शरीरार्थगाथा अ chapter of his योगाचारभूमि

असङ्ग: शरीरार्थगाथा अ chapter of his योगाचारभूमि

पापं न कुर्यान् मनसा न वाचा कायेन वा किंचन सर्वलोके / रिक्तः कामैः स्मृतिमान् संप्रजानं दुःखं न सेवेत अनर्थसंहितम् // श्ag_1.1

आख्येयसंज्ञिनः सत्वा आख्येये ऽस्मिन् प्रतिष्ठिताः / आख्येयम् अपरिज्ञाय योगम् आयान्ति मृत्युनः // श्ag_2.1

आख्येयं तु परिज्ञाय आख्यातारं न मन्यते / तद् वै न विद्यते तस्य वदेयुर् येन तं परे // श्ag_2.2

समो विशेष उत वापि हीनो यो मन्यते स विवदेत तेन / विधात्रये ऽस्मिन् न विकम्पते यः समो विशिष्टश् च न तस्य भवति // श्ag_2.3

आच्छिद्य तृष्णाम् इह नामरूपे प्रहाय मानं च न संगम् एति / तं शान्तधूमम् अनिघं निराशं नाद्राक्षुस् ते देवमनुष्यलोके / इह बाहिरतश् च // श्ag_2.4

कामरागाभिभूतत्वाच् चित्तं मे परिदह्यते / अंग मे गौतम ब्रूहि शान्तिं त्वम् अनुकंपया // श्ag_3.1

विपर्यासेन संज्ञानां चित्तं ते परिदह्यते / निमित्तं वर्ज्यतां तस्माच् छुभं रागोपसंहितं // श्ag_3.2

अशुभां भावय सदा त्वम् एकाग्रः सुसमाहितः / निर्वापयाशु रागाग्निं दह्यसे मा पुनः पुनः // श्ag_3.3

संस्कारावरतां पश्य दुःखतो ऽनात्मतस् तथा / स्मृतिं कायगतां कृत्वा निर्वेदबहुलो भव // श्ag_3.4

भाव्यताम् अनिमित्तं च मानानुशयनाशनं / ततो मानाभिसमयाद् दुःखस्यान्तं करिष्यसि // श्ag_3.5

कुमारिकाप्रश्नगाथा: कथंविहारबहुलो भिक्षुः पञ्चौघतीर्णस् तरतीह षष्ठं / कथंध्यायी विपुलां कामतृष्णां तीर्णो भवत्य् अप्रतिलब्धयोक्त्रः // श्ag_4.1

प्रश्रब्धकायः सुविमुक्तचित्तो ह्य् असंस्कुर्वन् स्मृतिमान् अकोप्यः आज्ञाय धर्मम् अवितर्कध्यायी कोपस्पृहास्त्यानदोषैः वियुक्तः // श्ag_4.2 एवंविहारबहुलो भिक्षुः पञ्चौघतीर्णस् तरतीह षष्ठं / एवंध्यायी विपुलां कामतृष्णां तीर्णो भवत्य् अप्रतिलब्धयोक्त्रः // श्ag_4.3

नित्योत्रस्तो ह्य् अयं लोको नित्योद्विग्ना इयं प्रजा / अनुत्पन्नेषु दुःखेषु समुत्पन्नेषु वा पुनः / यदि किंचिद् अनुत्रस्तं पृष्ट आचक्ष्व तन् मम // श्ag_5.1

नान्यत्र ज्ञानतपसो नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् / नान्यत्र सर्वसंत्यागान् मोक्षं पश्यामि देवते // श्ag_5.2

चिरस्य बत पश्यामि ब्राह्मणं परिनिर्वृतं / सर्ववैरभयातीतं तीर्णं लोके विषक्तिकाम् // श्ag_5.3

केनाभिवर्णा जनता प्रणीता मार्गश् च नैर्याणिकतः प्रयुक्तः / कुत्र स्थितः कुत्र च शिक्षमाणो नायं मर्त्यः परलोकाद् बिभेति // श्ag_6.1

