हेतुतत्त्वोपदेश

जितारि: हेतुतत्त्वोपदेश

1. साधनं दूषणं चैव साभासं परसंविदे / प्रत्यक्षम् अनुमानं च साभासं त्व् आत्मसंविदे //

इति शास्त्रार्थसंग्रहः //

2. वादिना स्वयं साधयितुम् इष्टो ऽर्थः साध्यः / साध्यते येन तत् साधनम् /

3. हेतोस् त्रिरूपवचनम् / कानि पुनस् तानि त्रिणि रूपाणि / पक्षे सत्त्वम् एवेत्य् एकं रूपम् / सपक्ष एव सत्त्वम् इति द्वितीयं रूपम् / विपक्षे चासत्त्वम् एव निश्चितम् इति तृतीयम् //

4. तत्र पक्षः प्रसिद्धो धर्मी प्रसिद्धेण विशेषेण विशिष्टः स्वयं साधयितुम् इष्टः प्रत्यक्षाद्यविरुद्धः / यथा शब्दो धर्मी अनित्यत्वेन विशेण विशिष्तः साध्यते कृतकत्वाद् इति हेतुः //

5. कः सपक्षः / साध्यधर्मेण सामान्येन समानः सपक्षो यथा घटादिर् इति //

6. को वा हेतोर् विपक्षः / यत्र साध्याभावेन हेतोर् अभावो नियमेन कथ्यते [ यथाकाशादिर् इति //

7. एतद् एव च हेतोस् त्रिरूपवचनं परप्रत्यायनाय प्रयुज्यमानं परार्थम् अनुमानम् उच्यते / यथा अनित्यः शब्द इति पक्षवचनं कृतकत्वाद् इति हेतुवचनम् / घटादिवद् इति सपक्षवचनं / आकाशवद् इति विपक्षवचनम् //

8. तत् पुनर् द्विविधं दृष्टम् / साधर्म्येण वैधर्म्येण च /

9. तत्र साधर्म्येण तावत् / यत् कृतकं तत् सर्वम् अनित्यं दृष्टम् / यथा घटादिः / कृतकश् च शब्द इति //

10. वैधर्म्येण पुनः / असत्य् अनित्यत्वे न भवत्य् एव कृतकत्वं यथाकाशादौ / शब्दस् तु कृतक इति //

11. कः पुनः पक्षाभासः / यः पक्ष इवाभासते / न तु साक्षात् पक्षो भवति / प्रत्यक्षादिभिर् बाधितत्वात् //

12. स तु पक्षाभासः / यथा धूमादिर् धर्मीबुद्धिमता हेतुना जन्यत इति साध्ये / प्रत्यक्षविरुद्धः पक्षाभासः / प्रत्यक्षेण वह्निजन्यस्य धुमस्य दर्शनात् //

13. अनुमानविरुद्धो यथा / वेदवाक्यं धर्म्य् अपौरुषेयम् इति साध्ये / प्रयत्नानन्तरीयकत्वे शब्दस्य पौरुषेयत्वस्य प्रसाधनात् //

14. स्ववचनविरुद्धो यथा / नानुमानं प्रमाणम् इति परप्रतिपादनाय वचनम् उच्चार्यमाणं परार्थम् अनुमानम् इत्य् उक्तत्वात् //

15. लोकविरुद्धो यथा / शुचि नरशिरःकपालं प्राण्यङ्गत्वाच् छङ्खशुक्तिवत् //

16. प्रतीतिविरुद्धो यथा / कियत्कालस्थायी कृतको ऽनित्य इति / कियत्कालस्थायिनो ऽपि कृतकाः सर्वे नित्या इति लोकप्रतीतेः //

17. अप्रसिद्धविशेषणो यथा / वैशेषिकस्य सांख्यं प्रति विनाशी शब्द इति साध्ये //

18. अप्रसिद्धविशेष्यो यथा / सांख्यस्य बौद्धं प्रति आत्मा चेतन इति साधयतः //

19. उभयाप्रसिद्धो यथा / वैशेषिकस्य बौद्धं प्रति सुखादिसमवायिकारणम् आत्मेति // प्रसिद्धसंबन्धो यथा वायुर् अस्थिरस्वभाव इति //

