhāvaḥ sa kimiti tasya na bhavati? ityata āha- "svabhāvabheda-" ityādi | bhavatu vastvantarameva tadaparasvabhāvatayā ko doṣaḥ? ityata āha- "tathā ca" vastvantaratve sati vināśahetorupajāyamānasya svabhāvasya pūrvako bhāvaḥ svahetubhyo yaḥ sthitidharmā jātaḥ so 'cyutidharme sthito nivṛttibhāṅna bhavati, vināśahetorvastvantarotpattau vyāpṛtatvāditi na "tasya" sthitidharmaṇo "'nyathābhāvo" nivṛttiḥ | nahi mugdarādervastvantarasya bhāve 'parasya nivṛttiryuktā, atiprasaṅgāt | tadupamarddena tadutpattau ca prāgeva proktam |

nanu ca dṛśyata eva kaṭhinādirūpasya tāmrāderagnayādervināśahetordravādisvabhāvāntarotpattiḥ | na ca pūrvakasya pracyutidharmatā ityata āha- "etena" anantaroktena "kaṭhinādīnām" ādiśabdād dravādīnāṃ tāmrasuvarṇādināmagniśītavātādibhyo dravatvakaṭhinatvādisvabhāvāntarotpattirvyavasthitarūpasya tāmrādeḥ "pratyuktā" pratyākhyātāḥ, tulyadūṣaṇatvāt |

kathaṃ tarhi svabhāvāntarotpattiḥ pūrvasya cāpracyutidharme sthitasyābhāvo yuktaḥ? ityāha- "tatrāpi" kaṭhinādirūpe tāmrādau "pūrvakasya" kaṭhinadravādirūpasya "svarasanirodhitvāt" vināśahetvayogena | "vināśe" sati "agnyādeḥ" ādigrahaṇājjalaniṣekaśītavātādeḥ | sahakāriṇaḥ parasparopasarpaṇādyāśraya pratyayaviśeṣopajātātiśayā "dupādānācca" yat tat kaṭhinādirūpaṃ tāmrādi svarasato nirudhyate | tata eva upādānakāraṇādagnyādisahakārikāraṇopādānapratyayopajātaviśeṣād "apara eva" anya eva dravakaṭhinādisvabhāvo dravagrahaṇasyopalakṣaṇatvāt, "utpanno" na tu pūrvakameva kaṭhinadravādirūpaṃ tāmrādi vyavasthitātmakaṃ dravakaṭhinādisvabhāvena pariṇatamiti |

atra para āha- "kenoktaṃ" yathā 'sthitidharmaṇaḥ sato vināśahetorasthitisvabhāvotpattistato vināśaḥ'; iti, yena 'yaśca parasmādanyathābhāvaḥ so 'paraḥ svabhāvaḥ'; ityādyucyate | kintu sa svayaṃ sthitidharmaiva svahetubhirjanito nāsyāsthirasvabhāvatā vināśahetorupajāyate | kathaṃ jñāyate yathā 'svahetubhiḥ svabhāvena sthitidharmaiva janitaḥ'; iti? | vināśahetoragnyāderasambhave avasthānāt | yadi svabhāvenāsthitidharmā svahetorjātaḥ syāt tadā tadasambhave 'pi nāvatiṣṭheta | tasya svabhāvena sthitidharmaṇaḥ svahetubhirevāyamaparaḥ svabhāvo niyamito yaduta "parasmāt" virodhino 'gnyāde "rvināśaḥ svayaṃ bhavatīti" | parasmāditi karmaṇi lyaplope pañcamī paramapekṣya ityarthaḥ | svahetubhirevāyaṃ niyamitasvabhāvo (hbṭ 141) jāto yathā tvayā virodhinamapekṣya svayaṃ nirva(va)rtitavyamiti | taduktam-

"svabhāvo 'pi sa tasyetthaṃ yenāpekṣya nivartate | virodhinaṃ yathānyeṣāṃ pravāho mugdarādikam ||" iti |

nanu yadyasya vināśao virodhisannidhāne svayameva bhavatyahetukaḥ prāpnoti, ahetośca deśakālasvabhāvaniyamo na yukta ityata āha- "na ca" naiva vināśo nāma vinaṣṭuraparaḥ svabhāvaḥ, yato 'yaṃ doṣaḥ syāt, kintu "bhāvacyutireva vināśaḥ" | tasyāśca niḥsvabhāvatvāddhetumattā naiva yujyate | nahi sā tasya bhavati | kevalamasau svayameva na bhavati | tato bhaviturabhāvāt kasya hetumattopagamyate? |

siddhāntavādyāha- "nedamanantaroktaṃ vikalpadvayamatikrāmati" | kīdṛśaṃ vikalpadvayam? | 'kiṃ nityo bhāvaḥ?'; ityādi | nanu ca kālāntarasthitiradharmatāmupagacchato naiva nityavikalpasyāvakāśaḥ | na | tadupagame 'pi nityataivopagatā bhavati | tathā hi- yadyayaṃ saṃvatsarasthitidharmā svahetubhirjanitastadā saṃvatsaraparisamāptau yo 'syādāvudayakāle saṃvatsarasthitidharmā svabhāvo yato 'yaṃ saṃvatsaraṃ sthitaḥ sa eva tadante 'pi | tato 'paraṃ saṃvatsaramavatiṣṭheta | tadante 'pi prathamotpannasaṃvatsarasthitidharmasvabhāvāparityāgādaparāparasaṃvatsarasthitiprasaṅgāt kālāntarasthitidharmatopagame 'pi nityataivopagatā bhavatīti nityavikalpo durnivāraḥ | vināśahetusannidhau svayaṃ nivartata iti copagamādanityavikalpo naśvarātmatāvikalpaḥ | tathā hi- vināśahetvabhimatasannidhau svayaṃ vinaśyato yo 'sya svabhāvaḥ sa eva bhāvasyaikarūpatvādutpannamātrasyeti tadaiva vināśaprasaṅgāt kathamasya kālantarasthitidharmatā sambhavati? | evaṃ vikalpe kṛte pāścātyavikalpopagame kālāntarasthitirevāsya truṭyatīti nityavikalpa evānenopagantavyaḥ | tatra vināśahetusannidhau svayaṃ nāśopagame prāṅnityo bhūtvā paścādanityo vinaśvarasvabhāvo bhavatīti brūte | "evaṃ ca brūvāṇo bhāvadvayaṃ cāha" | vakṣyamāṇāpekṣaścakāraḥ | (hbṭ 142) kīdṛśaṃ bhāvadvayam? | nityānityau svabhāvau bhedau yasya tathā | yo 'sau nityaḥ svabhāvaḥ prāktanaḥ tasya nityābhimatasya svayaṃ paścānnāśaṃ brūvāṇaḥ sarvadā pratikṣaṇameva nāśaṃ prāha | anyathā pūrvoktena nyāyena paścādapi nāśāsambhavāt | atha pratikṣaṇamasya nāśo na bhavati tadā paścādapi tadayogāt sarvadaivānāśaṃ prāheti kṛtvā pūrvasminnityābhimate svabhāve vināśaheturasamartho 'kiñcitkara eva |

nanu ca vināśahetornaiva sāmarthyamupagataṃ parena virodhisannidhimapekṣya svayaṃ nāśopagamāt | na | ata eva tannibandhanatvaprasaṅgāt nāśasya | anyathā hyakiñcitkaraḥ kimityasāvapekṣyate?, hetubhāvasyāpekṣālakṣaṇatvāt | svahetava evātrāparādhyanti yadakiñcitkare 'pi tatrāpekṣāyāṃ niyuñjata iti cet | kaḥ punarayamasthānābhiniveśaḥ teṣāṃ yat tatra tathā niyuñjate | tasmādupakāryapekṣāyāmeva hetavo niyuñjānāḥ śobhante | anyathā te 'pi kāryātmāno naiva tanniyogamādriyeran | kathaṃ cākiñcitkaro virodhī nāma? | na hyasyāvirodhitvābhimatādviśeṣaḥ kaściditi yatkiñcidetat |

yadapyuktaṃ 'yathānyeṣāṃ kṣaṇikavādināmakiñcitkaramapi mugdarādikamapekṣya ghaṭādipravāho nivartate tathāsmākamapi kālāntarasthāyī bhāvaḥ'; iti tadapi parasamayānabhijñatayocyate | yato nāsmākaṃ pravāho nāma kṣaṇavyatirikto 'sti yo 'kiñcitkaramugdarādisannidhau nivarteta | kṣaṇā eva hi kevalaṃ santi | te ca svanivṛttau na mugdarādikamapekṣante, svarasata eva nirodhāt | yā tu teṣāṃ kapālādivṛttilakṣaṇā paryudāsavṛttyā nivṛttiḥ yasyāṃ satyāmekatvābhiniveśino lokasya sadṛśāparabhāvarūpasya vibhramanimittasyāpagamāt 'nivṛttā ghaṭādayaḥ'; iti vyavahāraḥ, tatrākiñcitkaratvaṃ mugdarādīnāṃ naivāsti, tadbhāva eva teṣāṃ bhāvāt | vegavanmugdarādisahakāriṇo ghaṭakṣaṇāt parasparopasarpaṇādyāśrayāt (hbṭ 143) pratyayaviśeṣāt sañjātātiśayāt kapāladerbhavanadharmatvāt tasya ca tajjannasvabhāvatvāditi |

