SỐ 2117 — LUẬN TAM GIÁO BÌNH TÂM

QUYỂN HẠ

Hàn Dũ lại nói: "Thân Phật chết đã lâu, xương cốt khô mục là vật dư thừa sót lại của sự dơ bẩn, đâu nên đem vào cung cấm," Hàn Dũ so sánh Xá-lợi của thân Phật với xương khô của người thường, sao không biết sợ hãi đến thế ư? Trong kinh Đại Bát Niết-bàn nói: Bấy giờ, Đức Thế tôn dùng năng lực Đại bi, từ trong tâm não phát lửa ra ngoài kim quan, từ từ thiêu đốt thân vàng thành mạt Xá-lợi. Do đó mà biết xương Phật tức là Xá-lợi Phật vậy.

Niên hiệu Xích Ô thứ tư (241) thời Ngô Tôn Quyền, Tam tạng Khương Tăng Hội người nước Khương Cư đến Kim Lăng. Tôn Quyền mời đến hỏi về tình hình, Khương Tăng Hội nói: "Đức Như Lai Đại Sư diệt độ đã ngàn năm nhưng linh cốt Xá-lợi thần ứng không gì bằng. " Từ đó, chay tịnh khẩn cầu đến ngày thứ 21, bỗng nghe trong vạc có tiếng động, đứng dậy nhìn trong bình thấy có năm màu biểu hiện. Tôn Quyền cùng với Công Khanh dân chúng đều cùng nhau xem, nói: "Thật là điềm lành hiếm có ở đời vậy. " Bảo lực sĩ đập vào đó, chày đá bị vỡ vụn, ánh sáng vẫn tự nhiên, bèn xây tháp phụng thờ tại đó và chỗ đất ấy tôn xưng làng Phật-đà. Lại nữa, tại Viện Tinh Nghiêm ở Tú Châu có một Xá-lợi, cứ một ngày hành đạo, một ngày nhập định, hành đạo tức xoay chuyển không ngừng, nhập định là vắng lặng bất động. Thiền Sư Tung soạn "Hành Đạo Xá-lợi ký" để nói về sự linh nghiệm của đạo ấy vậy. Các học giả trong chín học thuyết thời Tam Quốc đều phân vân, cho rằng Đạo ấy cùng với Phật không hề có khác nhưng xét sự linh nghiệm ấy thì không có trong thiên hạ, đua nhau tôn xưng là Thầy. Và cho rằng Phật không đủ để so sánh với Thánh Hiền đó. Đến khi Thiền Sư Tung qua đời chưa được mấy ngày mà thân hình thối rửa và chưa được trăm năm thì xương mục nát. Thần ấy chẳng thế đâu có gì hoảng hốt, há đạo ấy cũng có kịp với Phật ư? Nhưng người thấy Xá-lợi ở trong thiên hạ xưa nay có nhiều, hoặc xổm vẩn theo hư không mà liệng quanh, hoặc chẳng đầu mối mà đến, hoặc phát sáng đồng như mặt trời, mặt trăng, không thể nghe, không thể phá vỡ. Nếu hành đạo ngày đêm như vậy mà không dừng nghỉ, trong thiên hạ không hề có vậy, nâng tháp mà kính thờ thì chuông vàng càng chuyển. Nếu cùng với ý người và tương ứng khác thì tốt, nhưng thần kỳ của Xá-lợi là như vậy mà đem sánh ví với xương cốt của người thường được ư? Liệt Tử nói: "Sống thì vua Nghiêu vua Thuấn, chết thì xương thịt thối nát. " Nên tuy khen ngợi tốt lành cho là lớn và hóa thánh mà không thể biết thì đều chưa khỏi ư? Thịt sống hôi thối cùng mục nát như cỏ cây, nó có thể như xương cốt Phật cả mấy ngàn năm mà thần kỳ lạ lùng, cùng làm tốt lành phước đức cho đời sau?