20. उक्ताः पक्षाभासाः // //

21. हेत्वाभासः कीदृशः / यो हेतुर् इवाभासते / न पुनः सिद्धो हेतुर् इति //

22. हेत्वाभासो ऽसिद्धो विरुद्धो ऽनैकान्तिकश् चेति त्रिप्रकारः //

23. तत्र पक्षे ऽसिद्धत्वाद् असिद्धसंज्ञको हेत्वाभासः /

24. पक्षसपक्षयोर् नास्ति / विपक्ष एवास्ति स विरुद्धसंज्ञको हेत्वाभासः / साध्यविपर्ययसाधनात् //

25. तत्र यो हेतुः सपक्षविपक्षयोर् उभयत्रास्ति नास्ति वा संदिह्यते / अप्रसिद्धसंबन्धो वा सो ऽनैकान्तिकसंज्ञको हेत्वाभासः / वादिनः प्रतिवादिनो वा साधयितुम् इष्टस्यैकान्तस्यासाधनात् //

26. उभयासिद्धः तद्यथा शब्दस्यानित्यत्वे साध्ये चाक्षुषत्वं हेतुः वादिप्रतिवादिनोर् असिद्धः //

27. चेतनास् तरव इति साध्ये सर्वत्वगपहरणे मरणाद् इति हेतुः प्रतिवादिनो बौद्धस्यासिद्ध इति प्रतिवाद्यसिद्धः / चैतन्यादिनिरोधस्य बौद्धेनोपगमात् //

28. अचेतनाः सुखादय इति साध्ये / उत्पत्तिमत्त्वाद् इति हेतुः स्वयं वादिनः सांख्यस्यासिद्धः / इति वाद्यसिद्ध इति //

29. वैशेषिकस्य बौद्धं प्रति क्षमादिकं धर्मी कार्यम् इति साधयतः प्रतिक्षणं सदृशापरापरोत्पत्तेर् इति स्वयं वादिनो ऽसिद्धः / उत्पत्तौ सिद्धायाम् अपि प्रतिक्षणसदृशापरापरोत्पत्तिर् इत्य् असिद्धः //

30. पक्षैकदेशासिद्धो यथा / चेतनास् तरवः स्वापाद् इति हेतुः / दिगम्बरस्य स्वयं वादिनः पक्षैकदेशासिद्धः / न हि सर्वे वृक्षा रात्रौ पत्रसंकोचभाजः //

31. तथा पृथिव्यादिकं धर्मी बुद्धिमद्धेतुजन्यम् इति साध्ये कार्यत्वाद् इति हेतुर् बौद्धं प्रत्य् असिद्धः / प्रत्यक्षानुपलम्भनिबन्धनो हि कार्यकारणभावो बौद्धस्य पृथिव्यादौ न सिद्धः / विहाराहारादिषु सिद्धं चेत् तदा पक्षैकदेशासिद्धः //

32. संदिग्धासिद्धो यथा यद्य् अयं धूमो ऽग्निर् अत्रेति साध्ये हेतोर् एवानिश्चयात् //

33. धर्मिसंदेहे ऽप्य् असिद्धो यथा / इह बहुषु निकुञ्जेषु क्वचिद् एकस्मिन् निकुञ्जे मयूर इति साध्ये केकायिकाद् इति हेतुः //

34. धर्म्यसिद्धाव् अप्य् असिद्धो यथा आत्मा धर्मी सर्वगत इति साध्ये सर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वाद् इति हेतुः //

35. दशैते ऽसिद्धसंज्ञका हेत्वाभासाः //

36. // अनैकान्तिको हेत्वाभासः कीदृश उच्यते //

37. यथा शब्दस्य नित्यत्वादिके धर्मे साध्ये प्रमेयत्वं हेतुः सपक्स्विपक्षयोः सर्वत्र वर्तमानः साधारणानैकान्तिकः //