svabhāvadvayopagamaprasaṅgāditi parijihīrṣayā para āha- "na prāg" ityādi | kuta etat? | "ekasvabhāvatvāt" | sarvadaikasvabhāvasya sarvadā nityataiva na paścādanityasvabhāvatāsambhava iti |

siddhāntavādyāha- "sa tarhi bhāvaḥ" sarvadā nityasvabhāvaḥ svabhāvena "nāśamanāviśan" apratipadyamānaḥ kathaṃ naiva naṣṭo(kathaṃ naṣṭo) nāma? | kutaḥ? "tatsvabhāvavināśayoḥ" nityasvabhāvatāyā, vināśasya cānityarūpatāyāśca "aparaspararūpatvāt" parasparaparihārarūpatvāt | upasaṃharannāha- "yata evaṃ" sthitidharmaṇāṃ vināśo naiva yujyate tasmāt sati asya vināśe yadyavaśyambhāvī kṛtakarūpasya sato vināśa iṣyate paraistadā "vināśasvabhāvena"- vinaśyati nāvatiṣṭhata iti vināśaḥ | kartari bahulavacanād ghañ | sa svabhāvo yasya tena vināśasvabhāvenāsthitidharmaṇā | "tena" kṛtakarūpeṇa satā vastunā svahetubhyo "bhavitavyam" anyathāvaśyambhāvitayopagatasya kṛtakātmanāṃ satāṃ vināśasyaivāyogāt |

bhavatvevam iti cet | āha- "tathāpi" svayaṃ vināśasvabhāvatve 'pi na kevalamavinaśvarasvabhāvatve svabhāvānyathātvāsambhavād vyartho vināśaheturiti prathamavikalpopanyāsa evoktam na punarucyate | yata evaṃ "tena" ityādi sugamam |

tadevaṃ vināśaṃ pratyanapekṣāmasāmarthya- vaiyarthyābhyāṃ taddhetvayogena kṛtakalakṣaṇasya sattvasya pūrvācāryadarśitāṃ pratipādya yathāsau viparyaye bādhakapramāṇatāmanubhavati tada darśayannāha- "tasmād vināśa" ityādi | prayogastvevam- ye yadbhāvaṃ pratyanapekṣāste tadbhāvaniyatāḥ | tadyathā- antyā kāraṇasāmagrī svakāryotpādane | anapekṣaśca kṛtakarūpaḥ san bhāvo vināśe 'vaśyambhāvivināśatayopagataḥ (hbṭ 144) parairiti svabhāvahetuprasaṅgaprayogo viparyaye bādhakaṃ pramāṇaṃ pūrvācāryapradarśitam | "tataḥ" tadbhāvaniyatatve, nāśasyākādācitkatvādudayānantaraṃ nāśa iti "yaḥ san" kṛtakalakṣaṇo bhāvaḥ "sa vināśī" vinaśvarasvabhāvo naśvaratāyāḥ sādhyadharmasya nivṛttau ca kṛtakalakṣaṇasattvanivṛttiriti kṛtvā kṛtakalakṣaṇasya sattvasya kṣaṇikatāyāmanvayavyatirekasiddhiḥ sampadyate anapekṣayānukrāntasattvakṣaṇikatvayostādātmyasiddheḥ tannibandhanayoranvayavyatirekayorapi niścayāt |

tadevaṃ pūrvācāryān prati akṛtakasya sato 'bhāvāt "sadakāraṇavannityam" iti nityalakṣaṇavirahādeva na tannityatvam | yattu sad utpattimat tad uktena nyāyenāvaśyaṃnāśitayopagataṃ paraiḥ kālāntarasthāyi na bhavatīti prati pāditam |

[44. sāmānyena sattvakṣaṇikatvayostādātmyavyāptipradarśanam |]

yadā tu yat sat tat kṣaṇikameveti sāmānyenocyate kṛtakākṛtakalakṣaṇaṃ sato bhedamanapekṣya prauḍhavāditayā kṛtakasyāpi cāvaśyambhāvī vināśa iti paropagamo nāpekṣyate, tadā vināśaṃ pratyanapekṣatvameva sarvasya na sidhyati | yeṣāṃ hi vināśo bhavaṃ(van) dṛṣṭo ghaṭādīnāṃ teṣāmeva taddhaitvayogat tatrānapekṣā yujyate | ye tu deśādivyavahitāḥ parvatādayo vā vinaśāmāviśanto na dṛṣṭāḥ teṣāmavaśyaṃ vināśitvopagamanibandhanābhāvādantye 'pyayaṃ vināśaṃ pratyanapekṣa eva vinaśyanna'viśeṣādādāvapi tadbhāvaniyata iti vaktumaśakyatvāt tatsvabhāvasāpekṣatvāt | vināśaṃ pratyanapekṣatvāsiddherakṛtakānāṃ cākāśādīnāṃ vināśisvabhāvasāpekṣāṇāmityanapekṣayā sato naśvarasvabhāvatāsiddheḥ anvayavyatirekayostannibandhanayorayogamutpaśyannarthakriyāvirodhalakṣaṇameva tadā bādhakaṃ pramāṇaṃ tādātmyaprasādhakamabhidhānīyamiti manyamānaḥ pūrvapakṣamutthāpayannāha- "svabhāvato" naśvaratve 'pyuktena (hbṭ 145) nyāyena paridṛśyamānavināśānāṃ ghaṭādīnāṃ "kaścid" deśādivyavahitaḥ parvatādirvānupalabdhavināśaḥ kṛtako 'pi sadrūpa ākāśādirvākṛtakaḥ sanna "'tatsvabhāvo 'pi" avināśisvabhāvo 'pi syāt | apiśabdaḥ sambhāvanāyām | tasya vināśisvabhāvasaṃsādhakapramāṇābhāvādāśaṅkayata etat | tataśca vināśisvabhāvasāpekṣatvāt tadanapekṣatvamasiddhamiti tadvaśāt sādhyasya kṣaṇikatvasya sattvasvabhāvatvāsiddheḥ tannibandhanā nānvayavyatirekasiddhiriti | kiṃ punaratrāśaṅkānimittaṃ yena kaścidatatsvabhāvo 'pyāśaṅkayata ityāha- "na hi sarvaḥ sarvasya svabhāvaḥ" iti | vicitrasvabhāvā hi bhāvā dṛśyante- kecit sapratighāḥ kecidapratighāḥ, tathā nīlānīlādisvabhāvāḥ, tathā kecidvināśinaḥ anye tvavināśisvabhāvāḥ śaṅkayanta iti pūrvapakṣāśaṅkā |

na- 'kaścidatatsvabhāvo 'pi syāt'- iti āśaṅkanīyam, tathābhāve hyakṣaṇikatvaṃ tasya syāt | tasmiṃśca satyavastutvaprasaṅgāt kuto 'tatsvabhāvatāśaṅkā? | kathaṃ punarakṣaṇikatve 'vastutvaprasaṅgaḥ? | yataḥ sattvasya kṣaṇikatvasvabhāvatayānvayavyatirekasiddhirityata āha- "śaktirhi" ityādi |

[45. arthakriyākāritvameva sattvaṃ, tacca kṣaṇikānāmeveti |]

evaṃ manyate- iha tāvadidameva vicāraṇīyam kiṃlakṣaṇametad bhāvānāṃ sattvaṃ yuktamiti | tatra na sattāyogalakṣaṇamavyāpteḥ, sāmānyadiṣvabhāvāt | vandhyāsutādiṣvapi bhāvād ativyāptervā | vandhyāsutādīnāmasattvāt kathaṃ sattāyogaḥ? iti cet | na | itaretarāśrayāt | yatasteṣāmasattvaṃ sattāyogavirahādeva tadvirahaścāsattvāditi | yadi ca satāmeva sattāyogaḥ evaṃ tarhyanyat sattvalakṣaṇamabhidhānīyam sattāyogasya ca vaiyarthyam, tat eva vastunaḥ sattvāt | sarvārthakriyāsāmarthyavirahāt sattāyogābhāvasteṣāmiti (hbṭ 146) cet | evaṃ sati yadevārthakriyasāmarthyayuktaṃ tasyaiva sattāyoga ityarthakriyāsāmarthyameva bhāvalakṣaṇamāyātamityapārthakaḥ | sattāyogaḥ | "itthaṃ ca" evam | anyathā sāmānyādīnāṃ kathaṃ svarūpaṃ sattvaṃ syāt? | arthakriyāsāmarthyaṃ tu sarveṣāmastīti tadeva bhāvalakṣaṇam |

"utpādavyavyaghnauvyayuktaṃ sat" ityetadapyayuktam, dhrauvyeṇotpādavyayayorvirodhāt ekasmiṃ(smin) dharmiṇyayogāt | kathañcidutpādavyayau kathañcit dhrauvyamiti cet | yathotpādavyayau na tathā dhrauvyam, yathā ca dhrauvyaṃ na tathotpādavyayāviti naikaṃ vastu yathoktalakṣaṇaṃ syāt | tato 'nyasya bhāvalakṣaṇasyāyogāt śakteścāntaśaḥ svajñānajanane 'pyupagamāt paraiḥ, anyathā ṣaṭpadārthādivyavasthānāyogāt saiva bhāvalakṣaṇam, sarvaśaktivirahaḥ punarabhāvalakṣaṇam |

sarvagrahaṇaṃ ca sarvasya vastuno vastvantaraśaktiviraharūpatvādabhāvatānirāsārtham | yasya tu na kvacicchaktiḥ sa evaikāntenābhāva ucyate |