यः शीलवाञ् ज्ञानवान् भावितात्मा समाहितः स्मृतिमान् ऋजुगतश् च / सर्वे ऽस्य शोकज्वरथाः प्रहीणाः सम्यक्स्मृतो यस्य चित्तं विमुक्तं // श्ag_6.2

तेनाभिवर्णा जनता प्रणीता मार्गश् च नैर्याणिकतः प्रयुक्तः / अत्र स्थितः अत्र च शिक्षमाणो नायं मर्त्यः परलोकाद् बिभेति // श्ag_6.3

कथं यशस्वी भवति कथं भवति भोगवान् / कथं कीर्तिम् अवाप्नोति कथं मित्राणि विन्दति // श्ag_7.1

शीलाद् यशस्वी भवति दानाद् भवति भोगवान् / सत्येन कीर्तिम् आप्नोति ददन् मित्राणि विन्दति // श्ag_7.2

कुतः सरा निवर्तन्ते कुत्र वर्त्म न वर्तते / कुत्र दुःखसुखं लोके निःशेषम् उपरुध्यते // श्ag_8.1

चक्षुः श्रोत्रं तथा घ्राणं जिह्वा कायो मनस् तथा / यत्र नाम च रूपं च निःशेषम् उपरुह्यते // श्ag_8.2

ततः सरा निवर्तन्ते तत्र वर्त्म न वर्तते / तत्र दुःखसुखं लोके निःशेषम् उपरुध्यते // श्ag_8.3

केन स्विद् ओघं तरति केनोत्तरति चार्णवं / दुःखं त्यजति केन स्वित् केन स्वित् परिशुध्यति // श्ag_9.1

श्रद्धया तरति ह्य् ओघम् अप्रमादेन चार्णवं / वीर्येण दुःखं त्यजति प्रज्ञया परिशुध्यति // श्ag_9.2

क एतम् ओघं तरति रात्रिंदिवम् अतन्द्रितः / अनालम्बे ऽप्रतिष्ठे च को गंभीरे न सीदति // श्ag_10.1

सर्वतः शीलसंपन्नः प्रज्ञावान् सुसमाहितः / अध्यात्मचिन्ती स्मृतिमांस् तरतीमं सुदुस्तरं // श्ag_10.2

विरक्तः कामसंज्ञाभ्यो रूपसंयोजनातिगः / अनालम्बे ऽप्रतिष्ठे च स गंभीरे न सीदति // श्ag_10.3

रागद्वेषौ भगवन् किन्निदानाव् अरतिरती रोमहर्षः कुतो ऽयम् / कुतःसमुत्थाश् च मनो वितर्काः कुमारका धात्रीम् इवाश्रयन्ते // श्ag_11.1

स्नेहजा आत्मसंभूता न्यग्रोधस्कन्धका यथा / पृथग्विषक्ताः कामेषु मालुता वा लता वने // श्ag_11.2

रागश् च द्वेषश् च इतोनिदानाव् अरतिरती रोमहर्षः इतो ऽयं / इतःसमुत्थाश् च मनो वितर्काः कुमारका धात्रीम् इवाश्रयन्ते // श्ag_11.3

ये तान् प्रजानन्ति यतोनिदानांस् ते तां जना यक्ष विनोदयन्ति / त अर्णवं संप्रतरन्तीहौघम् अतीर्णपूर्वम् अपुनर्भवाय // श्ag_11.4

कार्यम् एतद् ब्राह्मणेन प्रहाणम् अकिलासिना / कामानां विप्रहाणार्थं न हि कांक्षत्य् असौ भवं // श्ag_12.1 स कार्यं ब्राह्मणस्यास्ति कृतार्थो ब्राह्मणः स्मृतः // श्ag_12.2 यावन् न गाधं लभते न तीरम् आयूहते सर्वगात्रैः स तावत् / तीरं तु लब्ध्वेह संतिष्ठति स्थले नायूहते पारगतो निरुच्यते // श्ag_12.3