38. तथा शब्दस्य नित्यत्वे श्रावणत्वं हेतुः सपक्षविपक्षयोर् अप्रवर्तमानात् / असाधारणानैकान्तिकः //

39. तथा शब्दस्याप्रयत्नानन्तरीयकत्वे साध्ये ऽनित्यत्वाद् इति हेतुः / सपक्षैकदेशवृत्तिर् विपक्षव्याप्य् अनैकान्तिकः // अप्रयत्नानन्तरीयकः शब्दस्य विद्युदाकाशादिः सपक्षः तत्रैकदेशे विद्युदादौ वर्तते ऽनित्यत्वं नाकाशादौ प्रयत्नान्तरीयकः पुनः सर्वो घटादिर् विपक्षः / तत्र सर्वत्र वर्तते //

40. तथा प्रयत्नानन्तरीयकत्वे शब्दस्य साध्ये ऽनित्यत्वं हेतुः घटादौ सर्वत्र विद्यते / अप्रयत्नानन्तरीयकः पुनर् विद्युदाकाशादिर् विपक्षः / तत्रैकदेशे विद्युदादौ वर्तते नाकाशादौ / तस्माद् अयं विपक्षैकदेशवृत्तिः सपक्षव्यापी हेतुर् अनैकान्तिकः //

41. उभयपक्षैकदेशवृत्तिर् अनैकान्तिको यथा / शब्दे धर्मिणि नित्यत्वे साध्ये ऽमूर्तत्वाद् इति हेतुः / परमाण्वाकाशादिः सपक्षो ऽस्य / तत्रैकदेशे ऽमूर्तत्वम् आकाशे प्रवर्तते न परमाणौ मूर्तत्वात् परमाणूनम् / घटसुखादिर् अनित्यो विपक्षः / तत्रैकदेशे सुखादौ विद्यते न घटादौ //

42. तथा संदिग्धविपक्षव्यावृत्तिकः सपक्षव्यापी हेतुर् अनैकान्तिको यथा / कपिलादिधर्म्य् असर्वज्ञ इति साध्ये वक्तृत्वाद् इति हेतुः / रथ्यापुरुषादौ सपक्षे ऽस्ति / विपक्षे सर्वज्ञे संदिग्धः / सर्वज्ञस्यातीन्द्रियत्वाद् वचनम् अस्ति न वेति संदिग्धम् //

43. तथा संदिग्धसपक्षवृत्तिर् विपक्षव्याप्ल् हेतुर् अनैकान्तिको यथा / ऋषभवर्धामानादिधर्मी सर्वज्ञ इति साध्ये केवलिशास्त्रकरणाद् इति हेतुः सपक्षे सर्वज्ञे संदिग्धः / सर्वज्ञस्यातीन्द्रियत्वात् केवलिशास्त्रकरणं संदिग्धम् / विपक्षे वराहमिहिरादाव् असर्वज्ञे विद्यते //

44. संदिग्धान्वयव्यतिरेकहेतुर् अनैकान्तिको यथा सात्मकं जीवच्छरीरं प्राणादिमत्त्वाद् इति हेतुः / जीवच्छरीरसंबन्धी प्राणादिर् न सात्मके अनात्मके वा प्रवृत्तो निवृत्तो वेति निश्चीयते //

45. ततः केवलान्वयी हेतुर् दृष्टान्ताभावात् //

46. तथा द्वितीयो ऽपि केवलव्यतिरेकी नेदं निरात्मकं जीवच्छरीरम् अप्राणादिमत्त्वप्रसङ्गाद् इति / दृष्टान्ताभावाद् एव नान्वयनिश्चयो नापि व्यतिरेकनिश्चय इति संशयहेतुः //

47. उक्ता नव एते ऽनैकान्तिकसंज्ञका हेत्वाभासाः //

48. विरुद्धसंज्ञको हेत्वाभासः कीदृशः //

49. यथा शब्दो धर्मी नित्य इति साध्यो धर्मः कृतकत्वाद् आकाशादिवत् / अयं हेतुर् घटादौ विपक्ष एवास्ति न सपक्षे //