śaktilakṣaṇameva sattvamakṣaṇike syāt tataḥ kṣaṇikātmatā sattvasya na sidhyatīti kuto 'nvayavyatirekau? iti cet, āha- "na caivākṣaṇikasya" kvacit kārye 'ntaśo jñānalakṣaṇe 'pi śaktirasti tat kutastasya tallakṣaṇaṃ sattvamatītāderiva bhaviṣyati?, yataḥ sattvasya kṣaṇikātmatā na sidhyet |

nanu ca śakteratīndriyatvāt kāraṇānāṃ kāryarambhaniyamābhāvācca kathaṃ tadviraho 'kṣaṇikasya bhavet yato 'sya sarvaśaktivirahalakṣaṇenāsattvena virodhinā nirākriyamāṇaṃ sattvaṃ kṣaṇikātmatāmevānubhavet yato 'nvayavyatirekau syātāmityata āha- "kramayaugapadyābhyām" ityādi | naiva pratyakṣataḥ kāryavirahādvā sarvaśaktiviraho 'kṣaṇikatve ucyate, kintu tavdyāpakavirahāt | tathā hi- kramayaugapadyābhyāṃ kāryakriyā vyāptā prakārāntarābhāvāt | tataḥ kāryakriyāśaktivyāpakayostayorakṣaṇikatve (hbṭ 147) virodhāt nirvṛttestavdyāptāyāḥ kāryakriyāśakterapi nivṛttiriti sarvaśaktivirahalakṣaṇamasattvamakṣaṇikatve vyāpakānupalabdhirākarṣati, viruddhayorekatrāyogāt | tato nivṛttaṃ sattvaṃ kṣaṇikeṣvevāvatiṣṭhamānaṃ tadātmatāmanubhavatīti- 'yat sat tat kṣaṇikameva'; ityanvayavyatirekarūpāyā vyāpteḥ siddhirniścayo bhavati |

nanu ca prakārāntarābhāvāt kāryamaṅkurādikaṃ bījādinā kramayaugapadyābhyāmeva kriyata ityucyate sa eva tu prakārāntaravirahaḥ kāryātmanaḥ kutaḥ siddhaḥ? | prakārāntarasyopalabdhilakṣaṇaprāptatve kathamatyantāsambhavaḥ? | kevalaṃ deśādiniṣedhamātrameva syāt | anupalabdhilakṣaṇaprāptatvenāsattāniścayo viprakarṣiṇāmiti kutastadabhāvasiddhiḥ? | tataḥ prakarāntareṇārthakriyāsambhavāt kramayaugapadyanivṛttāvapi nārthakriyāsāmarthyanivṛttiriti kuto 'kṣaṇikatve sati sarvasāmarthyavirahalakṣaṇamasattvam?, yataḥ sattvasya kṣanikātmatayānvayavyatirekau syātām? | na | ubhayathāpyadoṣāt | tathā hi- kramo nāma paripāṭiḥ kāryāntarāsāhityaṃ kaivalyamaṅkurādeḥ, yaugapadyamapi tasyāparairbbījādikāryaiḥ sāhityaṃ | prakārāntaraṃ cāṅkurādeḥ tadubhayāvasthāvirahe 'pyanyathābhavanam | tasya cāṅkurādisvabhāvasyānyasahitasya kevalasya vābhāve pratyakṣabodhagamyamāne satyupalabdhilakṣaṇaprāpta eva svabhāvaḥ kramayaugapadyabhāvabahirbhūto nopalabhyate | vastunaḥ upalabhyasyānyasāhitye kaivalye cāpanīte tadviviktadeśādipratibhāsinaḥ pratyakṣasyodayāt svabhāvānupalambhata evābhāvaniścayādilakṣaṇavyavahāravṛtteḥ | tasya cāṅkurādibhāvasyāvasthādvayabahirbhāvaniṣedhe kayościddeśakālayoḥ deśāntarādau krameṇāṅkurādibhāvavatīratarasmin vā bhāve 'pi na kācit kṣatiḥ | tataḥ pratyakṣata eva prakārāntarābhāvasiddheḥ kathaṃ kramayaugapadyābhyāmarthakriyāśaktiravyāptā syāt? | śāstrakārastu yathā pratyakṣata eva prakārāntarābhāvasiddhiḥ tathā svayam "etena kramākramādayo 'pī"ti atidiśan vakṣyati |

anupalabdhilakṣaṇaprāptatve 'pi prakārāntarasya kramayaugapadyayoranyo 'nyavya vacchedarūpatvādevāśrayasi (devābhāvasi)ddhi tathāhi- anyonyavyavacchedarūpāṇāmekaniṣedhenāparavidhānāt tasyāpratiṣedhe vidhipratiṣedhayorvirodhādubhayapratiṣedhātmanaḥ prakārāntarasya kutaḥ sambhavaḥ? | atra prayogaḥ- yatra yatprakāravyavacchedena yaditaraprakāravyavasthānaṃ na tatra prakārāntarasambhavaḥ, tadyathānīlaprakāravyavacchedenānīlaprakārāntaravyavasthāyāṃ pīte | asti ca kramayaugapadyayoranyataraprakāravyavacchedena taditaraprakāravyavasthānaṃ vyavacchidyamānaprakārāviṣayīkṛte sarvatra kāryakāraṇarūpe vastunīti viruddhopalabdhiḥ vyavacchidyamānaprakāretaravyavasthānaṃ ca, prakārāntarasambhavaśca tato bahirbhāvalakṣaṇa ityanayostattvānyatvarūpayoranyonyaparihārasthitalakṣaṇatvāt | na cātrāpi bādhakāntarāśaṅkayānavasthānamāśaṅkanīyam, pūrvaprasiddhasya virodhasya smaraṇamātratvāt | viruddhopalabdhiṣu bahirddharmiṇi hetoḥ sadbhāvamupadarśya virodhasādhanameva bādhakam, taccehāsti | tato viruddhayorekatrāsambhāvāt pratiyogyabhāvaniścayaḥ śītoṣṇasparśayoriva bhāvābhāvayoriva veti kuto 'navasthā? |

tatra na krameṇākṣaṇikaḥ kāryāṇi karotyaviśeṣādakārakāvasthāyāmiva | sahakāryapekṣā ca dvividhasyāpi sahakāritvasyāyogādanupanyasanīyā | sarveṣāṃ caikakriyākāla eva kriyāprasakteḥ, tatkārakasya svabhāvasya tadaiva bhāvāt | nāpi yugapat, pratyakṣādivirodhāt, punastatkriyāprasaṅgācca | kṛtatvānneti cet, na, sāmarthyānapāyāt | anyathā prāgapyakārakarūpaviśeṣādakriyā syāt | kṛtasya kartumaśakyatvāditi cet | śaktāśaktatayā tarhyekatraiva kārye bhedaprasaṅga śālikodravabījāderiva | nityaśca yadā yugapat karoti tataḥ prāgapi bhāvāt tadaiva tatkriyāprasaṅgaḥ punastato 'pi pūrvataram ityevaṃ na kadācidyugapat kriyā syāt | pūrvottarakālayoścaikadā yugapatkāriṇo 'nyadā sarvārthakriyāsāmarthyavirahalakṣaṇamasattvaṃ (hbṭ 149) syāditi kathaṃ na kṣaṇikatā? | kriyopagame vā kramapakṣa eva | tatra cokto doṣaḥ | evamakṣaṇikatve sati cakṣurādyāyatanānāmasattvaprasaṅgāt kṣaṇikatāyāmeva sattvamiti yat sat tat kṣaṇikameveti sato naśvarātmatāsiddheḥ anvayavyatirekarūpavyāptisiddhiriti ||

3. kāryakāraṇabhāvavyavasthā |]

tadevaṃ svabhāvahetau tādātmyasiddhinibandhanamanvayavyatirekaniścayaṃ pratipādya kāryahetau kāryakāraṇabhāvasiddhinimittatvāt tayostasyāśca pratyakṣānupalambhanibandhanāyāḥ prāgeva darśitatvāt tagdatamaparamapi pareṣāṃ bhrāntikāraṇapanetuṃ tadviṣayaṃ darśayannāha- "arthāntare" hetorvyatirikte vastuni gamye "kāryaṃ hetuḥ" | anarthāntare tu svabhāvo heturityuktam | kasmāt punararthāntare kāryameva heturityāha- "avyabhicārāt" iti kāryameva hyarthāntaraṃ na vyabhicarati nānyat yathoktaṃ prāk tataḥ kāryamevārthāntare gamye heturucyate saṃyogavaśāgdamakatve |

