रत्नावली

नागार्जुन: रत्नावली

रत्नावली / (न्र)

/ नमो रत्नत्रयाय //

सर्वदोषविनिर्मुक्तं गुणैः सर्वैरलंकृतम् / प्रणम्य सर्वज्ञमहं सर्वसत्त्वैकबान्धवम् // nra_1.1 //

धर्ममेकान्तकल्याणं राज[न् ध]र्मोदयाय ते / वक्ष्यामि धर्मः सिद्धिं हि याति सद्धर्मभाजने // nra_1.2 //

प्राग्धर्माभ्युदयो यत्र पश्चानैःश्रेयसोदयः / संप्राप्याभ्युदयं यस्मादेति नैःश्रेयसं क्रमात् // nra_1.3 //

सुखमभ्युदय[स्तत्र मोक्षो]नैःश्रेयसो मतः / अस्य साधनसंक्षेपः श्रद्धाप्रज्ञे समासतः // nra_1.4 //

श्राद्धत्वाभ्दजते धर्मं प्राज्ञत्वाद्वेत्ति तत्त्वतः / प्रज्ञा प्रधानं त्वनयोः श्रद्धा पूर्वंगमास्य तु // nra_1.5 //

छन्दाद् द्वेषाभ्दयान्मोहाद्यो धर्मं नातिवर्तते / स श्राद्ध इति विज्ञेयः श्रेयसो भाजनं परम् // nra_1.6 //

कायवाङ्मानसं कर्म सर्वं सम्यक्परीक्ष्य यः / परात्महितमाज्ञाय सदा कुर्यात्स पण्डितः // nra_1.7 //

अहिंसा चौर्यविरतिः परदारविवर्जनम् / मिथ्यापैशुन्यपारुष्याबद्धवादेषु संयमः // nra_1.8 //

लोभव्यापादनास्तिक्यदृष्टीनां परिवर्जनम् / एते कर्मपथाः शुक्ला दश कृष्णा विपर्ययात् // nra_1.9 //

अमद्यपानं स्वाजीवो ऽविहिंसा दानमादरात् / पूज्यपूजा च मैत्री च धर्मश्चैष समासतः // nra_1.10 //

शरीरतापनाद्धर्मः केवला(न्नास्ति तेन हि) / न परद्रोहविरतिर्न परेसामनुग्रहः // nra_1.11 //

दानशीलक्षमास्पष्टं यः सद्धर्ममहापथम् / अनादृत्य व्रजेत् कायक्लेशगो दण्डकोत्पथैः // nra_1.12 //

स संसाराटवीं घोरामनन्तजनपादपाम् / क्लेशव्यालावलीढाङ्गः सुदीर्घं प्रतिपद्यते // nra_1.13 //

हिंसया जायते ऽल्पायुः बहवाबाधो विहिंसया / चौर्येण भोगव्यसनी सश(त्रुः) पारदारिकः // nra_1.14 //

प्रत्याख्यानं मृषावादात् पैशुन्यान्मित्रभेदनम् / अप्रियश्रवणं रौक्ष्यादबाद्धा(दपार्था?)द्दुर्भगं वचः // nra_1.15 //

मनोरथान् हन्त्यमिध्या व्यापादो भयदः स्मृतः / मिथ्यादृष्टिः कुदृष्टित्वं मद्यपानं मतिभ्रमः // nra_1.16 //

अप्रदानेन दारिद्यं मिथ्याजीवेन वञ्चना / स्तम्भेन दुष्कुलीनत्वमल्पौजस्कत्वमीर्ष्यया // nra_1.17 //

क्रोधाद्दुर्वर्णता मौर्ख्यमप्रश्नेन विपश्चिताम् / फलमेतन्मनुष्यत्वे सर्वेभ्यः प्राक् च दुर्गतिः // nra_1.18 //

एषामकुशलाख्यानां विपाको यः प्रकीर्तितः / कुशलानां च सर्वेषां विपरीतः फलोदयः // nra_1.19 //

लोभो द्वेषश्च मोहश्च तज्जं कर्मेति चाशुभम् / अलोभामोहाद्वेषाश्च तज्जं कर्मेतरच्छुभम् // nra_1.20 //

अभुभात्सर्वदुःखानि सर्वदुर्गतयस्तथा / शुभात्सुगतयः सर्वाः सर्वजन्मसुखानि च // nra_1.21 //

निवृत्तिरशुभात्कृत्स्नात्प्रवृत्तिस्तु शुभे सदा / मनसा कर्मणा वाचा धर्मो ऽयं द्विविधः स्मृतः // nra_1.22 //

नरकप्रेततिर्यग्भ्यो धर्मादस्माद्विमुच्यते / नृषु देवेषु चाप्नोति सुखश्रिराज्यविस्तरान् // nra_1.23 //

ध्यानाप्रमाणारूप्यैस्तु ब्रह्माद्यसुखमश्नुते / इत्यभ्युदयधर्मो ऽयं फलं चास्य समासतः // nra_1.24 //

नैःश्रेयसः पुनर्धर्मः सूक्ष्मो गम्भीरदर्शनः / बालानां[अश्रोत्रवताम्] उक्तस्त्रासकरो जिनैः // nra_1.25 //

नास्म्यहं न भविष्यामि न मे ऽस्ति न भविष्यति / इति बालस्य संत्रासः पण्डितस्य भयक्षयः // nra_1.26 //

अहंकरप्रसूतेयं ममकारोपसंहिता / प्रजा प्रजाहितैकान्तवादिनाभिहिताखिला // nra_1.27 //