50. तथा शब्दो धर्मी नित्य इति साध्ये प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद् इति हेतुर् आकाशादौ सपक्षे नास्त्य् एव / विपक्षैकदेसे घटादौ विद्यते न विद्युदादौ // एतौ द्वौ हेतू धर्मस्वरूपविपरीतसाधनौ //

51. धर्मविशेशविपरीतसाधनो यथा / चक्षुरादय इति धर्मी परार्था इति साध्यो धर्मः संघतत्वाद् इति हेतुः / मञ्चपीठादिवद् इति सपक्षवचनं / अयं तु हेतुर् यथा चक्षुरादीनां पारार्थ्यं साधयति / तथा संघातत्वं परस्य साधयति / मञ्चपीठादीनां संघातस्य देवदत्तादेः परस्योपकारदर्शनात् //

52. धर्मिस्वरूपविपरीतसाधनो यथा पृथिव्यादिर् धर्मी बुद्धिमद्धेतुजन्य इति साध्ये साश्रयत्वाद् इति हेतुः / घटादिवद् इति सपक्षवचनम् / अयं हेतुर् यथा बुद्धिमद्धेतुजन्यत्वं साधयति तथा बुद्धिमतः कर्तुः साश्रयत्वम् अपि साधयति //

53. धर्मिविषेशविपरीतसाधनो यथा / वैशेषिकस्य मीमांसकं प्रत्य् आत्मा धर्मी चेतयत इति साध्ये (htu 267) चेतनाधिष्ठानत्वाद् इति हेतुर् आत्मनो ऽचेतनस्य यथा चैतन्यं साधयति / तथा हेतुर् अयम् अनित्यत्वम् अपि साधयति / अनित्यत्वाद् विज्ञानस्य //

54. उक्ताः पञ्चैते विरुद्धसंज्ञका हेत्वाभासाः //

55. विरुद्धाव्यभिचारी नाम न कश्चिद् धेतुदोषो ऽस्तीति न तस्योदाहरणं युक्तम् / तत्रोदाहरणं / यत् सर्वदेशावस्थितैः स्वयं च स्वसंबन्धिभिर् युगपद् अभिसंबध्यते तत् सर्वगतम् / यथाकाशम् इति / अभिसंबध्यते च सर्वदेशावस्थितैः स्वसंबन्धिभिर् युगपत् सामान्यम् इति पैलुकस्य स्वभावहेतुप्रयोगः / / द्वितीयो ऽपि प्रयोगः पैठरस्य / यद् उपलब्धिलक्षणप्राप्तं यत्र नोपलभ्यते न तत्रास्ति / तद् यथा क्वचिद् अविद्यमानो घटः / नोपलभ्यते चोपलब्धिलक्षणप्राप्तं सामान्यं व्यक्त्यन्तरालेष्व् इति // अनुपलम्भो हेतुः पूर्वोक्तश् च स्वभावः परस्परं बाधयतः / संशयजननात् /

56. न सपक्षाद् अन्यो दृष्टान्तो नाम कश्चिद् इति सपक्ष एव साधर्म्यदृष्टान्तः // तत्र दृष्टान्ताभासः कीदृशः /

57. साधर्म्येण तावत् /

58. नित्यः शब्दो ऽमूर्तत्वात् कर्मवत् / साध्यविकलः कर्मणो ऽनित्यत्वात् //

59. नित्यः शब्दो ऽमूर्तत्वात् परमाणुवत् / साधनविकलः परमाणूनां मूर्तत्वात् //

60. नित्यः शब्दो ऽमूर्तत्वाद् घटवद् / साध्यसाधनोभयविकलः //

61. तथा संदिग्धसाध्यधर्मा दृष्टान्ताभासः / कश्चित् पुरुषो धर्मी रागादिमान् वचनात् / रथ्यापुरुषवत् / (htu 268) तत्र दृष्टान्ते रथ्यापुरुषे रागादिमत्त्वं संदिग्धः परचेतोवृत्तीनां दुरन्वयत्वात् //