"na ca kenacit" ityādinā yaḥ sarvathā gamyagamakabhāvaprasaṅga ācāryeṇoktaḥ parasya, tamihāpi kāryahetau paraḥ kadācit prasañjayedityāśaṅkamāna āha- "kāryakāraṇa- " ityādi | yadi hi kāryaṃ heturucyate tadā kāryakāraṇabhāvena kāraṇenāsya gamakatvam | tathā ca sati sarvathā gamyagamakabhāvaḥ prāpnoti | agneḥ sāmānyadharmavad viśeṣadharmā api tārṇapārṇādayo gamyāḥ syuḥ | dhūmasyāpi viśeṣadharmavad dravyatvapārthivatvādayo 'pi sāmānyadharmā gamakā bhaveyuḥ | kutaḥ? "sarvathā janyajanakabhāvāt" | janyajanakabhāvo hi kāryakāraṇabhāva ucyate | sa ca nāgnidhūmayoraṃśena api tu sarveṇa prakāreṇa | tathāhi- yathā agniragnitvadravyatvasattvādibhiḥ sāmānyadharmairjanakaḥ tathā tārṇapārṇatvādibhirviśeṣadharmairapi, yathā ca dhūmo dhūmatvapāṇḍutvādibhiḥ svaniyatairviśeṣadharmairjanyaḥ tathā sāmānyadharmairapi sattvadravyatvādibhiḥ | tataśca yathā tayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ tathaiva gamyagamakabhāvaḥ prāpnoti, tasyaiva tannibandhanatvāditi pūrvapakṣāśaṅkā | atrāha- "na sarvathā janyajanakabhāvaḥ" tataśca kutastathā gamyagamakabhāvaḥ syāt? | kasmāt? iti cet, (hbṭ 151) "tadabhāve" teṣāṃ tārṇapārṇatvādināṃ viśeṣadharmāṇāmabhāve "bhavato" dhūmamātrasya tebhya eva viśeṣadharmebhyo bhavatīti evamātmanaḥ "tadutpattiniyamasyābhāvāt" | tathā "tadabhāve" agnyabhāve bhavato dravyatvādeḥ sāmānyadharmasyāgnerevāyaṃ bhavatī tyevaṃrūpasya tadutpattiniyamasyābhāvāt kutaḥ sarvathā janyajanakabhāvaḥ?, yataḥ sarvathā gamyagamakabhāvaḥ syāt | na hyasati tadutpattiniyame janyajanakabhāvo vyavasthāpayituṃ yuktaḥ |

yata evaṃ "tasmāt kāryaṃ" dhūmādikaṃ "svabhāvairyāvadbhi" rdhūmatvādibhiḥ svagataiḥ | itthambhūtalakṣaṇā ca tṛtīyā | "avīnābhāvi" vinā na bhavati | kairvinā na bhavati? | 'kāraṇe yāvadbhiḥ svabhāvaiḥ'; ityatrāpi sambadhyate | kāraṇāśritairyāvadbhiḥ svabhāvairvinā te kāryagatāḥ svabhāvā na bhavanti hetuḥ taisteṣāmiti gamyate | kva avinābhāvi? | "kāraṇe" kāraṇaviṣaye aparo 'rthaḥ "kāraṇe" ādhārasaptamī | idānīṃ kāraṇasthaiḥ svabhāvairyāvadbhiragnitvadravyatvādibhiravinābhāvi teṣāṃ kāraṇagatānāṃ sāmānyadharmāṇāṃ hetuḥ kāryaṃ gamakam | kasmāt? ityāha- "tatkāryatvaniyamāt" teṣāmeva kāraṇagatānāṃ sāmānyadharmānāṃ tat kāryamityevaṃrūpasya niyamasya sadbhāvāt | nahi tān sāmānyadharmān kadācidapi kāryaṃ vyabhicarati |

evaṃ kāraṇagatamaṃśaṃ pāścātyenārthena nirūpya prāktanenārthena kāryagatamaṃśaṃ nirūpayannāha- "taireva ca" ityādi | kāryamapi taireva dharmaiḥ svagataiḥ kāraṇagatānāṃ dharmāṇāṃ gamakam yathāntarā sambhavino dhūmatvapāṇḍupārṇatvādayo viśeṣarūpāstaiḥ kāraṇagataiḥ sāmānyadharmairvinā na bhavanti | atrāpi 'tatkāryatvaniyamāt'; ityapekṣyate | teṣāmeva kāryagatānāṃ viśeṣadharmāṇāṃ kāraṇagatasāmānyadharmāpekṣayā kāryatvaniyamāt | na hi te viśeṣadharmāḥ kāryagatāḥ kāraṇasthasāmānyadharmairvinā kadācidapi bhavanti | tatasteṣāmeva kāryatvaniyamaḥ, nānyeṣāṃ dravyatvādīnāṃ (hbṭ 152) kāraṇasthasāmānyadharmairvinā bhavatām | tadevaṃ kāraṇasya sāmānyadharmā eva gamyā na viśeṣadharmāḥ, kāryasyāpi viśeṣadharmā eva gamakā na sāmānyadharmāḥ, tatkāryatvaniyamāt | ye tu kāraṇasya viśeṣadharmā yaistatkāryatvaniyamaḥ kāryamātrasya nāstīti na te gamyāḥ | ye ca kāryasya sāmānyadharmā dravyatvādayasteṣāmapi tatkāryatvaniyamābhāvādeva gamakatvaṃ nāstīti kāryakāraṇabhāvena gamakatve kutaḥ sarvathā gamyagamakabhāvaḥ pareṣāmiva prasajyeta? |

[2. janyajanakabhāvasya sarvathā sattve 'pi gamyagamakabhāvasya na tathātvam |]

parasyāniṣṭhāpādanamāśaṅkayāha- "aṃśena" ityādi | yadi hi kāraṇasya sāmānyadharmā eva gamyāḥ kāryasyāpi viśeṣadharmā eva gamakāḥ tatkāryatvaniyamādiṣyante, hanta tarhyaśena janyajanakabhāvaḥ prāptaḥ | kāraṇasya sāmānyadharmā eva janakā na viśeṣadharmāḥ, kāryasyāpi viśeṣadharmā eva janyā na sāmānyadharmā iti syāt | sarvathā ca janyajanakabhāvo 'bhimata ityubhyupagamavirodhaḥ | etat pariharati- nāṃśena janyajanakabhāvaprasaṅgaḥ, niraṃśatvena vastunaḥ sarvātmanā tadabhyupagamāt, gamyagamakabhāvasyāpi sarvathābhimatatvāt | tadāha- "tajjanya" ityādi | yadi hi kāryasya taiḥ kāraṇagatairviśeṣadharmairjanyo yo viśeṣaḥ sa grahītuṃ śakyate, tadā tajjanyaviśeṣagrahaṇe 'bhimatatvāt kāraṇagataviśeṣadharmāṇāṃ gamyatvasya | tathā liṅgaviśeṣo dhūmatvādi upādhirviśeṣaṇaṃ yeṣāṃ dravyatvādīnāṃ sāmānyānāṃ kāryagatānāṃ teṣāṃ cābhimatatvāgdamakatvasya | tathā hi- agurudhūmagrahaṇe bhavatyeva tadagneranumānaṃ dhūmatvaviśeṣaṇena ca dravyatvādināgneranumānam | na hi sarvathā janyajanakabhāvo 'stītyeva tathaiva gamyagamakabhāvo bhavati, tasya jñānāpekṣatvāt | tathā hi- na sattāmātreṇa liṅgasya gamakatvam, tasya jñāpakatvāt | jñāpako hi svaniścayāpekṣo jñāpyamarthaṃ jñāpayati, nānyathā | kathaṃ (hbṭ 153) tarhyuktaṃ "tadabhāve bhavataḥ tadutpattiniyama(mā)bhāvāt" iti |? | sarvathā janyajanakabhāvābhyupagame tadabhāve bhāvasyaivābhāvādityata āha- "aviśiṣṭa"- ityādi | yadi hi tajjanyaviśeṣa grahaṇarahitamaviśiṣṭaṃ kāryamātramupādīyate liṅgaviśeṣopādhirahitaṃ vā dravyādikaṃ tadā

"aviśiṣṭasāmānyavivakṣāyāṃ" kāraṇagataviśeṣābhāve 'pi dhūmamātrasya bhāvāt tadaviśiṣṭasya ca dravyatvāderagnyabhāve 'pi bhāvād vyabhicāra iti sarvathā janyajanakabhāvo neṣyate, tadabhāvād gamyagamakabhāvaśca | na tu viśeṣavivakṣāyām, tatra vyabhicārābhāvāt | tathā hi- yadi nāmadhūmamātraṃ tārṇapārṇādiviśeṣābhāve bhavati, na tu tajjanyo viśeṣaḥ, sa yadi grahītuṃ śakyate, tadā viśeṣasya gamyatvamastyeva, niścitasyaiva liṅgatvāt | tathā yadyapi dravyatvasattvamātramagnyabhāve 'pi bhavati na tu dhūmātmakamiti tadviśiṣṭasyāvyabhicārād gamakatvamapi na vāryata iti |