Hàn Dũ lại nói: "Hãy vất bỏ xương ấy trong nước lửa. " Nhưng sau đó biết được việc làm của bậc đại thánh nhân vượt hẳn người bình thường cả muôn muôn lần. Há không biết Phật là bậc đại thánh, sao Hàn Dũ điên đảo sai lầm loạn lạc đến thế ư? Trương Vô Tận hỏi Thiền Sư Đại Huệ rằng: "Các vua Nghiêu, Thuấn, Võ thang đều là thánh nhân, sao Phật chẳng hề nói đến?" Đại Huệ hỏi: "Các vua Nghiêu, Thuấn, Võ, Thang so với trời Phạm Vương Đế Thích có hơn kém nhau chăng?" Trương Vô Tận thưa: "Các vua ấy đâu có thể sánh với trời Phạm Vương Đế Thích". Đại Huệ nói: "Phật cho Phạm Vương, Đế Thích là hàng phàm phu, ngoài các vị ấy thì có thể hiểu. Ông là người đánh nhịp lấy làm lý luận cao siêu. " Do đó mà quán xét thì các vua Nghiêu, Thuấn, Võ, Thang còn cách xa so với Trời Phạm Vương Đế Thích, mà trời Phạm Vương Đế Thích vẫn còn là Phàm Phu. Tự các vua Nghiêu, Thuấn, Võ, Thang cho đến Văn Vương, Võ Đế, Chu Công Đán, Khổng Tử, các nhà Nho đều được tôn xưng là Thánh. Ở đó, những người như Bá Di, Y Doãn, Liễu Hạ Huệ, mỗi vị đều nhờ một hạnh lành mà được mọi người biết tiếng, cũng tôn xưng là Thánh, mà trong các Thánh chắc chắn có bậc Đại Thánh. Tể Ngã nói: "Với sự nhìn nhận của tôi về Khổng Tử, thì các bậc hiền như vua Nghiêu, vua Thuấn cách xa vậy". Từ lúc có sinh Dân trở lại, chưa lúc nào thạnh như thời Khổng Tử, nên Khổng Tử là bậc đại Thánh nhân của các nhà Nho vậy". Nhưng Phật lại là Thánh trong các bậc Thánh, nghĩa là nếu Ông không tin thì hãy tìm thỉnh những sách sử ghi chép về công đức cao tột của Phật giáo để đọc xem. Phật thì tự tu nhân trong ức kiếp mà chứng quả ở đời nay, sáu độ muôn hạnh không gồm tu, công đức nhiều như cát sông Hằng thảy đều viên mãn. Liệt Tử Viện dẫn lời của Khổng Tử nói: "Khâu tôi nghe ở phương Tây có bậc Đại thánh, không trị mà chẳng loạn". Phạm Úy Tông soạn Tây Vực Luận, nói: "Chỗ Linh Thánh nhóm họp là nơi bậc Hiền ý đản sinh". Có người hỏi Phật về Văn Trung Tử, đáp rằng là bậc Thánh. Ngài Huyền Trang dịch kinh, vua Thái Tông đời Đường gọi đó là Thánh giáo. Bản triều Thái Tông Hoàng Đế ban lời tựa cho "Thiên Trúc Tam Tạng Pháp sư Thiên tức tai dịch kinh" là: "Bài tựa Tam tạng Thánh giáo". Có người nói: "Phiên dịch chân thuyên bới diệp là tiếp nối thánh giáo của trời người", nên Vua Chân Tông ban lời tựa cho "Thiên trúc Minh giáo Đại sư Pháp Hiền dịch kinh" là "Bài tựa Tục Thánh giáo". Có người nói: "Bậc Thánh ở Long cung mới mẻ, ngưỡng trông Tỳ-kheo ở Linh thứu mà khen ngợi. Tiêu Vũ nói: "Phật là bậc Thánh, nếu chẳng phải bậc Thánh thì không có giáo pháp". Bùi Hưu nói: "Phật là bậc Đại Thánh, Giáo Pháp của Ngài có những việc không thể suy nghĩ bàn luận. Sắp xếp lại mà xem xét thì những người ở đời gọi là bậc Thánh. Có đâu ai hơn Phật? Hàn Dũ không tin Phật mà phỉ báng Phật, sống thì làm người ngu, chết thì làm quỷ ngu bỏ thân này thọ thân khác, càng thúc giục thì càng thối lùi. Người khéo chọn lựa quả nhiên như vậy ư? Hàn Dũ lại nói: "Thần tuy rất ngu, nhưng chắc chắn biết bệ hạ không mê lầm đối với Phật". Lại nói: "Giữ gìn mà truyền bá ở ngoài, không để cho mê hoặc mọi người". Bởi vua Hiếu Tông bị Phật mê hoặc, lại do đó mê hoặc mọi người. Hàn Dũ lại chẳng nghĩ rất lắm! Đức Khổng Tử nói: "Người hiểu biết thì không bị mê hoặc". Nghĩa là người có thể bị mê hoặc trong thiên hạ đều là người ngu. Người hiểu biết đã sáng tỏ lại khôn ngoan, thấu suốt mọi chuyện phải trái. Phàm mọi hành vi tạo tác hẳn đã thấy rõ lý lẽ có thể làm sau đó mới làm, tuyệt đối chẳng bị sự vật mê hoặc, nên cho người ngu mà kính thờ Phật thì đó gọi là bị mê hoặc, song, mình chưa kính thờ Phật mà cho đó là nhận chịu sự mê hoặc thì không thể được vậy. Như vua Hiến Tông thông minh quả quyết, có được Thiên tánh thì đâu phải là người ngu, đâu phải là kẻ dễ mê hoặc? Không riêng gì vua Hiến Tông như vậy mà thông minh anh võ, dân chủ như vua Thái Tông đời Đường, kể từ thời nhà Hán về sau không hề có. Vua dốc lòng kính tin Phật giáo, trước sau như một. Xem vua xây dựng chùa Hoằng Phước, thì nói: "Chuyện vì Sùng Mục Thái hậu mà làm phước. " Lời vừa nói, lệ lưng tròng, tự soạn lời sớ, xưng là "Hoàng Đế Bồ-tát giới đệ tử. " Đến khi Pháp sư Huyền Trang dịch kinh, thì vì đó mà viết lời tựa và gọi là "Ngự chế Tam Tạng thánh giáo tự. " Xem tạng kinh Bồ-tát ham thích ý chỉ nhiệm mầu cho nên ban chiếu cho Hoàng Thái tử soạn lời tựa cho tạng kinh Bồ-tát. Ngu Thế Nam đã chết mà mộng thấy đến nói giống như lúc còn sống, thì nhà ấy liền trai tăng tạo tượng để tạo phước thầm. Nhớ nghĩ các nghĩa binh từ trước trở lại bỏ mình đánh trận chẳng gì bằng vậy, cho nên khắp vì các nghĩa binh cũng như bọn người hung dữ mà xây dựng chùa miếu. Sau khi hưởng thái bình, nhớ nghĩ dưới tay mình đã giết hơn ngàn người, cũng như những kẻ không thấy biết thì dâng áo vua cúng dường chư tăng mà cầu dâng cúng. Bởi vì sự thông minh của vua Thái Tông vượt xa so với vua Hiến Tông, và sự kính thờ Phật của vua Thái Tông không chỉ như sự cung nghinh cốt Phật của vua Hiến Tông vậy. Đó đâu phải là bị Phật mê hoặc ư? Nếu vua Thái Tông quả thật là người ngu mà bị sự mê hoặc thì bấy giờ Phòng Lương Công Huyền Linh và Đổ Lai Công như Mẫn Vương Ngụy nói thẳng không che dấu, cớ sao chẳng cản ngăn vua kính thờ Phật ư? Chẳng những không cản ngăn vua kính thờ Phật mà Phòng Lương Công Huyền Linh còn vâng mạng Huyền Trang dịch kinh. Đỗ Lai Công Như Mẫn thì dùng pháp tôn thờ Kinh Triệu Huyền Uyển. Tâm tôn kính quy hướng, vua tôi đồng một đức hạnh. Lại nữa, không chỉ hai ông Phòng Lương và Đỗ Lai là như vậy. Tống cảnh cương giới là bậc nhất đời Đường, cho nên nhờ Pháp mà làm thầy Đàm Nhất. Bùi Tấn Công dùng thân ràng buộc sự an nguy của thiên hạ, cho nên bắt đệ tử lễ kính ngài Kính Sơn Pháp Châm. Ôm giữ trung tiết đối với quốc gia chết vẫn không thay đổi, ai như Nhan Lỗ Công vì giới pháp xin làm đệ tử ngài Huệ Minh ở Hồ Châu, hỏi đạo với ngài Nghiêm Tuấn ở Giang Tây. Khinh thường danh lợi, ít duyên sức, thuần hiếu hạnh và liêm chính thì ai như Thiên Lỗ Sơn, khi mẹ chết thì chích máu viết kinh Phật khoảng vài ngàn lời. Còn như Trương Vô Tận nói soạn: lời tựa "Tâm kinh", Mạnh Giản kết giao với Trần Ngoại, Đỗ Hồng tạm tham Thiền với Vô Trụ. Quyền Đức Dư soạn lời ký " Thảo Y". Các bậc Hiền Thánh ấy đều là mẫu mực nhưng chẳng xuất đầu lộ diện. Nếu Phật giáo quả thật mê hoặc người, thì cũng mê hoặc được những Thánh Hiền như thế ư? Do đó mà biết vua tôi đời Đường đều chẳng bị mê lầm, Hàn Dũ quả thật mê quả lầm lắm. Tuy nhiên, sự mê lầm của Hàn Dũ thì không đáng luận bàn, nhưng việc Hàn Dũ mê hoặc Thiên hạ đời sau thì đó không phải việc nhỏ vậy. Bởi vì Hàn Dũ nương vào Nho giáo mà tự phụ, học sĩ Kinh Sinh xem Hàn Dũ là bậc tài giỏi, hễ cái gì Hàn Dũ cho là đúng thì Kinh Sinh cho là đúng, cái gì Hàn Dũ cho là sai thì Kinh Sinh cho là sai. Có mấy ai xem xét lại một cách rõ ràng tường tận và tìm hiểu về dấu tích của Hàn Dũ nó như thế nào? Tôi từng nhận những văn bản của Hàn Dũ để lại mà tìm hiểu về dấu vết của Hàn Dũ có ba sách nổi tiếng mẫu mực, đem bán cho quan tể tướng thời bấy giờ, làm sao ông không bỗng chốc trở thành giàu sang ư? Khổng Tử nói: "Nhà Nho có vật báu trên chiếu để đợi hiến dâng, sớm tối cố gắng học đợi hỏi han, ôm giữ trung tín để đợi tiến cử, gắng sức làm việc nhân để đợi thâu nhận. " Các nhà Nho chỉ đợi mà chẳng mong cầu cũng như thế. Bởi vì Đạo nghĩa tự trọng vậy. Mạnh Tử nói: "Nghịch đón rất mực cung kính để có lời nói phép tắc, sắp nói lời ấy thì liền đến ngay, phép tắc suy bại thì bỏ đi ngay. Việc ấy khó tiến mà dễ lui sụt cũng như vậy. " Bởi vì đạo nghĩa tự cao vậy. Sự ham thích của Hàn Dũ đạt đến như thế, tức là đạo nghĩa quét rác vậy. Sách của Hàn Dũ muốn triều đình nhân vào tước lộc của mình để dùng tài năng của mình ra dụ dỗ thiên hạ. Thật là không biết kẻ sĩ trong thiên hạ cố nhiên có người không coi thường sự nghèo hèn, không coi trọng sự giàu sang, rất hay giữ gìn đạo nghĩa như các học trò của Doãn Phó, chẳng dâng lụa xấu để mong cầu hình tượng vẽ vời, chẳng xem thường thân mình để được lời trọng dụng. Người xưa không hề chẳng muốn làm quan vậy, cái xấu đó chẳng do nơi Đạo, chẳng do nơi Đạo mà đến thì giống như loài khoét tường vậy. Như vậy thì dấu vết của Hàn Dũ có thể thấy rõ rồi.