अस्त्यहं मम चास्तीति मिथ्यैतत्परमार्थिभिः / यथाभूतपरिज्ञानान्न भवत्युभयं यतः // nra_1.28 //

अहंकारोद्भवाः स्कन्धाः सो ऽहंकारो ऽनृतो ऽर्थतः / बीजं यस्यानृतं तस्य प्ररोहः सत्यतः कुतः // nra_1.29 //

स्कन्धानसत्यान् दृष्ट्वैवमहंकारः प्रहीयते / अहंकारप्रहाणाच्च न पुनः स्कन्धसंभवः // nra_1.30 //

यथादर्शमुपादाय(स्वमुखप्रतिबिम्बकम् / दृश्य) ते नाम तच्चैवं न किंचिदपि तत्त्वतः // nra_1.31 //

अहंकारस्तथा स्कन्धानुपादायोपलभ्यते / न च कश्चित्स तत्त्वेन स्वमुखप्रतिबिम्बवत् // nra_1.32 //

यथादर्शमनादाय स्वमुखप्रतिबिम्बकम् / न दृश्यते तथा स्कन्धाननादायाहमित्यपि // nra_1.33 //

एवंविधार्थश्रवणाद्धर्मचक्षुरवाप्तवान् / आर्यानन्दः स्वयं चैव भिक्षुभ्यो ऽभीक्ष्णमुक्तवान् // nra_1.34 //

स्कन्धग्राहो यावदस्ति तावदेवाहमित्यपि / अहंकारे सति पुनः कर्म जन्म ततः पुनः // nra_1.35 //

त्रिवर्त्मैतदनाद्यन्तमध्यं संसारमण्डलम् / अलातमण्डलप्रख्यं भ्रमत्यन्योन्यहेतुकम् // nra_1.36 //

स्वपरोभयतस्तस्य त्रैकाल्यतो ऽप्यप्राप्तितः / अहंकारः क्षयं याति ततः कर्म च जन्म च // nra_1.37 //

एवं हेतुफलोत्पादं पश्यंस्तत्क्षयमेव च / नास्तितामस्तितां चैव नैति लोकस्य तत्त्वतः // nra_1.38 //

सर्वदुःखक्षयं धम श्रुत्वैवमपरीक्षकः / संकम्पत्यपरिज्ञानादभयस्थानकातरः // nra_1.39 //

न भविष्यति निर्वाणे सर्वमेतन्न ते भयम् / उच्यमान इहाभावस्तस्य ते किं भयंकरः // nra_1.40 //

मोक्षे नात्मा न च स्कन्धा मोक्षश्चेदीदृशः प्रियः / आत्मस्कन्धापनयनं किमिहैव तवाप्रियम् // nra_1.41 //

न चाभावो ऽपि निर्वानं कुत एव तस्य[वास्य] भावता / भावाभावपरामर्शक्षयो निर्वाणमुच्यते // nra_1.42 //

समासान्नास्तितादृष्टिः फलं नास्तीति कर्मणः / अपुण्यापायीकी चैषा मिथ्यादृष्टिरिति स्मृता // nra_1.43 //

समासादस्तितादृष्टिः फलं चास्तीति कर्मणाम् / पुण्या सुगतिनिष्यन्दा सम्यग्दृष्टिरिति स्मृता // nra_1.44 //

ज्ञाने नास्त्यस्तिताशान्तेः पापपुण्यव्यतिक्रमः / दुर्गतेः सुगतेश्चास्मात् स मोक्षः सभ्दिरुच्यते // nra_1.45 //

सहेतुमुदयं पश्यन् नास्तितामतिवर्तते / अस्तितामपि नोपैति निरोधं सह हेतुना // nra_1.46 //

प्राग्जातः सहजातश्च हेतुरहेतुको ऽर्थतः / प्रज्ञप्तेरप्रतीतत्वादुत्पत्तेश्चैव तत्त्वतः // nra_1.47 //

अस्मिन् सतीदं भवति दीर्घे ह्रस्वं यथा सति / [तस्योत्पादादुदेतीदं दीपोत्पादाद्यथा] प्रभा // nra_1.48 //

ह्रस्वे ऽसति पुनर्दीर्घं न भवति स्वभावतः / प्रदीपस्याप्यनुत्पादात्प्रभाया अप्यसंभवः // nra_1.49 //

एवं हेतुफलोत्पादं दृष्ट्वा नोपैति नास्तिक्यम्(नास्तिताम्) / अभ्युपेत्यास्य लोकस्य याथाभूत्यं प्रपञ्चजम् // nra_1.50 //

निरोधं च प्रपञ्चोत्थं याथाभूत्यादुपागतः / नोपयात्यस्तितां तस्मान्मुच्यते ऽद्वयनिश्चितः // nra_1.51 //

दूरादालोकितं रूपमासन्नैर्दृश्यते स्फुटम् / मरीचिर्यदि वारि स्यादासन्नैः किं न दृश्यते // nra_1.52 //

दूरीभूतैर्यथाभूतो लोको ऽयं दृशयते तथा / न दृश्यते तदासन्नैरनिमित्तो मरीचिवत् // nra_1.53 //

[मरीचिस्तोयसदृशी यथा नाम्बु न] चार्थतः / स्कन्धास्तथात्मसदृशा नात्मानो नापि ते ऽर्थतः // nra_1.54 //

मरीचीं तोयमित्येतदिति मत्वागतो ऽत्र सन् / यदि नास्तीति तत्तोयं [गृण्हीयान्मूढ एव सः // nra_1.55 //