[3. kāryakāraṇabhāvapratīteratidurlabhatvāśaṅkāyā nirāsaḥ |]

atra parasya vacanāvakāśamāśaṅkayāha- "kasyacit" dhūmādeḥ "kadācit" kasmiṃścit kāle "kutaścit" agnyādeḥ "bhāve 'pi" sati "sarvo" dhūmādiḥ "tādṛśo" yādṛśa ekadāgnyāderbhavana dṛṣṭa tajjātīyaḥ, "tathāvidhajanmā" yathāvidhāt sa eko bhavan dṛṣṭaḥ tādṛśādeva janma yasya sa | "tathāvidhajanmetyetat kutaḥ" pramāṇādavasitam? yenocyate 'kāryahetau kāryakāraṇabhāvasiddhinibandhanāvanvayavyatirekau'; iti | tathāhi- yadi nāma pratyakṣānupalambhābhyāṃ kasyaciddhūmasyāgnyādisāmagrīkāryatvamavagataṃ kimetāvatānyasyāpi tādṛśasya tādṛśakāryatā sidhyati, tatra tannibandhanayoḥ pratyakṣānupalambhayoravyāpārāt | yatraiva hi tayorvyāparastasyaiva tatkāryatā bhavatu, tadanyasya tu kimāyātam? yena tathavidhādasya janma syāt | evaṃ hi kasyāściddhūmavyakteragnyādijanyatā dṛṣṭeti kinna ghaṭāderapi sābhyupagamyate? anyatvena (hbṭ 154) viśeṣābhāvāt | ka evaṃ sati doṣaḥ? iti cet ; tathā ca pramāṇābhāvena tathāvidhajanmatvāniścayādatādṛśādapi janmāśaṅkāyāṃ tādṛśasya dhūmāderagnyādinā'nvayavyatirekau na niścitāviti kutaḥ kāryahetorgamakatvam? | na hi yo 'sāveko deśakālāvasthāniyato 'gniviśeṣahetuko dhūmo 'dhigataḥ pratyakṣānupalambhābhyāṃ tasyaivānvayavyatirekau pratipattavyau | tasya deśāntarādāvasambhavāt | kiṃ tarhi? | tādṛśasya sāmānyātmana eva liṅgatvāt tasya cātathāvidhādapi janmāśaṅkāyāṃ kutastathāvidhenānvayo vyatireko vā? | taduktam-

"avasthādeśakālānāṃ bhedād bhinnāsu śaktiṣu | bhāvānāmanumānena pratītiratidurllabhā ||" iti |

siddhāntavādyāha- "na, atadbhāvinaḥ" ityādi | evaṃ manyate- ihaikadā dhūmāderagnyādisāmagrījanyatayā pratyākṣānupalambhābhyāṃ niścitarūpatve 'pi tādṛśasyātādṛśādapi bhāvaḥ samāśaṅkyate yathāparidṛṣṭādanyatvena | tatra yo 'sāvagnyādisāmagrījanyo dhūmaviśeṣa ekadā niścitastadapekṣayā yathānyo dhūmaviśeṣastādṛśo yo 'nyādṛśādapi- bhāvānāṃ vicitraśaktitayā- bhavediti śaṅkayate, tathā so 'pyekadāgnyādisāmagrījanyatayā niścitastadanyāpekṣayā tādṛśa eva | tatra yadi tadanyasya tādṛśasyātādṛśājjanma syāt tadā tādṛśasya svabhāvasya nāgnyādisāmagrījanyasvabhāvateti paridṛṣṭasyāpi dhūmasya nāgnyādisāmagrī kāraṇamityāyātam | tādṛśasya svabhāvasyāgnyādisāmagrīvilakṣaṇakāraṇajanyasvabhāvatvāt | tataścāgnyādisāmagryā akāraṇatvāt yo mayaikadā tato bhavan dṛṣṭo dhūmaḥ so 'pi na bhavet | nahi yad yasya kāraṇaṃ na bhavati tat tataḥ sakṛdapi jāyate, tasyāhetukatvaprasaṅgāditi | "atadbhāvinaḥ" iti tacchabdena vivakṣitamagnyādikāraṇaṃ parigṛhyate, na tat atat, tavdilakṣaṇaṃ atādṛśaṃ śakramurddhādikam, atasmād bhavituṃ śīlaṃ (hbṭ 155) yasya tasyātadbhāvinastādṛśasya tallakṣaṇasya dhūmavastunaḥ "sakṛdapi" ekadāpi "tataḥ" agnyādeḥ "abhāvād" bhāvavirodhāt | bhavati ca tādṛśo 'gnyādisāmagrītaḥ tatastādṛśasya svabhāvasya tādṛśameva kāraṇamityavagamyate sakṛtpravṛttābhyāmeva pratyakṣānupalambhābhyāmiti kuto vyabhicārāśaṅkā? | tena yādṛśo dhūmo 'gnyādisāmagryā bhavan dṛṣṭaḥ sakṛt tādṛśasya tasya tajjanyasvabhāvatayā tādṛśādeva bhāvāt 'yatra dhūmastatrāgnyādisāmagrī'; ityanvayavyatirekaniścayaḥ |

athavānyathā vyākhyāyate- iha pratyakṣānupalambhanibandhanā kāryakāraṇabhāvasiddhiḥ prāguktā tannibandhanāvanvayavyatirekau pratipādayitum, taccāyuktam | tathā hi- "kasyacit" dhūmasyāgnyādisāmagryanantarabhāvina ādyasya "kadācit" prathamotpādakāle "kutaścid" agnyādisāmagryāḥ "bhāve 'pi" utpāde 'pi "sarvastādṛśo" yādṛśaḥ prathamakṣaṇabhāvī dhūmo dvitīyādikṣaṇeṣvapi tādṛśaḥ pratyakṣata eva tasya pūrvakṣaṇāvilakṣaṇatayā pratīteḥ | "tathāvidhajanmā" iti yathāvidhādagnīndhanasāmagrīlakṣaṇāt kāraṇādādyo dhūmakṣaṇa utpannastathāvidhājjanma yasya sa "tathāvidhajanmetyetat kutaḥ" naiva tasya dhūmāderabhāvāt | evaṃ ca yadyato dṛṣṭaṃ tasyānyato 'pi bhāvasya darśanāt sarvatrānāśvāsa iti manyamāna āha- "tathā ca" anagnito dhūmādapi dhūmasya bhāve śakramūrddhāderapi tasya bhāvāvirodhādagninā dhūmasya nanvayavyatirekāviti cenmanyase iti pūrvapakṣāśaṅkā |

taduktam-

"kṣaṇikatve kathaṃ bhāvāḥ kvacidāyattavṛttayaḥ | prasiddhakāraṇābhāve yeṣāṃ bhāvastato 'nyataḥ ||

ataścānagnito mād yathā dhūmasya sambhavaḥ | śakramūrdvnastathā tasya kena vāryeta saṃbhavaḥ ||"iti |

siddhāntavādyāha- nāgnīndhanasāmagrījanyo yādṛśo dhūmastādṛśa eva dhūmādapi bhavati kāraṇabhedena | kutaścit sāmyāt (hbṭ 156) sarūpatayāvasīyamānasyāpyanyādṛśatvāt | tādṛśo hyagnīndhanasāmagrīkṣaṇāntarajanya ādya evāparaḥ kṣaṇastathā tadanya ādya evāparāgnīndhanasāmagrījanya iti tādṛśasya dhūmasya dhūmādasambhavāt na kvacidanāśvāsaḥ kāryaḥ | tathā yādṛśo dvitīyakṣaṇabhāvī prathamadhūmakṣaṇajanito dhūmakṣaṇastādṛśo 'paraprathamadhūmakṣaṇajanita eva dvitīyo dhūmakṣaṇo na tṛtīyādiḥ | evaṃ tṛtīyakṣaṇādiṣvapyaṅkurādiṣu ca sarvatra vācyam | kutaḥ punarayaṃ vibhāgaḥ? iti cet, āha- "atadbhāvinaḥ" atasmād- anagnīndhanādirūpād dhūmād bhavanaśīlasya prathamakṣaṇāvilakṣaṇasya dhūmasya "sakṛdapi" ekadāpi "tataḥ" agnyādisāmagryāḥ "abhāvāda" bhāvāyogād | yathā hi prathamakṣaṇāpekṣayā dvitīyastādṛśastathā tadapekṣayā prathamo 'pīti tādṛśatvāviśeṣāt tādṛśasyānagnito bhāve tādṛśo nāgnijanyasvabhāvaḥ iti sakṛdapi tato na bhavet | bhavan vā tajjanyasvabhāvatāmātmānastādṛśaḥ khyāpayatīti kuto 'nyādṛśād bhavet? tasmādanyādṛśād bhavannanyādṛśa eva tato na vyabhicāraḥ |

[4. bhinnakāraṇajanyānāṃ dhūmānāṃ atādṛśatve 'pi sādṛśyāt tādṛśatvābhimānaḥ |]

nanu sarveṣāṃ dhūmakṣāṇānāṃ kaṇṭhakṣaṇanākṣisrutikālīkaraṇādikāyāmarthakriyāyāmupayogāt kathaṃ tādṛśasvabhāvatā na syāt? | na, tasyā apyarthakriyāyāḥ kṣaṇabhedopadhīyamānarūpāyāḥ tādṛśatvābhāvāt tatrāpi tulyadoṣatvāt | kathaṃ tarhi loke sarvatra dhūmavyavahāraḥ iti cet; sadṛśāparabhāvanibandhanaikatvādhyavasāyavaśāt kṣaṇiarvyavahārāyogācca | sādṛśye sati kathaṃ na tādṛśatā? iti cet | tādṛśādanyatvāt sadṛśasya | tathā hi- gosadṛśo bhavati gavayaḥ na tu tādṛśaḥ, gorevāparasya tādṛśatvāt | paramārthenātādṛśe 'pi tādṛśābhimāno mandamatīnāṃ bhavan kathaṃ nivārtyet? | tathā hi- tattvādhyavasāyo 'pi tāvad- atasminnarvāgdṛśāṃ vinivārayituṃ na pāryate, kimaṅga punastādṛśatvādhyavasāyaḥ? yathoktam-