62. संदिग्धसाधनधर्मा यथा / कश्चित् पुरुषो मरणधर्म इति साध्ये रागादिमत्त्वाद् इति हेतुः / रथ्यापुरुषे दृष्टान्ते संदिग्धः / वीतरागो ऽपि रागीव चेष्टते यतः //

63. संदिग्धोभयधर्मा दृष्टान्ताभासो यथा कश्चित् पुरुषो धर्मी असर्वज्ञ इति साध्ये रागादिमत्त्वाद् इति हेतुः / रथ्यापुरुषे दृष्टान्ते साध्यं साधनं संदिग्धम् //

64. अनन्वयो ऽप्रदर्शितान्वयो विपरीतान्वयश् च दृष्टान्टाभासाः //

65. तत्रानन्वयो यथा / यो वक्ता स रागादिमान् रथ्यापुरुषवत् / वक्तृत्वरागादिमत्त्वयोः कार्यकारणभावप्रतिषेधात् //

66. अप्रदर्शितान्वयो यथा / अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद् इति / अत्र विद्यमानो ऽप्य् अन्वयो व्याप्त्या न दर्शित इति / वक्तृदोषाद् अयं दृष्टान्ताभासः //

67. विपरीतान्वयो यथा / यद् अनित्यं तत् कृतकं घटादिवद् इत्य् अत्रानित्यत्वं साध्यम् / साध्येनैव साधनं व्याप्तं कथनीयम् / न तु साधनेन व्याप्तं साध्यं कथ्यते / अथ विपरीतान्वयो दृष्टान्ताभासः //

68. उक्ता नवैते साधर्म्येण दृष्टान्ताभासाः //

69. वैधर्म्येण दृष्टान्ताभासा उच्यन्ते /

70. साध्याव्यतिरेकी दृष्टान्ताभासो यथा / नित्यः शब्दो ऽमूर्तत्वात् परमाणुवत् / अत्र परमाणोर् वैधर्म्यदृष्टान्तत्वाद् अमूर्तत्वं साधनधर्मो व्यावृत्तो (htu 269) मूर्तत्वात् परमाणूनाम् / नित्यत्वं साध्यधर्मो न व्यावृत्तः / परमाणोर् नित्यत्वात् //

71. साधनाव्यतिरेक्ल् यथा / नित्यः शब्दो ऽमूर्तत्वात् कर्मवत् / अत्र नित्यत्वं साध्यधर्मो व्यावृत्तः कर्मणो ऽनित्यत्वात् / साधनधर्मो न व्यावृत्तः कर्मणो ऽमूर्तत्वात् //

72. उभयाव्यावृत्तो यथा / नित्यः शब्दो ऽमूर्तत्वाद् आकाशादिवत् / अत्राकाशादौ वैधर्म्यदृष्टान्तात् साध्यं साधनं च न व्यावृत्तम् //

73. तथा संदिग्धसाध्यव्यतिरेकी संदिग्धसाधनव्यतिरेकी / संदिग्धोभयव्यतिरेकी चेति /

74. संदिग्धसाध्यव्यतिरेको दृष्टान्ताभासो यथा / असर्वज्ञाः कपिलादयः / सर्वज्ञतालिङ्गभूतकेवलिशास्त्राकरणाद् इति / अत्र वैधर्म्योदाहरणम् / यः सर्वज्ञः स ज्योतिर्ज्ञानादिकम् उपदिष्टवान् यथा ऋषभवर्धमानादिर् इति / अत्र वैधर्म्योदाहरणाद् ऋषभवर्धमानादेर् असर्वज्ञता निवृत्तान वेति संदेहः //

75. संदिग्धसाधनव्यतिरेको यथा / नात्र त्रयीविदा ब्राह्मणेन ग्राह्यवचनः कपिलकणादादिः पुरुषो रागादिमत्त्वाद् इति / अत्र वैधर्म्योदाहरणं ये ग्राह्यवचना न ते रागादिमन्तो यथा गौतमादयो धर्मशास्त्राणां प्रणेतार इति गौतमादिभ्यो रागादिमत्त्वस्य धर्मस्य व्यावृत्तिः संदिग्धा //