Khi đến tướng Tử Định, Hàn Dũ dâng sách để dua nịnh. Khảo cứu về sách sử đời Đường thì Tử Địch Khuất Cường phạm mạng có nghịch khéo giữ Đặng Châu, chiêu mộ chiến sĩ, có tâm muốn chuyên quyền chiếm cứ Hán Nam, dạy múa theo lễ phép, thanh thái hùng xỉ có ý dòm ngó ngầm cướp trộm. Vua gọi đó là ôm giữ mưu gian. Vương Nhan uy gọi đó đạt được yếu lãnh là may, vậy thì Tử Địch là con cháu của Thiếu Thành Nguyên Tế. Hàn Dũ mới ca tụng ngợi khen, xưng tăng. Đó là ngôn hạnh của thánh hiền, khen đó là có đức. Và có mở lời thì nghĩ dùng cái mênh mông của sách Thương và cái nghiêm túc của sách Chu. Vậy Hàn Dũ ton hót dua nịnh chẳng quá lắm ư? Thuở xưa, Vũ Văn Sĩ khen ngợi Thái Tông bị Thái Tông chê trách đó là dua nịnh, Sơn Nhân Phạm Tri Tuyền khen ngợi Tống Cảnh mà Tống Cảnh trách đó là ton hót. Vì sự thông minh anh võ của Thái Tông và sự ngay thẳng cương chính của Tống Cảnh mà hai người ấy khen ngợi chưa lấy làm quá lắm, còn chưa thể tránh khỏi sự cười chê là ton hót dua nịnh. Huống là sự ngầm chứa khác của Tử Địch gần gũi giúp đỡ triều đình mà Hàn Dũ hết lời khen ngợi, thì sự dua nịnh và ton hót của Hàn Dũ đến như vậy. Lời nói khôn khéo khiến bóng dáng Khổng Tử xấu hổ điều đó, và gièm pha thì ton hót Mạnh Tử răn giữ điều ấy. Như vậy, vết tích của Hàn Dũ lại càng rõ biết đó.