"samānavarṇasaṃsthāne santāne 'tyatra jāyate | atasmiṃstanmatiḥ puṃsāṃ kimutaikatra saṃtatau? ||" iti |

tattvacintakāstu tādṛśātādṛśakāraṇabhedāt tādṛśātādṛśatāṃ bhāvānāṃ anumanyante na tādṛśatām | tad yadyatādṛśādapi tadṛśo bhavet tadā tasya tajjanyaḥ svabhāva ityatadbhāvinaḥ sakṛdapi tato bhāvo na syāt | amumevārthaṃ samarthayamana āha- "parasparāpekṣayā" ityādi | kāraṇāpekṣayā hi janyasvabhāvaṃ kāryam, kāryāpekṣayā ca janakasvabhāvaṃ kāraṇam | yato hi kāraṇād yad bhavad dṛṣṭam tasya tajjanyasvabhāvaḥ, itarasya ca tajjanaka iti pratīyate | anyathā tasya tato bhāvāyogāt, itarasya ca tajjananāyogāt | yadi nāmaivaṃ tataḥ prakṛte kiṃ siddham? ityata āha- "tatra" etasmin nyāye sati "yadi dhūmo" yādṛśa ādyo 'gnyādisāmagrījanitastādṛśo dvitīyādikṣaṇabhāvī "agnyādisāmagryā" agnīndhanādikāraṇakalāpāt tajjanakasvabhāvatayā nirddhāritā "danyato"'gnīndhanādisāmagrījanitādādyāddhūmakṣaṇād bhavet | tadā "tasya" tādṛśasya dhūmasvabhāvasya "tajjanyo"'gnyādisāmagrījanyaḥ "svabhāvo na bhavati" kintu dhūmajanya eveti kṛtvā sakṛdapi "tato"'gnyādisāmagrīto "na bhaveta" | tādṛśasya hi svabhāvasyānyato bhāve tajjanyasvabhāvatā, nāgnyādijanyasvabhāvateti kutaḥ sakṛdapi tato bhāvo yujyeta | atra dṛṣṭāntaḥ "arthāntaravad" iti | yathā hyarthāntaramatajjanyābhimatamanyato bhavat na tajjanyasvabhāvaṃ nāgnyādisāmagrījanyasvabhāvamiti sakṛdapi tato na bhavati tadvat tādṛśo dhūmo 'pīti tato bhavannanyādṛśa evāsāviti gamyate |

syānmatam- agnyādisāmagryāsāvatajjanyasvabhāvo 'pi tādṛśo balājjanyate kastasya tapasvino 'parādhaḥ? ityata āha- "nāpi" na kevalaṃ svayamatajjanyasvabhāvatayā tato na bhavet, kintvagnyādisāmagryapi taṃ tādṛśaṃ dhūmaṃ- yādṛśo dvitīyādikṣaṇabhāvī- (hbṭ 158) na janayet | kutaḥ? | atajjananasvabhāvatvāt | tādṛśasya hyanyato bhāve sa eva tajjananasvabhāvo nāgnyādisāmagrīti tajjananasvabhāvavikalā kathaṃ taṃ janayet? | atrāpyudāharaṇam- "sāmagryantaravaditi" | yathā sāmagryantaramatajjananasvabhāvābhimataṃ na janayati tadvadagnyādisāmagryapi | tathā hi- sā ātmīyaṃ svabhāvamanusṛtyaiva pravartate, tataḥ kuto 'sau sāmagrībalājjāyeta? |

[5. tādṛśātādṛśajanyatve kāryasyāpi tādṛśātādṛśatvam |]

syānmatam- agnyādisāmagrījanyasvabhāvo 'pi tādṛśo dhūmo dhūmajanyasvabhāvo 'pi yathā sa eva dhūma indhanajanyasvabhāvo 'gnijanyasvabhāvaścobhayato bhavati | tathā tādṛśo 'pi dhūma ubhayasāmagrījanyasvabhāvatayobhayato bhaviṣyatītyata āha- "na ca" naiva "dhūmasya" tādṛśasya "tadatajjanyaḥ" agnyādisāmagrījanyo dhūmajanyaśca "svabhāvo yuktaḥ" yuktyā saṅgataḥ | kutaḥ? "ekasvabhāvatvāt" tādṛśasya dhūmarūpasya bhedābhāvāt | nahi tasya kālabhede 'pi tādṛgrūpatā bhidyate | bhede hyanyādṛśasyānyādṛśādbhāve vivādāyogāt | tasya yadi tādṛśātādṛśakāraṇajanyatā syāt tatastādṛśātādṛśasvabhāvataiva syāt | tadeva darśayannāha- "dhūmādhūma"- ityādi | dhūmaśabdena yādṛśo 'gnyādisāmagrījanyastādṛśaḥ svabhāvo 'bhipretaḥ, adhūmaśabdenānyādṛśakāraṇajanyo dhūmajanito 'nyādṛśaḥ | tayośca tādṛśātādṛśakāraṇajanyatayaiva tādṛśātādṛśasvabhāvatāvagantavyā vakṣyamāṇanītyā | tenāgnidhūmalakṣaṇāt "dhūmādhūmajananasvabhāvāt" tādṛśātādṛśajananasvabhāvāt tādṛśātādṛśatayāsya bhavato dhūmādhūma[svabhāva]stādṛśātādṛśasvabhāvaḥ syāt kutastādṛśa eva? | kuta etat? ityāha- "kāryasvabhāvānām" ityādi | kāryāṇāṃ hi ye svabhāvāḥ parasparāsaṃbhavinaḥ te parasparavilakṣaṇakāraṇasāmagrīsvabhāvakṛtā na svābhāvikā ahetukatvaprasaṅgāt | tatastādṛśātādṛśād bhavato dhūmasya tādṛśātādṛśasvabhāvataiva syāt |

syānmatam- naiva tādṛśātādṛśasvabhāvatāyāṃ tādṛśātādṛśakāraṇāpekṣā, kāryāṇāmutpattimātra eva kāraṇāpekṣaṇādityata āha- "akāraṇāpekṣaṇe ca" tādṛśātādṛśarūpatāyāṃ tādṛśātādṛśa- kāraṇānapekṣaṇe ca tādṛśātādṛśatāyāḥ "ahetukatvaprasaṅgāt" | na hi tādṛśātādṛśasvabhāvayorabhūtvā bhāvavyatirekeṇānyā kācidutpattiḥ yatra tādṛśātādṛśasvabhāvakāraṇanirapekṣāṇāmapi tadapekṣā syāt | tasmādutpattiśabdena tādṛśātādṛśasvabhāvataivocyata iti | tatra kāraṇāpekṣopagame kathaṃ tādṛśātādṛśatāyāṃ kāraṇāpekṣā na syāt | tasmāt sāmagrīṇāṃ tādṛśātādṛśatvādeva kāryāṇāṃ tādṛśātādṛśasvabhāvavibhāga iti kuto 'nyādṛśāttādṛśasambhavaḥ? iti |

yattūktaṃ 'yathaiko dhūmo 'gnīndhanābhyāṃ vilakṣaṇābhyāṃ janyate tathaikalakṣaṇamapi kāryaṃ vilakṣaṇādapi sāmagryantarād bhaviṣyati'; iti | tadayuktam | yato nāsmābhirvilakṣaṇānāṃ janakatvaṃ vāryate janayantyeva paraspavilakṣaṇā api svahetupariṇāmopanidhidharmāṇastadavasthāniyatāḥ tadekaṃ kāryaṃ, tasya tu teṣāṃ ca parasparāpekṣayā janyajanakasvabhāvatāniyamāt tādṛśasya tādṛśādeva janmocyate nānyādṛśāt, tasyātajjananasvabhāvatvāt, tadabhāve 'pyanyato bhavatastadutpattiniyamābhāvāt | aniyame ca kāryakāraṇabhāvāyogāt | yadi tvagnirivendhanopādānopakṛtastadupādānopakṛtaṃ cendhanamiva tadavasthāniyatamatādṛśamapi dhūmādikaṃ tādṛśaṃ dhūmaṃ janayet pratyakṣānupalambhābhyāṃ ca tathāvagamyeta tadāgnyādivat so 'pi tajjananasvabhāvatāniyamāt tādṛśajanakaḥ kena nānumanyeta | tadabhāve 'pi tu tādṛśasya bhāve tayorjanyajanakasvabhāvatāniyamābhāvāt kutaḥ kāryakāraṇatetyahetutaiva tādṛśasyānyādṛśād bhavataḥ syāt | yata evaṃ "tasmāt" so 'gnīndhanādisāmagrīviśeṣo mantavyo "yaḥ" ādya "dhūmajanano" nānyaḥ "sa" dhūma ādyo yaḥ "gnyādisāmagrīviśeṣeṇa" janito nānya a (hbṭ 160) iti kṛtvā kāryakāraṇayorevaṃ yathoktena nyāyena janyajanakarūpasya svabhāvasya niyamād yādṛśaṃ yasya kāraṇamekadā pratyakṣānupalambhābhyāmevāvadhāritaṃ "tadvijātīyāt" tato 'nyādṛśāt kāraṇāt "utpattiḥ" tādṛśasya kāryasya "na bhavati" anyādṛśasya eva na vāryata iti |

tadevaṃ tādṛśātādṛśakāraṇakṛtakatvaṃ tādṛśātādṛśakāryasvabhāvasya pratipādyopasaṃharannāha- "tat" tasmāt yādṛśaṃ kāryaṃ yādṛśāt kāraṇāt dṛṣṭaṃ pratyakṣānupalambhābhyāṃ niścitamekadā tat t"nna vyabhicarati" tādṛśamanyādṛśānna bhavati | yanaivaṃ "tena" kāraṇena "siddhe kāryakāraṇabhāve" tādṛśasya "kāryasya" tādṛśameva kāraṇamiti niścaye sati yathoditena nyāyena "kāryasya kāraṇena vyāptira"nvayavyatirekarūpā "siddhā" bhavati |