76. संदिग्धोभयव्यतिरेकी यथा / अवीतरागाः कपिलादयः परिग्रहाग्रहयोगाद् इति / अत्र वैधर्म्योदाहरणं यो वीतरागो न तस्य परिग्रहाग्रहौ संभवतः (htu 270) यथा ऋषभवर्धमानादेर् इति / ऋषभादेर् वैधर्म्यदृष्टान्तात् अवीतरागत्वं साध्यधर्मः परिग्रहाग्रहयोगः साधनधर्मो व्यावृत्तो न वेति संदेहः / अपूर्वार्थलाभः परिग्रहः / लब्धस्यापरित्याग आग्रहः / तौ च द्वाव् अपि ऋषभादौ संभव्येते / छत्रचामरदुन्दुभीनां परिग्रहाग्रहश्रवणात् //

77. अव्यतिरेको वैधर्म्यदृष्टान्ताभासो ऽप्रदर्शितव्यतिरेको विपरीतव्यतिरेकश् चेति /

78. अव्यतिरेको यथा / कपिइआदिर् अवीतरागो वक्तृत्वात् / यत्रावीतरागत्वं नास्ति न स वक्ता यथोपलखण्ड इति / यद्य् उपलखण्डाद् अयं व्यावृत्तस् तथापि सर्वो वीतरागो वक्तेति संदेहः //

79. अप्रदर्शितव्यतिरेको यथा / अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद् आकाशादिवद् इति / परमार्थतः संयग् दृष्टान्तो ऽप्य् अयं वक्तृदोषाद् दृष्टान्ताभासः / परार्थानुमाने वक्तुर् गुणदोषयोर् विचार्यमाणत्वात् / तथा हि यन् नित्यं तत् सर्वं नियमेनाकृतकं दृष्टं यथाकाशादिर् इति वचनेन विभज्य वक्त्रा व्याप्तिपूर्वको व्यातिरेको न प्रदर्शित इत्य् अप्रदर्शितव्यतिरेकः //

80. विपरीतव्यतिरेको यथा / यद् अकृतकं तन् नित्यं दृष्टम् इति / अत्र साधननिवृत्त्या साध्यनिवृत्तिर् व्याप्ता दर्शयितव्या तेन यत्र यत्र साध्यनिवृत्तिस् तत्र तत्र नियमेन साधननिवृत्तिः सिध्यतीति //

81. उक्ता दृष्टान्ताभासा अष्टादश //

82. एत एव सर्वे पक्षहेतुदृष्टान्ताभासाः / वादिना साधयितुम् इष्टम् अर्थं न साधयन्तीति साधनाभासा (htu 271) वादिनो भवन्ति / एवं च प्रतिवादिना दूषणत्वेनोपन्यस्ता दूषणानि भवन्ति / पूर्वपक्षवादिनो ऽभिप्रेतार्थसिद्धिप्रतिबन्धात् / साधनस्य न्यूनतोद्भावनम् एव दूषणस्य लक्षणं विभज्य पृथग् उच्यते /

83. दूषणाभासः / एतान्य् एव दूषणानि प्रतिवादिनोक्तानि / यदा पूर्वपक्षवादी मिथ्यादूषणत्वेन प्रतिपादयतीति तदा दूषणाभासा जातय इति पठ्यन्ते / अभूतदोषोद्भावनानि मिथ्योत्तराणि जात्युत्तरणीति वचनात् / याथादुष्टपक्षे पक्षदोषोद्भावनं निर्दोषे हेतौ हेतुदोषख्यापनम् / अदुष्टदृष्टान्ते दृष्टान्तदोषोपादानं दूषणाभास इति न्यायात् / ज्