Triều Dương một lần bác bỏ. Chu Chương khiếp sợ, vội tôn sùng thờ sách của vua mà tụng đọc Phong Thiền, ý muốn tiến dâng ton hót triều đình, mong thoát khỏi giáng chức và đổi chỗ. Chỉ nổi không suy nghĩ Thuyết Phong thiền không ra ngoài sách của Nhị Đế Tam Vương mà chỉ sáng lập ở đời Tần Hoàng Hán Võ, nên Nghê Khoan Phong Thiền bàn luận rằng: "Lễ nghi dâng cúng không ghi ở kinh, thì không có kinh của Phong Thiền, không đợi ghi nhớ rồi sau đó mới biết vậy. " Hàn Dũ lúc sinh thời tự phụ, cho rằng có khả năng chuyên rành sự dẫn dắt của hai đế ba vua mà khéo bác bỏ thuyết không có kinh của các nhà tư tưởng, nên gièm pha phế truất, vội tự suy bại sai lầm, tức lấy việc của Tần Hoàng Hán Võ không có kinh mà ton hót nhà vua vậy. Đương lúc thái bình thạnh trị, mà có cầu xin Phong Thiền cũng không thể được, huống gì sau khi phiên trấn mới bình yên, chính là lúc phải cẩn thận tằn tiện tiết dụng, không rảnh rỗi mà có thể dẫn dắt xa xỉ thái quá ư? Trong hàng Đô Hội Du Ca mà có lời thỉnh của Phong Thiền còn không nên, huống gì ngay lúc đã bị trách phạt, đúng là lúc nên đóng mà không chịu tội huống hồ ra mặt mở lời ư? Thầy ta Mao Tiên Ông dựa điều bất chánh để phá loạn chánh thể, Hàn Dũ mới trông ngóng hơi hám để phá dẹp mà Tiên Ông nắm lấy cho đó là điềm tốt, bấy giờ soạn lời tựa cho Mao Tiên Ông Thập Bát Huynh, và nói: Huynh nói quả thật có trừng phạt, đến nỗi nói ngay quét nhà khổ nhọc, huống hồ một ngày vui cười… mà chẳng biết vận mạng thì chẳng cho là quân tử, Hàn Dũ sao dễ bị lay động như thế ư? Hàn Dũ gièm pha Phật là Dị đoan mà lại cúi đầu hạ tâm tự mình nén khí vì bạn mà kính thờ Tiên Ông dị nhân. Thật là con người không giữ gìn được định hướng vậy.