"na vijātīyādutpattiriti" dṛṣṭakāraṇavijātīyāt kāraṇādanyādṛśānnotpattirityasamumarthamapratipadyamānaḥ kāryasya vijātīyāt kāraṇānnotpattirityayamatrārtho 'bhimata iti manvānaḥ paraścodayannāha- "nanu" svato "vijātīyādapi" kāraṇāt "kiñcit" kāryaṃ "bhavad dṛṣṭaṃ" tat kathaṃ na vijātīyādutpattirityasya na dṛṣṭavirodhaḥ syāt | kathaṃ yathā ityāha- "tad yathā gomayādeḥ" ādigrahaṇāt śṛṅgacandrakāntādeḥ " śālūkādi" ādigrahaṇāccharodakādi | tathā hi- gomayācchālūkasya bhāvaḥ śṛṅgāccharasya candrakāntādapāma | na ca gomayādikaṃ śālūkāderna vijātīyam tat kimucyate na vijātīyādutpattiḥ iti | siddhāntavādī parasya bhrāṃtatāṃ darśayannāha- "na vijātīyādutpattiḥ" iti | yato hi kāraṇād yad bhavad dṛṣṭaṃ tat tato 'nyādṛśānna bhavati ityayamatrārtho vivakṣitaḥ, na tu kāryavijātīyāditi | na ca tasya vyabhicāraḥ | tadāha- "tathāvidhameva hi" gomayādirūpaṃ "tādṛśaṃ" śālakādīnāmā "dinimittaṃ" śālūkādiprabandhasya ya ādiḥ prathama ārambhakṣaṇaḥ tasya kāraṇamiti kṛtvā śālūkādiprabandhasyāderna kāraṇābhedo (hbṭ 161) 'nyādṛśādutpattiḥ | sarvasya tadādergomayādinimittatvāt | yadā tu prabandhena pūrvakṣaṇanimittānāmuttarottarakṣaṇānāṃ santānenotpattilakṣaṇā vṛttirbhavati śarasya tadā śarādbhāvaḥ | tadevaṃ yasya prabandhādeḥ śṛṅgādibhyo bhāvo na tādṛśasya śarādeḥ yasya ca śārādestuduttarottarasya bhāvo na tādṛśasya śṛṅgāderiti na dṛṣṭakāraṇavijātīyāt kāraṇāt tādṛśasya sambhava iti kāryahetoranvayavyatirekaniścayaḥ |

yadāpi śālūkādayaḥ pūrvapūrvasvajātinibandhanā anādisantānapravṛttā iṣyante tadāpi gomayādibhyaḥ keṣāñcidbhāve 'pi tādṛśatvābhāvānna vyabhicāra iti darśayannāha- "asti ca" ityādi | yasya śālūkasantānasya gomayādi kāraṇaṃ yasya ca sarvadā svajātinimittatvaṃ tayorgomayetarajanmanoḥ śālūkayorastyeva svabhāvabhedaḥ parasparamanyādṛśatvaṃ "rūpasyābhede 'pi" sati | tulyākāratve sati kathamanyādṛśatvam? iti cet, āha- "nahi" ityādi | yasmānnākāratulyataiva bhāvānāṃ "tattve" tādṛśatve nimittam yato gomayetarajanmanoḥ śālūkayorākārasāmyāt tādṛśatvameva syānna jātibhedaḥ | kuta etat? ityāha- "abhinnākārāṇāmapi" ityādi | yeṣāmapi hi samānākāratā keṣāñcidbhāvānāṃ teṣāmapi yata ākārādanyato viśeṣājjātibhedo dṛśyate tato nākārasāmyameva jātyekatve nibandhanam | tathā hi- ākārasāmye 'pi kvacit puṣpād bhedo dṛśyate nīletarakusumayoriva sūryayoḥ, kvacitphalāt bandhyetarayoriva karkoṭakyoḥ, kvacid rasād vanyetarayoriva trapuṣayoḥ, kvacid gandhād vṛkṣetaraprabhavayoriva campakayoḥ, kvacit prabhāvāt sparśopayogastraṃsinyoriva haritakyoriti | tasmādākārasāmyanibandhanaṃ yadyapi 'tadevedam'; iti pratyabhijñānaṃ sajātīyatāṃ goamayetarajanmanoḥ śālakayorūpakalpayati tathāpi vilakṣaṇasāmagrījanyatayā tayorjātibheda evāvagantavyaḥ, naikajātitā | tata eva pratyabhijñānasya bhrāntatayā tatkalpitasya tādṛśatvasyālīkatvāt |

[6. vilakṣaṇasāmagryā avilakṣaṇakāryajanakatve doṣāḥ |]

yadi punargomayetarādijanmanaḥ śālūkākāderagnidhūmādijanmano vā dhūmādeḥ pratyabhijñāvaśād vilakṣaṇasāmagrīnibandhanatve 'pi samānasvabhāvataiva syāt ko doṣaḥ syāt? ityata āha- "anyathā hi" ityādi | yadi hi yā svajāti [lakṣaṇapratyayāntarasahitā sāmagrī yā ca] svajātinirapekṣā gomayādirūpā śālūkādeḥ, dhūmasya vā yāgnīnadhanādilakṣaṇā yā ca śakramūrdvādisvabhāvā dhūmādyātmikā avi(kā tasyāḥ vi)lakṣaṇāyā api sāmagryā avilakṣaṇaṃ tādṛśameva kāryaṃ dhūmaśālūkādikamutpadyeta tadā na 'kāraṇasya'; sāmagrīrūpasya "bhedābhedābhyāṃ" vailakṣaṇyāvailakṣaṇyābhyāṃ kāryasya "bhedābhedau" vailakṣaṇyāvailakṣaṇye tajjātīyavijātīyātmake syātāmiti kṛtvā "viśvasya" sakalasya padārtharāśeḥ "ahetukau bhedābhedau" sajātīyavijātīyatve syātām | tasmād yatra vilakṣaṇā sāmagrī tatra kutaścit sāmyāt sarūpatve 'pi vijātīyataiva kāryasyeti |

nanu dhūmendhanādisāmagrībhede 'pi dhūmasya na jātibhedamāmananti vidvāṃsaḥ, atadrūpaparāvṛtterubhayatra samānatvāt, naiṣa doṣaḥ, kṣaṇabhedāśrayasūkṣmāvāntarajātibhede 'pi sthūlasantānāśrayavijātīyavyāvṛtteḥ samānatvāt | śābaleyādyavāntarajātibhedepyagovyāvṛttinibandhanagojātivad gavāṃ sarvadhūmānāmekasantānavyavasthāvyu(pyu)pādānakāraṇakṣaṇabhede 'pyekākārapratyayanibandhanatayā samānatvāt | ādyasyendhanaprabhavasya katham? iti cet | na | indhanajātyanuvidhānāt sarvadhūmānām | tathā hi- agurukarpūracandanādijātibhedamanukurvantyeva taddhūmāḥ, kāsaśvāsādiharadravyanirmitavartibhedaṃ ca taddhūmāḥ, tadrasavīryavipākānuvidhānāt | na cākārānyatayā vijātīyatvam, yato nākāra'bhedabhedanibandhena sajātīyavijātīyatve | nahi śālyaṅkurādayaḥ (hbṭ 163) tabdījādyākāramanukurvate | na ca tajjātīyatāmaśālyādivyāvṛttinibandhanāṃ nānubhavanti | tasmād indhanameva tayopādānakāraṇam agnyādisahakāripratyayāhitaviśeṣaṃ tathāvidhaṃ dhūmakāryamaṅgārādi bhinnākṛti janayatītyalamatiprasaṅgena |