एषोपमा दामले ब्राह्मणस्य क्षीणास्रवो यो निपको ध्यानलाभी / सर्वे ऽस्य शोकज्वरथाः प्रहीणाः सम्यक्स्मृतो यस्य चित्तं विमुक्तम् // श्ag_12.4

गेय: भिक्षो भिक्षो ओघम् अतार्षीः / आम देवते / अनालम्बे ऽप्रतिष्ठे ओघम् अतार्षीः / आम देवते / यथा कथं त्वं भिक्षो अनालम्बे अप्रतिष्ठे ओघम् अतार्षीः / यथा यथाहं देवते आयूहामि तथा तथा संसीदामि / यथा यथा संसीदामि तथा तथा संतिष्ठे / यथा यथा संतिष्ठे तथा तथा उह्ये / यथा यथाहं देवते नायूहामि तथा तथा न संसीदामीति विस्तरेण शुक्लपक्षो वेदितव्यः // श्ag_13

कुमारिकाप्रश्नगाथा: एको ऽरण्ये प्रसृतो ध्यायसे त्वं वित्ताद् विहीन उत वा प्रार्थयानः / ग्रामस्य वा किंचनागो न्व् अकार्षीः कस्माज् जनेन न करोषि सख्यं सख्यं न संविद्यते केन चित् तव // श्ag_14.1

अर्थाप्राप्त्या हृदयस्येह शान्तिर् जित्वेह सेनां प्रियशातरूपं / एको ध्यायी सुखम् अस्म्य् अन्वभोत्सं तस्माद् जनेन न करोमि सख्यं सख्यं न संविद्यते केन चिद् मम // श्ag_14.2

अनित्या बत संस्कारा उत्पादव्ययधर्मिणः / utpadya hi nirudhyante teṣāṃ vyupaśamaḥ sukham // śag_15 (cf. uv 1.3)

apramādo 'mṛtapadaṃ pramādo mṛtyunaḥ padaṃ / apramattā na mriyante pramattās tu sadā mṛtāḥ // śag_16 (cf. uv 4.1) वितर्कप्रमथितस्य देहिनस् तीव्ररागस्य शुभानुदर्शिनः / bhūyas tṛṣṇā vivardhate sā gāḍhīkurute 'sya bandhanaṃ // śag_17 (cf. uv 3.1) धर्मस्थं शीलसंपन्नं ह्रीमन्तं सत्यवादिनं / ātmanaḥ priyakartāraṃ taṃ janaḥ kurute priyaṃ // śag_18 (cf. uv 5.24) यत् परेषूपनिध्यायेत् कर्म दृष्ट्वेह पापकम् / ātmanā tan na kurvīta karmabaddho hi pāpakaḥ // śag_19 (cf. uv 9.6) सुभाषितं ह्य् उत्तमम् आहुर् आर्याः प्रियं वदेन् नाप्रियं तद् द्वितीयं / satyaṃ vaden nānṛtaṃ tat tṛtīyaṃ dharmaṃ vaden nādharmaṃ tat caturtham // śag_20 (cf. uv 8.11) श्रद्धाथ ह्रीः शीलम् अथापि दानं धर्मा इमे सत्पुरुषप्रशस्ताः / etaṃ hi mārgaṃ divigaṃ vadanti etena vai gacchati devalokam // śag_21 (cf. uv 10.1) श्रुत्वा धर्मं विजानाति श्रुत्वा पापान् निवर्तते / śrutvā anarthaṃ tyajati śrutvā prāpnoti nirvṛtim // śag_22 (cf. uv 22.6) आकाशसमो न लिप्यते इन्द्रकीलप्रतिमो न कंपते / hrada iva samupetakardame saṃsāre ramate na paṇḍitaḥ // śag_23 (cf. uv 17.12) ये रूपेण प्रमिण्वन्ति मां घोषेणानुयान्ति च / cchandarāgavaśopetā na mā jānanti te janāḥ // śag_24.1 (cf. uv 22.12) अध्यात्मं च विजानाति बहिर्धा च न पश्यति / adhyātmaphaladarśī yaḥ sa vai ghoṣeṇa nīyate // śag_24.2 (cf. uv 22.13) अध्यात्मं च न जानाति बहिर्धा च विपश्यति / bahirdhāphaladarśī yaḥ so 'pi ghoṣeṇa nīyate // śag_24.3 (cf. uv 22.14) अध्यात्मं च न जानाति बहिर्धा च न पश्यति / samantāvaraṇo bālaḥ so 'pi ghoṣeṇa nīyate // śag_24.4 (cf. uv 22.15) अध्यात्मं च विजानाति बहिर्धा च विपश्यति / dhīro niḥsaraṇaprajño na sa ghoṣeṇa nīyate // śag_24.5 (cf. uv 22.16)