Miếu Hoàng Lăng Nhị phi chẳng phải là thần trong sách cúng tế, Hàn Dũ bài xích Triều Dương còn hơn Động Đình, bèn cầu nguyện với Nhị phi để được thoát họa, đến lúc được trở về liền xuất tiền của để sửa sang ngôi miếu ấy, sắm đủ lễ nghi để cúng tế, soạn sách ghi chép việc đó. Em Vua Cầu Phước không quay lại, sao Hàn Dũ lại theo Tà Cầu phước như vậy ư? Hàn Dũ gièm pha Phật là Quỷ rợ Di mà rúm ró, lo sợ kêu cầu sự thương tưởng nơi Quỷ của phu nhân, thật không biết xấu hổ. Kẻ sĩ Quân tử vốn bị hoạn nạn thì an bài cúng hoạn nạn, vốn bị nghèo khổ thì an bài cúng nghèo khổ. Hàn Dũ vừa mới bị dời đổi phế truất, liền phát điên cuồng nhiễu loạn uất ức buồn thảm. Đã dùng phong thiền để ngợi ca thiên tử, lại do dùng Cát Hung để cầu Tiên Ông, lại họa loạn mà cầu đảo Nhị phi. Vậy Hàn Dũ đâu phải là Người giữ đạo bất biến ư? Nên lúc bấy giờ Thiền sư Đại Điên nói với Hàn Dũ rằng: "Ta biết sống chết họa phước là bởi tại trời, Hoàng Lăng Nhị phi kia đâu thể ban phước cho ngươi, Chúa thượng sau khi kế vị ngôi báu, gian thần phụ nước mà bỏ đi. Thuế khóa khắc nghiệt, nạn giết người đầy đồng, chỉ nên khắc phục được chăng? Vết thương chưa khỏi, mà ông bèn muốn dùng phong thiền kể công để khích động thiên hạ, đó là do ý ông muốn Đàn bà. Ông làm sao chịu đựng vậy ấy ư? Vả lại, vì khốn cùng tự loạn mà cúng tế nữ quỷ, đó là không biết vận mạng vậy. Khuấy động thiên hạ mà chẳng ngó ngàng để tiện cho mình, đó là chẳng biết Nhân vậy. Gượng nói là điên đảo. "Thấy ở các sách truyện khác ghi chép như vậy, thì dấu tích cũ Hàn Dũ lại có thể biết rõ hơn.

Khổng Tử nói: "Người thấp hèn có thể kính thờ vua được chăng?" Ông chưa được thế mà lo được thế. Ba sách nổi tiếng mẫu mực của Hàn Dũ tự bán như vậy, đã được việc đó lại lo mất đi nên Hàn Dũ lập kế kính thờ Tử Địch để giữ gìn tư cách ấy vậy. Nếu như lo mất thì không chỗ nào không đến, sự mong cầu phong thiền, cầu Tiên Ông, khấn đảo Nhị phi Của Hàn Dũ như thế, dấu tích của Hàn Dũ như vậy, tuy văn chương của Ông cao hơn thiên hạ nhưng đâu đáng nói ư? Trong "Chu Tử thông thư" nói: "Không biết mục đích là Đạo Đức mà dùng văn từ làm hay, ấy chỉ là nghề nghiệp mà thôi". Do đó mà nói thì Hàn Dũ và Phó Dịch đều là những người theo nghề nghiệp vậy. Ai có thể cho rằng Hàn Dũ xứng đáng là nhà Nho? Huống hồ Hàn Dũ vì văn chương rất không đáng bàn luận. Tác phẩm của Nguyên Đạo nói rằng: "Bác ái, ấy gọi là Nhân, thực hành đúng như vậy, gọi là xoa. Do đó mà đạt đến, ấy gọi là Đạo. Thật là không suy nghĩ, vô cực và thái cực ấy gọi là Đạo. Khi ấy vốn có cái gọi là thương yêu khắp cùng và thực hành hợp nghi không gì chẳng phải là sự lưu hành phát hiện của Đạo ấy mà Hàn Dũ cho rằng Đạo từ bác ái hành nghi mà có ra, vốn rất điên đảo vậy. Hàn Dũ không biết Đạo cũng như thế.

Các nơi làm bia miếu Khổng Tử, nói rằng: "Xã tắc không oan khuất mà lập đàn cúng tế, đâu như Khổng Tử ngồi trên tòa an nhiên. " Thật là không suy nghĩ, xã tắc sử dụng khí thông suốt thiên địa, ngay vì không nhà mà lập đàn cúng tế là tôn quý. Chỉ có đền thờ táng quốc là nhà, nói lên ý nghĩa bày tuyệt dương mà thông âm, thật là nhục vậy. Hàn Dũ mới lấy xã tắc không nhà, chẳng như Khổng tử vinh hạnh có nhà. Vốn rất là trái lý. Hàn Dũ không biết kinh cũng như thế.