nanu ca yadi nāma sāmagrībhede 'pi kāryasya bhedo na jātaḥ tadā kāraṇabhede satyapi tasyābhāvāt tasyāhetukatāstu, abhedasya tu kimāyātam? yenobhayorahetukatvamucyate ityata āha- "tathāhi" ityādi | yadā hi sāmagrībhede satyapi kāryasya bhedo na jāta iti tasyāhetukatvam- na hi hetau satyabhavataḥ kathañcidapi hetumattopapadyate- tadā yo 'pyasāvabhedaḥ kāryasya so 'pi sāmagryoḥ bhinnatvādasatyabhede jāta iti kutastasyāpi hetumattā? | yathā hi hetau satyabhavato na hetumattā tathā hetāvasatyapi bhavato hetumattā kutaḥ syāt? | hetubhedasyaivābhedanibandhanatvāt na iti cet; na tarhyayaṃ bhedaḥ kvacit padamābadhnīyāt, śālīkodravāderapi hetubhedasyābhedahetutvānnimittamantareṇa kalpanāyāṃ viśeṣābhāvāt | pratibhāsābhedasya ca kutaścid bhrāntinimittāt paramārthato bhede 'pyupalakṣaṇāt | syādetat- yo hyatādṛśādapi tādṛśodbhavamicchati tasya bhedābhedayorahetukatvamiṣṭameva bhāvā eva kevalaṃ hetumanta ityata āha- "tadvyatiriktaśca" ityādi | nahi bhedābhedavyatiriktaḥ kaścid bhāvānāṃ svabhāvo 'sti yastayorahetukatve 'pi hetumān syāt | tasya tābhyāmanyatve 'asyemau bhedābhedau'; iti sambandhābhāvaprasaṅgāt, tadanyasambandhakalpanāyāmanavasthādoṣāt, ananyatve 'pi bhedābhedayorbhāvasvabhāvasya ca svātmanyevāvasthānāt anupakārācca kutaḥ sambandhitā? | upakārakalpanāyāṃ ca yadi bhāvasvabhāvaḥ svahetubhya eva na kutaścid bhinno 'bhinno vā samutpanna itīṣyate, tadā tadbhāve 'pi svabhāvānyathātvābhāvāt kuto bhinnābhinnatā bhāvasvabhāvasya syāt? | atha vyatiriktabhedābhedavaśād (hbṭ 164)

bhedābhedau svabhāvaḥ pratipadyeta, tāvapi yadi bhinnau tadā bhāvasvabhāvastadavastha eveti na tasya kutaścit svarūpato bhedo 'bhedo vā syāt | punastadvaśād bhedābhedakalpanāyāṃ bhāvasvabhāvasya tadavasthaṃ tādavasthyamanavasthā ca bhedābhedayoḥ | athābhinnau tadā bhāvasvabhāva eva bhedābhedābhyāṃ kriyata iti syāt, tasya rūpāntareṇa karaṇāsambhā(mbha)vāt; tasya ca hetvantarāt paścād bhavatastato 'nyatvāpatteḥ | na ca bhāvasvabhāvaḥ kriyate, tasya svahetoreva nirvṛtteḥ | svahetubhya eva bhāvasvabhāvasya kutaścid bhinnābhinnātmana utpattikalpanāyāṃ vā bhedābhedayorvyatirekavatoḥ vaiyarthyam; bhedābhedabuddherapi tata eva siddheḥ | tasmād vaiśeṣikādikalpitayorbhedābhedayorviśeṣasāmānyātmanorayogāt bhāvasvabhāva eva bhedābhedaśabdavācyaḥ tayorahetukatve bhāvasvabhāvasyaivāhetukatvamāpatitam | tato bhāvānāmahetukatvānnityaṃ sattvamasattvaṃ vā syāt | ahetukatve hi bhāvānāṃ yadi kadācit sattvaṃ sarvadaiva syāt | atha kadācidasattvaṃ tadapi sarvadā syāt | kādācitkatvaṃ tu sattvasyāyuktam | kiṃ kāraṇam? | apekṣyasyāhetukatve sati kasyacidabhāvāt | yasmā "dapekṣayā hi" tasyāpeṣaṇīyasya hetorbhāve bhavanto 'bhāve ca na bhavantaḥ "kādācitkāḥ" kadācidbhavā yujyante, nānyatheti | tasmānna vilakṣaṇāt kāraṇāt avilakṣaṇasya kāryasyotpattirabhyupagantavyā, yathoktena nyāyenāhetukatvādiprasaṅgāt |

punarapi vilakṣaṇāyāḥ sāmagryāḥ avilakṣaṇasya kāryasyotpattau doṣāntaramāha- "vyavasthāvāṃśca" pratiniyataḥ "sādhyeṣu" ghaṭapaṭādiṣu "sādhanānāṃ" mṛttantvādīnāṃ loke yo "niyogo" ghaṭārthī mṛtpiṇḍameva tatra niyuṅkte na tantūn, paṭārthī ca tantūneva na mṛtpiṇḍam ityādikaḥ sa na syāt | kasmāt? ityāha- "kāraṇānāṃ"- sāmagrīṇāṃ yāḥ "śaktayaḥ"- ātmātiśayalakṣaṇāstāsāṃ "pratīniyame" kācideva sāmagrī kvacideva (hbṭ 165) kārye upayujyate nānyānyatretyevaṃrūpe "hi" yasmāt "kiñcideva" mṛdādikaṃ "kasyacideva" ghaṭādeḥ sādhanāyopādīyate "nāparaṃ" tadvilakṣaṇaṃ tantvādikam kasmādevam? iti cet? "tasyaiva" mṛdādeḥ "tatra" ghaṭādau "śakte" ryogyatvāt "anyasya" tantvādestatrāśakteḥ | kasmāttasyaiva tatra śaktirnānyasya ityata āha "tayoḥ" mṛdādestantvādeśca "tajjanasvabhāvatvena" ghaṭādijananasvabhāvatvena "itarasvabhāvatvena ca" ghaṭādyajananasvabhāvena ca "bhedāt" anyatvabhāvāt | nahi mṛttantvādirūpatāto 'nyadeva tajjananetarasvabhāvatvaṃ nāma | yadā tu sāmagrīṇāṃ parasparavilakṣaṇānāmapi śaktipratiniyamo neṣyate vilakṣaṇādapi avilakṣaṇakāryopagamāt tadā " tajjananasvabhāvavilakṣaṇādapi" dhūmādijananasvabhāvaṃ yat kāraṇagnīndhanādisāmagrīlakṣaṇaṃ tadvilakṣaṇādapi śakramūrdvādeḥ kṣaṇāśrayeṇa vā dhūmādestasyāgnīndhanādisāmagrījanyasya dhūmasya tatkṣaṇasya cotpattāviṣyamāṇāyāṃ "na tajjananaśakteḥ pratiniyamo" vivakṣitadhūmādikāryajananaśaktipratiniyamaḥ | "iti"tasmād "yat kiñcit" kāryaṃ "yataḥ kutaścit" kāraṇāt "syāt" utpadyeta, na yathādṛṣṭameva yathādṛṣṭāt | sarvaṃ sarvato jāyeteti yāvat | tasmācchaktipratiniyamaḥ kāraṇānāmabhyupagantavyaḥ | tato vilakṣaṇasāmagrījanmanaḥ kāryasya kutaścit sāmyāt sarūpasyopalakṣaṇe 'pyanyādṛśataiveti sarvastādṛśastathāvidhajanmeti siddham |

syānmatam- vilakṣaṇāyā api sāmagryāstallakṣaṇakāryajananaśaktiḥ samāneti tallakṣaṇaṃ kāryaṃ bhaviṣyati kasyāścideva ca tathābhāvānna yathoditadoṣāvasara ityata āha "tajjananaśaktisāmye tu" ityādi | uktameva tāvad atra pūrvapakṣe 'na ca dhūmasya tadatajjanyasvabhāvaḥ'; ityādikaṃ dūṣaṇam | abhyupagamyāpīdamāha- "yādṛśī hyagnisahakāriṇaḥ" tadādhīyamānavikārasye "ndhanasya" svabhedena dhūmabhedahetoḥ "śaktiḥ" ātmātiśayastādṛśyeva śakramūrddhno (hbṭ 166) dhūmasya vā yadi tatsāmagrījanyadhūmavilakṣaṇakāryajananaśaktirātmātiśayalakṣaṇā tadā tacchaktisāmye tadevāgnīndhanādikamevārthānnāmāntareṇoktaṃ syāt, tadvilakṣaṇasya tadavilakṣaṇātmātiśayāsambhavāt | sa eva hyagnirya indhanavikāramādadhāno dhūmaṃ janayati, taccendhanaṃ yadagninādhīyamānavikāraṃ dhūmaṃ svajātimanukārayati | yadi ca śakramūrdvāderapi evaṃ bhavatābhyupagamyate tadā kevalaṃ nāmni vivādaḥ syāt, arthābhedamabhyupagamya tathābhidhānāt | yata evam "iti" tasmāt "kāryaṃ" dhūmādikaṃ "dṛṣṭa"mekadā pratyakṣānupalambhābhyāṃ niścitamatadrūpavyavṛttenātmanā "kāraṇa"mindhanādikaṃ santānāpekṣayā kṣaṇāpekṣayā vā "na vyabhicarati" tadvilakṣaṇādanyato na bhavatīti kāryahetāvanvayavyatirekaniścayaḥ sidhyatīti |

4. anupalabdhihetunirūpaṇam |]

[1. vipratipattipradarśanapūrvakamanupalabdhessvarūpam |]

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.