षष्ठे अधिपतौ राज्ञि रज्यमाने रजस्वलः / arajasy arajā bhavati rakto bālo nirucyate // śag_25 (cf. uv 16.22)

नगरम् अस्थिप्राकारं स्नायुमांसानुलेपनं / yatra rāgaś ca dveṣaś ca māno mrakṣaś ca gāhate // śag_26 (cf. uv 16.23)

कूर्मः स्वके ऽङ्गानि यथा कपाले भिक्षुर् निदध्यान् मनसो वितर्कानि / aniśrito 'nyān aviheṭhamānaḥ parinirvṛto nāpavadeta kaṃ cit // śag_27 (cf. uv 26.1)

तुल्यम् अतुल्यं च संभवं भवसंस्कारम् अवासृजन् मुनिः / adhyātmarataḥ samāhita abhinat kośam ivāṇḍasaṃbhavaḥ // śag_28 (cf. uv 26.30)

नास्ति कामसमः पंको नास्ति द्वेषसमो ग्रहः / nāsti mohasamaṃ jālaṃ nāsti tṛṣṇāsamā nadī // śag_29 (cf. uv 29.37)

आकाशे वै पदं नास्ति श्रमणो नास्ति बाह्यकः / prapañcābhiratā bālā niṣprapañcās tathāgatāḥ // śag_30 (cf. uv 29.38)

sthitiḥ prapaṃcāś ca na santi yasya yaḥ saṃdānaṃ parighaṃ cātivṛttaḥ / taṃ nistṛṣṇaṃ muniṃ carantaṃ na vijānāti sadevako 'pi lokaḥ // śag_31 (cf. uv 29.51) yasya vitarkā vidhūpitā adhyātmam avikalpitā aśeṣaṃ / saṃgaṃ so 'tītya rūpasaṃjñāṃ caturyogāpagato na jātim eti // śag_32 (cf. uv 29.56) ददतः पुण्यं प्रवर्धते वैरं संयमतो न चीयते / kuśalī prajahāti pāpakaṃ kleśānāṃ kṣayatas tu nirvṛtaḥ // śag_33 (cf. uv 28.2) सर्वपापस्याकरणं कुशलस्योपसंपदा / svacittaparyavadamanam etaṃ buddhānuśāsanaṃ // śag_34 (cf. uv 28.1) दुर्निग्रहस्य लघुनो यत्रकामनिपातिनः / cittasya dāmanaṃ sādhu cittaṃ dāntaṃ sukhāvaham // śag_35 (cf. uv 31.1) चित्तनिमित्तस्य कोविदः प्रविवेकस्य च विन्दते रसं / dhyāyī nipakaḥ pratismṛto bhuṃkte prītisukhaṃ nirāmiṣaṃ // śag_36 (cf. uv 31.51) aśilpajīvī laghur ātmakāmo jitendriyaḥ sarvato vipramuktaḥ / anokasārī hy amamo nirāśaḥ kāmān prahāyaikacaro yas sa bhikṣuḥ // śag_37 (cf. uv 32.5) dūraṃgamam ekacaram aśarīraṃ guhāśayaṃ / damayati durdamaṃ cittaṃ brāhmaṇaṃ taṃ bravīmy ahaṃ // śag_38 (cf. uv 33.55)