Nguyên Đạo nói rằng: "Vua Nghiêu, Thuấn, Võ, Thang lấy đạo truyền trao như thế. " Vua Võ mất đã bốn trăm năm vua Thang mới sinh, cho rằng vua Thang tiếp nối vua Võ, Hàn Dũ nói: "Vua Võ lấy đó truyền cho vua Thang. " Vua Thang mất sáu trăm năm vua Văn, vua Vũ mới sinh, nghĩa là vua Văn, vua Vũ tiếp nối sự truyền thừa của vua Thang. Hàn Dũ nói: "Vua Thang lấy đó truyền cho vua Văn, vua Vũ. " Đâu có thể đã chết mấy trăm năm mà có thể lấy Đạo để truyền cho người ư?" Nói rằng: "Có thể chết không được sự truyền thừa ấy. " Hàn Dũ cũng biết chết thì không thể truyền Đạo. Sao vua Võ, Vua Thang đã chết mà có thể truyền Đạo cho đời sau ư? Hàn Dũ không biết Đạo cũng lại như thế.

Cùng với Phùng Tú Thư, từ khi Bắc Dương Tử làm Thái Huyền, đồng thời cho rằng hơn hẳn Lão Tử, lại dẫn luận của Hầu Ba, nói rằng: "Thái Huyền hơn hẳn Chu Dịch. " Phàm năm ngàn lời của Lão Tử, cố nhiên chẳng phải Dương Tử bằng được, còn như Kinh Dịch thì nên. Có một số vị thánh về sau làm thành toàn kinh. Tuy Thánh như Khổng Tử mà còn nói: "Năm mươi tuổi mới học Dịch. " Có thể lấy không làm quá lắm mà Hàn Dũ lại nói rằng: Chu Dịch không bằng Thái Huyền của Dương Tử. Sao ông sai lầm đến thế? Dương Tử soạn Thái Huyền vì phỏng theo Dịch. Người xưa nói đó là như Ngô Sở giả mạo để xưng vương. Phỏng theo Dịch còn chưa khỏi giả mạo như thế, mà cho rằng Thái Huyền hơn hẳn Chu Dịch được sao? Hàn Dũ không biết kinh cũng lại như thế.

Hoàng Phác, đời Đường bàn luận về Âu Dương Đảm, nói rằng: "Ông vì quá thương một con hát mà chết. " Và chê cười đó là bất hiếu. Hàn Dũ làm ai từ viếng Âu Dương Đảm, ca ngợi rằng: "Âu Dương Đảm kính thờ cha mẹ thật trọn đạo hiếu, nhân từ đối với vợ con. " Hễ ca ngợi điều người ta chê bai, thì ấy là lời nói, vu báng rất lắm vậy. Soạn thuật "Gián thần luận", cười chê Dương Thành chẳng phải bậc có đạo. Và Thành trấn giữ Đạo Châu mà Hàn Dũ đưa Thái học sinh Hà Kiên trở về Đạo Châu. Lại nữa, nơi Hiền Thành cai trị là bậc có Đạo, có thể sánh với Hoàng Đá cai trị Dĩnh Châu. Phàm trước là hủy hoại mà sao lại có thể khen ngợi thì theo tôi nói đó là cũng phản phúc lắm vậy.

Nguyên Đạo nói: "Lão Tử nói về đạo của mình, không phải điều tôi nói gọi là Đạo. " Sư ấy cho rằng thầy của Khổng Tử là Lão Đam. Xét như thế thì Đạo của Khổng Tử xuất xứ từ Đạo của Lão Tử, cũng có thể gọi Đạo ấy là Đạo vậy. Cùng với Sách Mạnh Giản nói: đạo của các Thánh hoại diệt hoàn toàn, họa ấy xuất phát từ Dương Mặc. Hàn Dũ đọc sách Mặc Tử bèn cho rằng: Khổng Tử và và Mặc có thể dùng lẫn nhau. Xét như thế thì Đạo của Khổng Tử vốn đồng với đạo của Dương Mặc, cũng có thể gọi đó là phá hoại đạo của các Thánh vậy. Phàm Lão Tử và Mặc Tử đều là Đạo dị đoan, Hàn Dũ đã gièm pha bài bác như thế, mà lại cho đạo của Khổng Tử là Lão Tử, Khổng Tử là Mặc Tử. Chẳng là phản lại Khổng Tử lắm ư? Học Khổng Tử mà phản lại Khổng Tử, giống như Trần tướng phản thầy, phùng mông xạ nghệ vậy. Đời sau có học sĩ Kinh Sinh bắt chước sự gièm pha Phật của Hàn Dũ, còn sự phản lại Khổng Tử của Hàn Dũ cũng có thể bắt chước được sao? Chỉ nỗi, Hàn Dũ gièm pha Phật mà lại tiếp nhận Phật, bởi vì Hàn Dũ giao thiệp với Thiền sư Đại Điên vậy. Và tiếp nhận cái thông minh và hiểu biết Đạo lý. Hàn Dũ đưa tiễn Cao Nhàn thì nhận thức được sinh tử. Hàn Dũ soạn thuật hành trạng của Mã Vị thì tiếp nhận cái cắt máu để viết kinh Phật. Hàn Dũ gièm pha kích bác mà lại tiếp nhận. Có thể nói rằng Hàn Dũ là người bất thường, vì trong tâm Hàn Dũ vốn không định kiến. Phải quấy, lấy bỏ chẳng biết thuận theo. Nên buông miệng mở lời, tùy thời mà sửa đổi, trước chẳng nhìn sau, sau chẳng ngó trước và chẳng nghĩ lại đó là để lại tiếng xấu cho muôn vạn đời sau. Người hiểu biết đối với vấn đề ấy, không thể bàn luận bằng tâm riêng tư, không thể bàn luận bằng tâm thương ghét, thử bình lặng tâm thức để bàn luận thì Hàn Dũ là con người quả thật là quân tử hay tiểu nhân, quả thật là nhà Nho hay chẳng thật là nhà Nho ư?