मरीचिप्रतिमं लोकमेवमस्तीति गृण्हतः / नास्तीति चापि मोहो ऽयं सति मोहे न मुच्यते // nra_1.56 //

नास्तिको दुर्गतिं यातिं सुगतिं यति चास्तिकः / यथाभूतपरिज्ञानान्मोक्षमद्वयनिश्रितः // nra_1.57 //

अनिच्छन् नास्तितास्तित्वे यथाभूतपरिज्ञया / नास्तितां लभते मोहात् कस्मान्न लभते ऽस्तिताम् // nra_1.58 //

स्यादस्तिदूषणादस्य नास्तिताक्षिप्यते ऽर्थतः / नास्तितादूषणादेव कस्मान्नाक्षिप्यते ऽस्तिता // nra_1.59 //

न प्रतिज्ञा न चरितं न चित्तं बोधिनिश्रयात् / नास्तिकत्वे ऽर्थतो येषां कथं ते नास्तिकाः स्मृताः // nra_1.60 //

ससांख्यौलूक्यनिर्ग्रन्थपुग्दलस्कन्धवादिनम् / पृच्छ लोकं यदि वदत्यस्तिनास्तिव्यतिक्रमम् // nra_1.61 //

धर्मयौतकमित्यस्मान्नास्त्यस्तित्वव्यतिक्रमम् / विद्धि गम्भीरमित्युक्तं बुद्धानां शासनामृतम् // nra_1.62 //

विभवं नैति नायाति न तिष्ठत्यपि च क्षणम् / त्रैकाल्यव्यतिवृत्तात्मा लोक एव कुतो ऽर्थतः // nra_1.63 //

द्वयोरप्यागतिगती प्रस्थितिश्च न तत्त्वतः / लोकनिर्याणयोस्तस्माद्विशेषः क इवार्थतः // nra_1.64 //

स्थितेरभावादुदयो निरोधश्च न तत्त्वतः / उदितश्च स्थितश्चेति निरुद्धश्च कुतो ऽर्थतः // nra_1.65 //

कथमक्षणिको भावः परिणामः सदा यदि / नास्ति चेत्परिणामः स्यादन्यथात्वं कुतो ऽर्थतः // nra_1.66 //

एकदेशे क्षयाद्वा स्यात् क्षणिकं सर्वशो ऽपि वा / वैषम्यानुपलब्धेश्च द्विधाप्येतदयुक्तिमत् // nra_1.67 //

क्षणिके सर्वथा भावे कुतः काचित्पुराणता / स्थैर्यादक्षणिके चापि कुतः काचित्पुराणता // nra_1.68 //

यथान्तो ऽस्ति क्षणस्यैवमादिर्मध्यं च कल्प्यताम् / त्र्यात्मकत्वात् क्षणस्यैवं न लोकस्य क्षणं स्थितिः // nra_1.69 //

आदिमध्यावसानानि[चिन्त्यानि क्षणवत्पुनः / आदिमध्या] वसानत्वं न स्वतः परतो ऽपि वा // nra_1.70 //

नैको ऽनेकप्रदेशत्वान्नाप्रदेशश्च कश्चन् / विनैकमपि नानेको नास्तित्वमपि चास्तिताम् // nra_1.71 //

विनाशात् प्रतिपक्षाद्वा स्यादस्तित्वस्य नास्तिता / विनाशः प्रतिपक्षो वा कथं स्यादस्त्यसंभवात् // nra_1.72 //

निर्वृतेस्तेन लोकस्य नोपैत्यूनत्वमर्थतः / अन्तवानिति लोकश्च पृष्टस्तूष्णीं जिनो ऽभवत् // nra_1.73 //

सर्वज्ञ इति सर्वज्ञो बुधैस्तेनैव गम्यते / येनैतद्धर्मगाम्भीर्यं नोवाचाभजने लोके // nra_1.74 //

इति नैःश्रेयसो धर्मो गम्भीरो निष्परिग्रहः / अनालय इति प्रोक्तः संबुद्धैस्तत्वदर्शिभिः // nra_1.75 //

अस्मादनालयाद्धर्मादायलयाभिरता जनाः / अस्तिनास्त्यव्यतिक्रान्ता भीता नश्यन्त्यमेधसः // nra_1.76 //

ते नष्टा नाशयन्त्यन्यानभयस्थानभीरवः / तथा कुरु यथा राजान् नष्टैर्न विप्रणाश्यसे // nra_1.77 //

2 कदली पाटिता यद्वन्निःशेषावयवैः सह / न किंचित्पुरुषस्तद्वत्पाटितः सह धातुभिः // nra_2.1 //

सर्वधर्मा अनात्मान इत्यतो भाषितं जिनैः / धातुषट्कं च तैः सर्वं निर्णितं तच्च नार्थतः // nra_2.2 //

नैवमात्मा न चानात्मा याथाभूत्येन लभ्यते / आत्मानात्मकृते दृष्टी ववारास्मान्महामुनिः // nra_2.3 //

दृष्टश्रुताद्यं मुनिना न सत्यं न मृषोदितम् / पक्षाद्धि प्रतिपक्षः स्यादुभयं तच्च नार्थतः // nra_2.4 //

इति सत्यानृतातीतो लोको ऽयं परमार्थतः / अस्मादेव च तत्त्वेन नोपैत्यस्ति च नास्ति च // nra_2.5 //

यच्चैवं सर्वथा नेति सर्वज्ञस्तत्कथं वदेत् / सान्तमित्यथवानन्तं द्वयं वाद्वयमेव वा // nra_2.6 //