पारायणेष्व् अजितप्रश्नः: केनायं निवृतो लोकः केनायं न प्रकाशते / किं चाभिलेपनं ब्रूषे किं च तस्य महद् भयम् // श्ag_39.1

अविद्यानिवृतो लोकः प्रमादान् न प्रकाशते / जल्पाभिलेपनं ब्रूमि दुःखं तस्य महद् भयं // श्ag_39.2

स्रवन्ति सर्वतः स्रोताः स्रोतसां किं निवारणं / स्रोतसां संवरं ब्रूहि केन स्रोतः पिधीयते // श्ag_39.3

यानि स्रोतांसि लोकस्य स्मृतिः तेषां निवारणं / स्रोतसां संवरं ब्रूमि प्रज्ञया हि पिधीयते // श्ag_39.4

प्रज्ञायाश् च स्मृतेश् चैव नामरूपस्य सर्वशः / आचक्ष्व पृष्ट एतन् मे कुत्रैतद् उपरुध्यते // श्ag_39.5

प्रज्ञा चैव स्मृतिश् चैव नामरूपं च सर्वशः / विज्ञानस्य निरोधाद् धि अत्रैतद् उपरुध्यते // श्ag_39.6

कथं स्मृतस्य चरतो विज्ञानम् उपरुध्यते / आचक्ष्व पृष्ट एतन् मे यथातथम् असंशयः // श्ag_39.7

अध्यातं च बहिर्धा च वेदनां नाभिनन्दतः / एवं स्मृतस्य चरतो विज्ञानम् उपरुध्यते // श्ag_39.8

ये च संख्यातधर्माणो ये च शैक्षाः पृथग्विधाः / तेषां मे निपकस्येर्यां पृष्टः प्रब्रूहि मार्ष // श्ag_39.9 कामेषु नाभिगृध्येत मनसानाविलो भवेत् / कुशलः सर्वधर्मेषु स्मृतो भिक्षुः परिव्रजेत् // श्ag_39.10

अर्थवर्गीयेषु कामान् आरभ्य गाथा: कामान् कामायमानस्य तस्य चेत् तत् समृध्यति / अद्धा प्रीतमना भवति लब्ध्वा मर्त्यो यद् ईप्सितं // श्ag_40.1

तस्य चेत् कामायमानस्य छन्दजातस्य जंतुनः / ते कामाः परिहीयंते शल्यविद्ध इव रूप्यते // श्ag_40.2

यः कामां परिवर्जयति सर्पस्येव शिरात् पदं / स इमां विषक्तिकां लोके स्मृतः समतिवर्तते // श्ag_40.3

क्षेत्रवस्तुहिरण्@यं च गवाश्वमणिकुण्डलं / स्त्रियो दासान् पृथक्कामान् यो नरो ह्य् अभिगृध्यति // श्ag_40.4

अबलं वा बलीयांसो मृद्नंत्य् एनं परिस्रवाः / तत एनं दुःखम् अन्वेति भिन्नां नावम् इवोदकं // श्ag_40.5 यस्य त्व् एतत् समुच्छिन्नं तालमस्तकवद् धतं / śokās tasya nivartante udabindur iva puṣkarāt // śag_40.6 (cf. uv 10.13ab und 3.10cd)

भद्रैकरागाथा (भद्रगरात्रीय, भद्रकरात्रिय): अतीतं नान्वागमयेन् न प्रतिकांक्षेद् अनागतं / प्रत्युत्पन्नाश् च ये धर्मास् तत्र तत्र विपश्यकः / असंहार्यम् असंक्षोभ्यं तद् विद्वान् अनुबृंहयेत् // श्ag_41.1