Thời bấy giờ, Hàn Dũ và Liễu đều nhờ văn chương mà nổi tiếng. Hàn Dũ thì gièm pha kích bác Phật giáo, còn Liễu thì học Phật. Xem ông hậu tặng Pháp sư Trọng Tốn bài văn, viết: "Tôi học Phật từ nhỏ, tìm cầu Đạo ấy, suốt ba mươi năm, lại nhờ Nho giáo mà được thông hiểu như Trịnh Trung Thư, Mạnh Thường Châu và Liên Trung Thừa. Do sự biện bác của Liên Trung Thừa, sự mẫn đạt của Trịnh Trung Thư, mà còn tôn sùng kính trọng Phật giáo. Huống gì tôi là kẻ ngu tối?"

Ông tặng bài văn cho Văn Sướng Thượng nhân, viết rằng: "Từ đời Tấn, đời Tống về sau, cả các Pháp sư Đạo lâm, Đạo an, Huệ Viễn và Hưu thượng nhân, cùng giao du với các vị đó thì có Tạ An Thạch, Vương Dật, Thiếu Tập, Tập Tạc Sỹ, Tạ Linh Vân, Bão Chiêu v. v… đều là sự chọn lọc thời bấy giờ, do đó mà chân Thừa pháp ấn và kinh sách Nho giáo đều trọng dụng, và người ta biết được phương hướng". Còn bài tựa tặng Sâm Thượng Nhân, bài tựa tặng Cử Thượng Nhân, bài tựa tặng Hạo Thượng Nhân, soạn thuật văn bia luật sư Đại Minh ở Nam Nhạc, soạn văn bia Lục tổ Tứ Ích, soạn văn bia Hòa-thượng chùa Di-đà ở Nam Nhạc, soạn bia tháp luật sư Pháp Chứng, soạn bài ký viện Tịnh độ ở Vĩnh Châu, soạn bài ký ở chùa Liễu Đại Vân, đâu đâu cũng mở mang Phật pháp, chỉ bày cho người ngu tối, nên Tô Đông Pha đến Tào Khê mà đề rằng: "Phật giáo phiên dịch ở Trung Quốc, chắc chắn dựa vào những người nói hay của Nho giáo, nhưng sau đó lan truyền rộng rãi, Tử Hậu dời về Phương Nam soạn các văn bia ở Tào Khê, Nam Nhạc, tuyệt diệu xưa nay. Bởi vì tìm hiểu lời ông nói hợp với Mạnh Kha kia, có thể chẳng khiến hàng học giả hằng ngày nhìn thấy mà đọc. Tuy văn bia của Tử Hậu đối với Phật giáo như vậy, thích hợp với Tô Đông Pha khen ngợi và ưa thích đạo ấy vậy, nhưng các nhà Nho bất mãn Tử Hậu, bởi vì ông thất tiết với Vương Thúc Văn. Đó hẳn nhiên là mất mác của Tử Hậu, mà lại tìm sâu tâm của Tử Hậu, cũng là ý của Liễu Hạ Huệ không xấu hổ ô nhục vua, vì ban đầu chẳng phải nương vào quyền thế mà ham giàu sang vậy. Xem ông bài xích Vĩnh Châu, an nhiên tự đắc, cái gọi là mong cầu Phong Thiền, cầu Tiên Ông, khấn đảo Nhị Phi, không hề có, vậy thì đó là an nhiên xử thuận cũng có thể thấy vậy. Đến lúc làm thứ sử Liễu Châu và người bạn là Lưu Võ Tích được Bá Châu, Tử Hậu nói Bá Châu chẳng phải chỗ người ở, Lưu Võ Tích đích thân ở trong nhà. Ta không chịu đựng được sự khốn cùng ấy, liền soạn biểu xin Liễu đổi Bá Châu. Tuy Lưu Võ Tích được đổi Liên Châu, không đợi để Liễu Châu và Bá Châu đổi nhau, nhưng ngay một niệm ấy của người hiền thiện đối với sự lo mất của Hàn Dũ đâu không như Bá Di đối với Đạo Chích ư? Thâm ý cầu làm người của Hàn Dũ và Liễu, đại khái là Hàn Dũ thích tiến tới, còn Liễu thì an tĩnh, Hàn Dũ thì bôn ba đua đòi còn Liễu thì điềm nhiên lùi bước. Nên trong bài tựa tặng tiễn chân Hoạt Sơ thượng nhân, Tử Hậu viết: "Nhà Nho Hàn Dũ lùi bước vì thường bệnh, tôi ham thích Phù-Đồ (Phật). Tôi cho rằng phàm người làm Đạo, chẳng thích quan quyền, chẳng tranh tài năng, người hiền đối với ham thích đua đòi như thế, chỉ ấn tổ là mục đích cũng phải xa lìa". Hay thay, lời nói của Tử Hậu, thấm sâu trong tim gan của Hàn Dũ vậy. Lại nói: "Phù-đồ thật có điều không thế phá hoại, thường hay hợp với Dịch, Luận ngữ, chẳng khác đạo với Khổng Tử dị Đạo, tuy bậc thánh còn sinh lại cũng không thể được mà phá hoại vậy". Lại nói: "Lui lại chỗ tội lỗi, đó là dấu vết vậy". Bảo rằng cạo tóc, mặc áo thâm, không chồng vợ, cha con, không làm việc cày cấy dệt thêu. Tức giận bên ngoài mà để lại bên trong, đó là biết đá mà không biết ngọc vậy". Lại nói rằng: "Nếu như chẳng tin Đạo mà bài bác cho đó là mọi rợ thì sẽ có bạn ác đến cướp trộm, mà khinh rẻ Lý Trác do tôi ư?". Xét rõ lời nói của Tử Hậu, thì cái thấy của Hàn Dũ và Liễu, há chẳng phải cách xa như trời vực đó sao? Đời sau có học sĩ Kinh Sinh, không tìm hiểu rõ ràng chỗ đúng sai của Hàn Dũ mà luống bắt chước sự gièm pha phá hoại Phật của Hàn Dũ, Âu Dương, Văn Trung Công ngày nay là Hàn Dũ vậy. Cựu Đường thư cho rằng: Hàn Dũ tánh tình ngang bướng bạo ngược, lúc bấy giờ được làm quan đều bị mọi người khinh bạc, mà ông thì ưa thích bài xích dẹp bỏ Phật giáo, Lão giáo. Đó là che dấu cái xấu và nêu bày cái tốt, mà khen ngợi ông giúp đỡ sáu kinh vậy.