असंख्येया गता बुद्धास्तथैष्यन्त्यथ सांप्रताः / कोट्यग्रशश्च सत्त्वान्तस्तेभ्यस्त्रैकाल्यजो मतः // nra_2.7 //

वृद्धिहेतुर्न लोकस्य क्षयस्त्रिकाल्यसंभवः / सर्वज्ञेन कथं तस्य पूर्वान्तो ऽव्याकृतः कृतः // nra_2.8 //

एतत्तु धर्मगाम्भीय यत्तद्गुह्यं पृथग्जने / मायोपमत्वं लोकस्य बुद्धानां शासनामृतम् // nra_2.9 //

मायागजस्य दृश्येत यथा जन्मान्त एव च / न च कश्चित्स तत्त्वेन जन्मान्तश्चैव विद्यते // nra_2.10 //

मायोपमस्य लोकस्य तथा जन्मान्त एव च / दृश्यते परमार्थेन न च जन्मान्त एव च // nra_2.11 //

यथा मायागजो नैति कुतश्चिद्याति न क्वचित् / चित्तमोहनमात्रत्वाद्भावत्वेन न तिष्ठति // nra_2.12 //

तथा मायोपमो लोको नैति याति न कुत्रचित् / चित्तमोहनमात्रत्वाभ्दावत्वेन न तिष्ठति // nra_2.13 //

त्रकाल्यव्यतिवृत्तात्मा लोक एवं नु को ऽर्थतः / यो ऽस्ति नास्त्यथवापि स्यादन्यत्र व्यवहारतः // nra_2.14 //

चतुष्प्रकारमित्यस्मात् शान्तो ऽनन्तो द्वयो ऽद्वयः / बुद्धेन हेतोर्नान्यस्मादयमव्याकृतः कृतः // nra_2.15 //

शरीराशुचिता तावत् स्थूला प्रत्यक्षगोचरा / सततं दृश्यमानापि यदा चित्त न तिष्ठति // nra_2.16 //

तदातिसूक्ष्मो गम्भीरः सद्धर्मो ऽयमनालयः / अप्रत्यक्षः कथं चित्ते सुखेनावतरिष्यति // nra_2.17 //

संबुध्यास्मान्निवृत्तो ऽभूद्धर्मं देशयितुं मुनिः / दुर्ज्ञानमतिगाम्भीर्याद् ज्ञात्वा धर्ममिमं जनैः // nra_2.18 //

विनाशयति दुर्ज्ञातो धर्मो ऽयमविपश्चितम् / नास्तितादृष्टिसमले यस्मादस्मिन्निमज्जति // nra_2.19 //

अपरो ऽप्यस्य दुर्ज्ञानान्मूर्खः पण्डितमानिकः / प्रतिक्षेपविनष्टात्मा यात्यवीचिमधोमुखः // nra_2.20 //

दुर्भुक्तेन यथान्नेन विनाशमधिगच्छति / सुभुक्तेनायुरारोग्यं बलं सौख्यानि चाश्नुते // nra_2.21 //

दुर्ज्ञातेन तथानेन विनाशमधिगच्छति / सम्यग्ज्ञातेनात्र सुइखं बोधिं चाप्नोत्यनुत्तराम् // nra_2.22 //

तस्मादत्र प्रतिक्षेपं दृष्टिं त्यक्त्वा च नास्तिकीम् / सम्यग्ज्ञानपरं यत्नं कुरु सर्वार्थसिद्धये // nra_2.23 //

धर्मस्यास्यापरिज्ञानादहंकारो ऽनुवर्तते / ततः शुभाशुभं कर्म ततो जन्म शुभाशुभम् // nra_2.24 //

तस्माद्यावदविज्ञातो धर्मो ऽहंकारशातनः / दानशीलक्षमाधर्मे तावदादरवान् भव // nra_2.25 //

धर्मपूर्वाणि कार्याणि धर्ममध्यानि पार्थिव / साधयन् धर्मनिष्ठानि नेह नामुत्र सीदति // nra_2.26 //

धर्मात्कीर्तिः सुखं चैव नेह भीर्न मुमूर्षतः / परलोकसुखं स्फीतं तस्माद्धर्म सदा भज // nra_2.27 //

धर्म एव परा नीतिर्धर्माल्लोको ऽनुरज्यते / रञ्जितेन हि लोकेन नेह नामुत्र वञ्च्यते // nra_2.28 //

अधर्मेण तु या नीतिस्तया लोको ऽपरज्यते / लोकोपरञ्जनाच्चैव नेह नामुत्र नन्दति // nra_2.29 //

परातिसंधानपरा कष्टा दुर्गतिपद्धतिः / अनर्थविद्या दुष्प्रज्ञैरर्थविद्या कथं कृता // nra_2.30 //

परातिसंधानपरो नीतिमान् कथमर्थतः / येन जन्मसहस्राणि बहून्यात्मैव वञ्च्यते // nra_2.31 //

रिपोरप्रियमन्विच्छन् दोषांस्त्यक्त्वा गुणान् श्रय / स्वहितावाप्तिरेवम् तु रिपोश्चाप्यप्रियं भवेत् // nra_2.32 //

दानेन प्रियवद्येन हितेनैकार्थचर्यया / एभिराचर लोकस्य धर्मस्यैव च संग्रहम् // nra_2.33 //

विश्वासं जनयत्येकं सत्यं राज्ञां यथा दृढम् / तथैवाभूतमप्येषामविश्वासकरं परम् // nra_2.34 //