84. तत्र प्रतिज्ञाहेतुदाहरणोपनयनिगमनानि पञ्चावयवं परैः साधनम् उच्यते / यथानित्यः शब्द इति प्रतिज्ञा कृतकत्वाद् इति हेतुः / यत् कृतकं तत् सर्वम् अनित्यं दृष्टं यथा घटादीत्य् उदाहरणम् / तथा कृतकः शब्द इत्य् उपनयः / तस्माद् अनित्य इति निगमनम् / दृष्टान्ते प्रतीतिसमर्थो हेतुर् धर्मिण्य् उपनीयत इत्य् उपनयः / प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम् इति वचनात् / नैतद् अस्ति / त्रिभिर् एवावयवैर् अन्वयव्यतिरेकपक्षधर्मसंज्ञकैः साध्यार्थसिद्धेः //

85. तथा हि / वादकाले व्याप्तिपूर्वक एव प्रयोगः कर्तव्यः / यत् कृतकं तत् सर्वम् अनित्यं दृस्तं यथा घटादिर् इति / साध्येन साधनस्य दृष्टान्ते व्याप्तिकथनम् अन्वय उच्यते //

86. विपक्षे च साध्यनिवृत्त्या साधननिवृत्तिर् व्यतिरेक उच्यते यथासत्य् अनित्यत्वे न भवत्य् एव कृतकत्वं यथाकाशादौ /

87. कृतकश् च शब्द इति पक्षधर्मवचनम् / प्रतिज्ञानिगमने पुनः सर्वथा न वक्तव्ये //

88. तथा साधर्म्यवति प्रयोगे ऽन्वयाभिधानसामर्थ्याद् एव व्यतिरेको ऽवगन्तव्य इति न पृथग् उच्यते / यथा यत् कृतकं तत् सर्वम् अनित्यं द्रष्टव्यम् / यथा घटादिः / कृतकश् च शब्द इति / साधर्म्यवान् प्रयोगः / तथा वैधर्म्यवति प्रयोगे व्यतिरेकोक्तिसामर्थ्याद् एवान्वयः प्रतिपन्न इति नान्वयः पुनर् उच्यते / यन् नित्यं तद् अकृतकं दृष्टं यथाकाशादिः कृतकश् च शब्द इति / वैधर्म्यवान् प्रयोगः //

89. उक्ताः साधनाभासा दूषनाभसाः //

90. प्रत्यक्षं कीदृशम् / प्रत्यक्षं कल्पनापोढम् अभ्रान्तम् / प्रतिगतम् आश्रितम् अक्षं यद् विज्ञानं तत् प्रत्यक्षम् / पञ्चेन्द्रियाश्रयाणि ज्ञानानीति यावत् / अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितिययेति समासेन प्रत्यक्षशब्दो वाच्यलिङ्गः सिद्धः / प्रत्यक्षो बोधः प्रत्यक्षा बुद्धिः / प्रत्यक्षं ज्ञानम् इत्य् उपपन्नं भवति //

91. चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायाख्यानि पञ्चेन्द्रियाणि तदाश्रितानि पञ्च ज्ञानानि प्रमाणानि / तद्ग्राह्या विषया रूपशब्दगन्धरसस्पर्शाख्याः प्रमेयाणि पञ्चैव //

92. तच् च प्रत्यक्षं नामजात्यादिकल्पनारहितं निर्विकल्पकम् अभ्रान्तं च यदि भवति / तदा प्रमाणम् उच्यते / दर्शितस्यार्थस्याविसंवादनात् //

93. तत्र नामकल्पना / देवदत्तो ऽयम् इति यद् ज्ञानम् / जातिकल्पना गौर् इयम् इति ज्ञानम् / विशेषणविशेष्यम् (htu 273) इति कल्पना नीलोत्पलम् इति ज्ञानं / अन्यद् अपि सविकैपकं ज्ञानं प्रत्यक्षाभासः / भ्रान्तं चार्थे ऽपि तैमिरिकस्य द्विचन्द्रज्ञानं / शुक्तिकायां रजतज्ञानं स्थाणुर् अयं पुरुषो वेति ज्ञानम् / अन्यद् अपि ज्ञानं प्रत्यक्षाभासः प्रदर्शितार्थाप्रापकत्वात् //