नाविसंवादवत्सत्यं [सत्त्वे] उद्गतमर्थतः / परैकान्तहितं सत्यमहितत्वान्मृषेतरत् // nra_2.35 //

दोषान् प्रच्छादयत्येकस्त्यागो राज्ञां यथोज्ज्वलः / तथा कार्पण्यमप्येषां गुणसर्वस्वघातकम् // nra_2.36 //

उपशान्तस्य गाम्भीर्यं गाम्भीर्याद्गौरवं परम् / गौरवाद्दीप्तिराज्ञा च तस्मादुपशमं भज // nra_2.37 //

अहार्यबुद्धिः प्राज्ञत्वादपरप्रत्ययः स्थिरः / नातिसंधीयते राजा तस्मात्प्रज्ञापरो भव // nra_2.38 //

सत्यत्यागशमप्रज्ञो चतुर्भद्रो नराधिपः / धर्मश्चतुर्भद्र इव स्तूयते देवमानुषैः // nra_2.39 //

निगृह्यवादिभिः सुद्धैः प्रज्ञाकारुण्यनिर्मलैः / सहासीनस्य सततं प्रज्ञा धर्मश्च वर्धते // nra_2.40 //

दुर्लभाः पथ्यवक्तारः श्रोतारस्त्वतिदुर्लभाः / तेभ्यो ऽतिदुर्लभतमा ये पथ्यस्याशुकारिणः // nra_2.41 //

पथ्यमप्यप्रियं तस्माज्ञात्वा शीघ्रं समाचर / पिबेदौषधमप्युग्रमारोग्यायात्मवानिव // nra_2.42 //

जीवितारोग्यराज्यानां चिन्तयानित्यतां सदा / ततः संवेगवान् धर्ममेकान्तेन प्रयास्यसे // nra_2.43 //

अवश्यं मरणं पश्यन् पापद्दुःखं मृतस्य च / एहिकेन सुखेनापि न पापं क्षातुमर्हसि // nra_2.44 //

कस्मिंश्चेदभ्यं दृष्टं भयं दृष्टं क्वचित्क्षणे / यद्येकस्मिन् समाश्वासः किमेकस्मिन्न ते भयम् // nra_2.45 //

मद्यात्परिभवो लोके कार्यहानिर्धनक्षयः / आकार्यकरणं मोहात्[मद्यं त्यज ततः सदा] // nra_2.46 //

...

(sanskrit text of 2.47-95 and 3 lost!)

4 अधर्ममन्वाय्यमपि प्रायो राजानुजीविभिः / आचरन् स्तूयते तस्मात् कृच्छ्राद्वेत्ति क्षमाक्षमम् // nra_4.1 //

अन्यो ऽपि तावद्यः कश्चिद्दुर्वचः क्षममप्रियम् / किमु राजा महाभौमस्त्वं मया भिक्षुणा सता // nra_4.2 //

त्वत्कृतादेव तु स्नेहाज्जगतामनुकम्पया / अहमेको वदामि त्वां पथ्यमप्यप्रियं भृशम् // nra_4.3 //

सत्यं श्लक्ष्णार्थवत्पथ्यं शिष्यः काले ऽनुकम्पया / वाच्य इत्याह भगवांस्तदेवमभिधीयसे // nra_4.4 //

अक्रोधे सत्यवाक्ये च श्लाध्यमानो यदि स्थितः / श्रव्यं संपरिगृण्हीयात् सत्तोयं स्नाप्यमानवत् // nra_4.5 //

तस्य मे वदतो वाक्यं त्वमिहामुत्र च क्षमम् / ज्ञात्वा कुरु हितायेदमात्मनो जगतो ऽपि च // nra_4.6 //

याचकेभ्यः पुरा दानात् प्राप्यार्थांश्चेन्न दास्यसि / अकृतज्ञत्वलोभाभ्यां नार्थान् पुनरवाप्स्यसि // nra_4.7 //

इह पथ्यदनं लोके न वहत्यभृतो भृतः / याचकस्त्वभृतो ऽमुत्र हीनः शतगुणोद्वहः // nra_4.8 //

उदारचित्तः सततं भवोदारक्रियारतः / उदारकर्मणः सर्वमुदारं जायते फलम् // nra_4.9 //

मनोरथैरपि क्लीबैरनालीढं नराधिपैः / कुरु धर्मास्पदं श्रीमत्ख्यातं रत्नत्रयास्पदम् // nra_4.10 //

सामन्तराजरोमाञ्चकरं धर्मास्पदं न यत् / मृतस्याप्यप्रशस्यत्वाद् राजंस्तदकृतं वरम् // nra_4.11 //

अत्यौदार्यादुदाराणां विस्मयोत्साहवर्धनम् / उत्साहन्घं च मन्दानां सर्वस्वेनापि कारय // nra_4.12 //

उत्सृज्यामुत्र गन्तव्यं सर्वस्वमवशेन ते / धर्मे नियुक्तं यात्येव पुरस्तात्सर्वमेव तत् // nra_4.13 //

सर्वस्वं पूर्वनृपतेर्नृपस्य वशमागतम् / किं पूर्वकस्य धर्माय सुखाय यशसे ऽपि वा // nra_4.14 //

भुक्तादर्थादिह सुखं दत्तात्पारत्रिकं सुखम् / अभुक्तादत्तनष्टत्वाद्दुःखमेव कुतः सुखम् // nra_4.15 //

विनश्यन् सचिवैर्दातुमस्वातन्त्र्यान्न शक्यसि / आपतिच्छेदनिःस्नेहैर्नवराजप्रियैषिभिः // nra_4.16 //

सर्वस्वेनाप्यतः स्वस्थः शीघ्रं धर्मास्पदं कुरु / मृत्युप्रत्ययमध्यस्थः प्रवातस्थप्रदीपवत् // nra_4.17 //

धर्माधिकारा ये चान्ये पूर्वराजप्रवर्विताः / देवद्रोण्यादयस्ते ऽपि प्रवर्त्यन्तां यथास्थिताः // nra_4.18 //

अहिंसकैः शुभाचारैर्व्रतस्थैरतिथिप्रियैः / सर्वक्षमैरकलहैर्भज्येरंस्तैः सदो(द्य)तैः // nra_4.19 //

अन्धव्याधितहीनाङ्गदीनानाथवनीपकाः / ते ऽप्यन्नपानं साम्येन लभेरन्नविघट्टिताः // nra_4.20 //

अनर्थानामपि सतां धार्मिकाणामनुग्रहान् / अप्यन्यराज्यसंस्थानामनुरूपान् प्रवर्तय // nra_4.21 //

सर्वधर्माधिकारेषु धर्माधिकृतमुत्थितम् / अलुब्धं पण्डितं धर्म्यं कुरु तेसामबाधकम् // nra_4.22 //

नीतिज्ञान् धार्मिकान् स्निग्धान् शुचीन् भक्तानकातरान् / कुलीनान् शीलसंपन्नान् कृतज्ञान् सचिवान् कुरु // nra_4.23 //

अक्षुद्रांस्त्यागिनः शूरान् स्निग्धान् संभोगिनः स्थिरान् / कुरु नित्याप्रमत्तांश्च धार्मिकान् दण्डनायकान् // nra_4.24 //

धर्मशीलान् शूचीन् दक्षान् कार्यज्ञान् शास्त्रकोविदान् / कृतवृत्तीन् समान् स्निग्धान् वृद्धानधिकृतान् कुरु // nra_4.25 //

प्रतिमासं च तेभ्यस्त्वं सर्वमायव्ययं शृणु / श्रुत्वा धर्माधिकाराद्यं कार्यं सर्वं स्वयं वद // nra_4.26 //

धर्मार्थं यदि ते राज्यं न कीर्त्यर्थं न कामतः / ततः सफलमत्यर्थमनर्थार्थमतो ऽन्यथा // nra_4.27 //

परस्परामिषीभूते लोको ऽस्मिन् प्रायशो नृप / यथा राज्यं च धर्मश्च भवेत्तव तथा शृणु // nra_4.28 //

ज्ञानवृद्धाः कुले जाता न्यायज्ञाः पापभीरवः / समेता बहवो नित्यं सन्तु ते कार्यदर्शिनः // nra_4.29 //

दण्डबन्धप्रहारदीन् कुर्युस्ते न्यायतो ऽपि चेत् / कारुण्यार्द्रः सदा भूत्वा त्वमनुग्रहवान् भव // nra_4.30 //

हितायैव त्वया चित्तमुन्नाम्यं सर्वदेहिनाम् / कारुण्यात्सततं राजंस्तीव्रपापकृतामपि // nra_4.31 //

तीव्रपापेषु हिंस्रेषु कृपा कार्या विशेषतः / त एव हि कृपास्थानं हतात्मानो महात्मनाम् // nra_4.32 //

प्रत्यहं पञ्चरात्रं वा बद्धान् क्षीणान् विमोचय / शेषानपि यथायोगं मा कांश्चित् नैव मोचय // nra_4.33 //

येष्वमोक्षणचित्तं ते जायते तेष्वसंवरः / तस्मादसंवरात् पापमजस्रमुपचीयते // nra_4.34 //

यावच्च न विमुच्येरंस्तावत्स्युः सुखबन्धनाः / नापितस्नानपानान्नभैषज्यवसनान्विताः // nra_4.35 //

अपात्रेष्विव पुत्रेषु पात्रीकरणकाङ्क्षया / कारुण्या[त्ताडनं कार्यं न द्वेषान्]नार्थलिप्सया // nra_4.36 //

विमृश्य सम्यग्विज्ञाय प्रदुष्टान् घातकानपि / अहत्वा पीडयित्वा च कुरु निर्विषयान् नरान् // nra_4.37 //

स्वतन्त्रः पश्य सर्वं च विषयं चारचक्षुषा / नित्याप्रमत्तः स्मृतिमान् कुरु कार्यं च धार्मिकम् // nra_4.38 //

प्रदानमानसत्कारैर्गुणस्थान् सततं भज / उदारैरनुरूपैस्तु शेषानपि यथाविधि // nra_4.39 //

संमानस्फीतकुसुमः संप्रदानमहाफलः / राजवृक्षः क्षमाच्छायः सेव्यते भृत्यपक्षिभिः // nra_4.40 //

त्यागशीलमयो राजा तेजस्वी भवति प्रियः / शर्करामोदको यद्वदेलामरिचकर्कशः // nra_4.41 //

मात्स्यन्यायश्च ते नैवं न्यायाद्राज्यं भविष्यति / न चान्यायो न वाधर्मो धर्मश्चैवं भविष्यति // nra_4.42 //

परलोकात्त्वया राज्यं नानीतं नापि नेष्यसि / धर्मात् प्राप्तमतो ऽस्यार्थे नाधर्मं कर्तुमर्हसि // nra_4.43 //

राज्येन भाण्डमूल्येन दुःखभाण्डपरंपराम् / राजन् यथा नार्जयसि प्रयत्नः क्रियतां तथा // nra_4.44 //