94. तत्र त्रिविधं प्रत्यक्षं / व्यवहारम् अपेक्ष्य इन्द्रियज्ञानम् / सर्वचित्तचैत्तानां स्वरूपसंवेदनं स्वसंवेदनम् / भूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्तजं योगिज्ञानं चेति //

95. तस्य विषयः स्वलक्षणम् अर्थक्रियासमर्थं तु स्वलक्षणम् उच्यते / सामान्यं तु नार्थक्रियासमर्थम् /

96. तद् एव च प्रत्यक्षं प्रमाणम् / प्रमाणम् अर्थप्रतीतिरूपं फलं च तादृशम् एव / न प्रमाणफलयोर् भेदः कश्चिद् अस्ति //

97. अनुमानं द्विधा स्वार्थं परार्थं च /

98. तत्र स्वार्थं तावत् / गृहीते च पक्षधर्मे स्मृते च साध्यसाधनभावे पश्चात् प्रतिपत्ता यथार्थं प्रतिपद्यते येन तत् स्वार्थम् अनुमानम् /

99. पक्षधर्मश् च त्रिविध एव भवति / कार्यं स्वभावो ऽनुपलम्भश् चेति /

100. सिद्धे हि कार्यकारणभावे कार्यं हेतुर् द्रष्टव्यः / यथा यत्र धूमस् तत्राग्निः / यथा महानसादौ / अस्ति चेह धूम इति [ असत्य् अग्नौ न भवत्य् एव धूमो यथा सजलप्रदेशे / अस्ति चेह धूम इति /

101. स्वभावहेतुः / वृक्षो ऽयं शिंशपात्वाद् इति / पूर्वप्रवर्तितशिंशपाव्यवहारवत् / असति वृक्षत्वे न भवत्य् एव शिंशपात्वम् / यथा स्थण्डिलप्रदेशे / अत्रापि व्याप्यव्यापकभावे निश्चिते सति व्याप्यो हेतुर् द्रष्टव्यः //

102. अनुपलम्भहेतुर् यथा / नात्र घट उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेः शशविषाणादिवत् / अत्रापि दृष्यानुपलम्भो दृष्याभवेन व्याप्तो यदा निश्चितस् तदायं हेतुर् गमकः //

103. अनुमानाभासः कीदृशः / पूर्ववत् / शेषवत् / सामान्यतोदृष्टं चेति परैः कल्पितम् अनुमानं सर्वम् अनुमानाभासः // तेषु तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणस्य प्रतिबन्धाभावात् [ सिद्धे सत्य् एव हि कार्यकारणभावे व्याप्यव्यापकभावे च साध्यसाधनभावो नान्यथा व्यभिचारसंभवात् //

104. यथा वृष्टिमान् अयं मेघो गम्भीरध्वनत्वाद् इति / गम्भीरध्वनवतो ऽपि मेघस्य वृष्टिविघातसंभवात् //

105. यथोपरि वृष्टो देवो नदीपूरदर्शनात् बन्धभङ्गादिनापि नदीपूरस्य दर्शणात् //

106. यथा पक्वा एते तण्डुला एकस्थाल्यन्तर्गतत्वाद् दृष्टतण्डुलवत् //

107. पक्वान्य् एतान्य् फलानि एकशाखप्रबन्धात् / उपयुक्तफलवत् / अत्र भूयो दर्शने ऽपि साध्यसाधनयोर् व्यभिचारसंभव एव //

108. यथा यत् पार्थिवं तत् सर्वं लोहलेख्यं दृष्टम् / यथा काष्ठादि) / वज्रम् अपि पार्थिवं //

109. यः प्राणी स सर्वः सग्रीवः / यथा करभादिः कुलीरो ऽपि प्राणी //

110. यथा यद् द्रवद् द्रव्यम् आर्द्रकृत् तद् दृष्टं यथोदकं / पारदम् अपि द्रवद् द्रव्यम् इति / एवम् अन्ये ऽप्य् अनुमानाभासा द्रष्टव्या इति //

हेतुतत्त्वोपदेशः समाप्तः // कृतिर् इयं पण्डितराजजितारिपादानाम् //