राज्येन भाण्डमूल्येन राज्यभाण्डपरंपराम् / राजन् यथा निर्विशसि प्रयत्नः क्रियतां तथा // nra_4.45 //

चतुर्द्वीपमपि प्राप्य पृथिवीं चक्रवर्तिनः / शारीरं मानसं चैव सुखद्वयमिदं मतम् // nra_4.46 //

दुःखप्रतिक्रियामात्रं शारीरं वेदनासुखम् / संज्ञामयं मानसं तु केवलं कल्पनाकृतम् // nra_4.47 //

दुःखप्रतिक्रियामात्रं कल्पनामात्रमेव च / लोकस्य सुखसर्वस्वं व्यर्थमेतदतो ऽर्थतः // nra_4.48 //

द्वीपदेशपुरावासप्रदेशस्थानवाससाम् / शय्यान्नपानहस्त्यश्वस्त्रीणां चैकैकभोग्यता // nra_4.49 //

यदा च यत्र चित्तं स्यात् तदानेन सुखं किल / शेषाणाममनस्कारात्तेषां व्यर्थत्वमर्थतः // nra_4.50 //

विषयान् पञ्चभिः पञ्च चक्षुरादिभिरिन्द्रियैः / न कल्पयति चेद्गण्हन् नास्मात्तेषु तदा सुखम् // nra_4.51 //

जानीते विषयं यं यं येन येनेन्द्रियेण च / तदा न शेषैः शेषाणि व्यर्थान्येव यतस्तदा // nra_4.52 //

इन्द्रियैरुपलब्धस्य विषयस्याकृतिं मनः / उपलभ्य व्यतीतस्य कल्पयन् मन्यते सुखम् // nra_4.53 //

एकमर्थं विजानाति यद्यप्येकमिहेन्द्रियम् / तदप्यर्थं विना व्यर्थं व्यर्थो ऽर्थो ऽपि च तद्विना // nra_4.54 //

प्रतीत्य मातापितरौ यथोक्तः पुत्रसंभवः / चक्षूरूपे प्रतीत्यैवमुक्तो विज्ञानसंभवः // nra_4.55 //

अतीतानागता व्यर्था विषयाः सार्धमिन्द्रियैः / तदुद्वयानतिरिक्तत्वाद् व्यर्था ये ऽपि च सांप्रताः // nra_4.56 //

अलातचक्रं गृण्हाति यथा चक्षुर्विपर्ययात् / तथेन्द्रियाणि गृण्हन्ति विषयान् सांप्रतानिव // nra_4.57 //

इन्द्रियाणिन्द्रियाएर्थाश्च पञ्चभूतमया मताः / प्रतिस्वं भूतवैयर्थ्यादेषां व्यर्थत्वमर्थतः // nra_4.58 //

निरिन्धनो ऽग्निर्भूतानां विनिर्भागे प्रसज्यते / संपर्के लक्षणाभावः शेषेष्वप्येष निर्णयः // nra_4.59 //

एवं द्विधापि भूतानां व्यर्थत्वात्संगतिर्वृथा / व्यर्थत्वात्संगतेश्चैवं रूपं व्यर्थमतो ऽर्थतः // nra_4.60 //

विज्ञानवेदनासंज्ञासंस्काराणां च सर्वशः / प्रत्येकमात्मवैयर्थ्यद्वैयर्थ्यं परमार्थतः // nra_4.61 //

सुखाभिमानो दुःखस्य प्रतीकारे यथार्थतः / तथा सुखाभिमानो ऽपि सुखस्य प्रतिघातजः // nra_4.62 //

सुखे संयोगतृष्णैवं नैःस्वाभाव्यात्प्रहीयते / दुःखे वियोगतृष्णा च पश्यतां मुक्तिरित्यतः // nra_4.63 //

कः पश्यतीति चेच्चित्तं व्यहारेण कथ्यते / न हि चैत्तं विना चित्तं व्यर्थत्वान्न सहेष्यते // nra_4.64 //

व्यर्थमेवं जगन्मत्वा याथाभूत्यान्निरास्पदः / निर्वाति निरुपादानो निरुपादानवन्हिवत् // nra_4.65 //

बोधिसत्त्वो ऽपि दृष्टैवं संबोधौ नियतो मतः / केवलं तस्य कारुण्यादा बोधेर्भवसंततिः // nra_4.66 //

बोधिसत्त्वस्य संभारो महायाने तथागतैः / निर्दिष्टः स तु संमूढैः प्रद्विष्टश्चैव निन्द्यते // nra_4.67 //

गुणदोषानभिज्ञो वा दोषसंज्ञी गुणेषु वा / अथवापि गुणद्वेषी महायानस्य निन्दकः // nra_4.68 //

परोपघातिनो दोषान् परानुग्राहिणो गुणान् / ज्ञात्वोच्यते गुणद्वेषी महायानस्य निन्दकः // nra_4.69 //

यत्स्वार्थनिरपेक्षत्वात् परार्थैकरसप्रियम् / गुणाकरं महायानं तद्द्विषी तेन दह्यते // nra_4.70 //

श्राद्धो ऽपि दुर्गृहीतेन द्विष्यात् क्रुद्धो ऽथवेतरः / श्राद्धो ऽपि दग्ध इत्युक्तः का चिन्ता द्वेषाबन्धुरे // nra_4.71 //

विषेणापि विषं हन्याद्यथैवोक्तं चिकित्सकैः / दुःखेनाप्यहितं हन्यादित्युक्ते किं विरुध्यते // nra_4.72 //

मनःपूर्वंगमा धर्मा मनःश्रेष्ठा इति श्रुतेः / हितं हितमनाः कुर्वन् दुःखेनाप्यहितं कथम् // nra_4.73 //

दुःखमप्यायतीपथ्यं कार्यं किमु सुखं हितम् / आत्मनश्च परेषां च धर्म एषा सनातनः // nra_4.74 //

मात्रासुखपरित्यागात् पश्चाच्चेद्विपुलं सुखम् / त्यजेन्मात्रासुखं धीरः संपश्यन् विपुलं सुखम् // nra_4.75 //

न मृश्यते च यद्येतत् कटुभैषज्यदायिनः / ततश्चिकित्सकाद्याश्च हता नैवं च युज्यते // nra_4.76 //

अपथ्यमपि यद्दृष्टं तत्पथ्यं पण्डितैः क्वचित् / उत्सर्गश्चापवादश्च सर्वशास्त्रेषु शस्यते // nra_4.77 //

करुणापूर्वकाः सर्वे निष्यन्दा ज्ञाननिर्मलाः / उक्ता यत्र महायाने कस्तन्निन्देत्सचेतनः // nra_4.78 //

अत्यौदार्यातिगाम्भीर्याद्विषण्णैरकृतात्मभिः / निन्द्यते ऽद्य महायानं मोहात् स्वपरवैरिभिः // nra_4.79 //

दानशीलक्षमावीर्यध्यानप्रज्ञाकृपात्मकम् / महायानमतस्तस्मिन् कस्माद्दुर्भाषितं वचः // nra_4.80 //

परार्थो दानशीलाभ्यां क्षान्त्या वीर्येण चात्मनः / ध्यानं प्रज्ञा च मोक्षाय महायानार्थसंग्रहः // nra_4.81 //

परा[त्महित]मोक्षार्थाः संक्षेपाद्बुद्धशासनम् / ते षट्पारमितागर्भास्तस्माद् बौद्धमिदं वचः // nra_4.82 //

पुण्यज्ञानमयो यत्र बुद्धैर्बोधेर्महापथः / देशितस्तन्महायानमज्ञानाद्वै न दृश्यते // nra_4.83 //

खमिवाचिन्त्यगुणत्वादुक्तो ऽचिन्त्यगुणो जिनः / महायाने यतो बुद्धमाहात्म्यं क्षम्यतामिदम् // nra_4.84 //

आर्यशारद्वतस्यापि शीलमात्रे ऽप्यगोचरः / यस्मात् तद्बुद्धमाहात्म्यमचिन्त्यं किं न मृष्यते // nra_4.85 //

अनुत्पादो महायाने परेसां शून्यता क्षयः / क्षयानुत्पादयोश्र्चैक्यमर्थतः क्षम्यतां यतः // nra_4.86 //

शून्यता बुद्धमाहात्म्यमेवं युक्त्यानुपश्यताम् / महायानेतरोक्तानि न समेयुः कथं सताम् // nra_4.87 //

तथागताभिसंध्योक्तान्यसुखं ज्ञातुमित्यतः / एकयानत्रियानोक्तादात्मा रक्ष्य उपेक्षया // nra_4.88 //

उपेक्षया हि नापुण्यं द्वेसात्पापं कुतः शुभम् / महायाने यतो द्वेषो नात्मकामैः कृतो ऽर्हति // nra_4.89 //

न बोधिसत्त्वप्रणिधिर्न चर्यापरिणामना / उक्ताः श्रावकयाने ऽस्माद्बोधिसत्त्वः कुतस्ततः // nra_4.90 //

अधिष्ठानानि नोक्तानि बोधिसत्त्वस्य बोधये / बुद्धैरन्यत्प्रमाणं च को ऽस्मिन्नर्थे जिनाधिकः // nra_4.91 //

अधिष्ठानार्यसत्यार्थबोधिपक्षोपसंहितात् / मार्गाच्छावकसामान्याद्बौद्धं केनाधिकं फलम् // nra_4.92 //

बोधिचर्याप्रतिष्ठार्थ न सूत्रे भाषितं वचः / भाषितं च महायाने ग्राह्यमस्माद्विचक्षणैः // nra_4.93 //

यथैव वैयाकरणो मातृकामपि पाठयेत् / बुद्धो ऽवदत्तथा धर्मं विनेयानां यथाक्षमम् // nra_4.94 //

केषांचिदवदद्धर्मं पापेभ्यो विनिवृत्तये / केषांचित्पुण्यसिद्धयर्थं केषांचिदू द्वयनिश्रितम् // nra_4.95 //

द्वयानिश्रितमेकेषां गम्भीरं भीरुभीषणम् / शून्यताकरुणागर्भमेकेषां बोधिसाधनम् // nra_4.96 //

इति सद्भिर्महायाने कर्तव्यः प्रतिघक्षयः / प्रसादश्चाधिकः कार्यः सम्यक्संबोधिसिद्धये // nra_4.97 //

महायानप्रसादेन तदुक्ताचरणेन च / प्राप्यते ऽनुत्तरा बोधिः सर्वसौख्यानि चान्तरा // nra_4.98 //

दानं शीलं क्षमा सत्यं गृहस्थस्य विशेषतः / धर्म उक्तः कृपागर्भः स सात्मीक्रियतां दृढम् // nra_4.99 //

अथ लोकस्य वैधर्म्याद्राज्यं धर्मेण दुष्करम् / ततो धर्मयशोर्थं ते प्रव्रज्याधिगमः क्षमः // nra_4.100 //

रत्नावल्यां राजवृत्तोपदेशो नाम चतुर्थः परिच्छेदः //