Vua Thái Tông giúp đời an dân, ông thì oán ghét việc xây dựng Phù-đồ, ông bèn che dấu sở trường chê trách sở đoản mà chỉ vì trung tài là chủ yếu. Phàm người đời Đường quy hướng Phật giáo Đại thừa, kính tin theo về thì ông cực lực bài xích. Các vị khanh hiền đại phu, phần nhiều giao thiệp với Chư tăng, đều có sự duyên sự tích, thì ông tức giận xoá đi và chẳng hề ghi chép. Đồng thời, còn nói: "Gặp Đời không có Phật, lời tao nhã của kinh thi, kinh thư khiến người dân được phước". Thật là không suy nghĩ, cẩn thận, dè dặt trong việc lập giáo. Và thực chất là thịt dê, mà da cọp, tiếng chim phụng mà lông chim thứu, đầy dẫy đều như vậy, đến khi nghe làm lành hưởng quả báo thiên đường thì tâm lành chẳng mong mà tự sinh. Đàm luận lễ nhạc để đào luyện dân, và miệng nói bút chép sửa trị thâm tâm, bó buộc bàn luận luôn luôn đều như vậy. Đến khi nghe làm ác sẽ chịu khổ địa ngục thì tâm, ác chẳng mong mà tự sửa đổi. Thời vua Hiếu Tông, có bộ "Nguyên Đạo Biện" nói: Phật lập năm giới là: không giết hại, không trộm cướp, không tà dâm, không nói dối và không uống rượu. Phàm không giết hại là nhân, không trộm cướp là nghĩa, không tà dâm là lễ, không uống rượu là trí và không luống dối là tín. Đạo lý của Trọng Ni (Khổng Tử) đâu có gì xa lạ. Do đó mà nói rằng đạo lý của Phật giáo chẳng thua kém so với Kinh thi, Kinh Thư, Nhã, tụng vậy.

Lại nói rằng: "Lời nói ấy man mác dễ nghe, biến hiện di huyễn, khéo tìm hiểu điều không kiểm nghiệm đều là việc chẳng thật". Chỉ nỗi không suy nghĩ, nói về sự lâu dài của kiếp số là cái thấy của Phật, thông đạt cả quá khứ lẫn vị lai, không bị hạn ngại, chẳng như các nhà Nho chỉ căn cứ sự ghi chép của các thư khế chỉ biết được việc trong vài trăm ngàn trăm mà thôi. Nói về sự rộng lớn của thế giới, là cái thấy của Phật, rỗng suốt cả hư không pháp giới, không có ngằn mé, chẳng như các nhà Nho căn cứ vào địa phương chức phận mà khảo xét, chỉ biết được những việc của bốn thứ dân mọi rợ chung quanh Trung Quốc mà thôi". Trong Hộ Pháp luận của Trương Vô Tận chép: "Con người, có kẻ rất thông minh, có kẻ rất ngu ngốc vụng về. Người thông minh đối với mọi dấu tích húng thạnh hay suy vong từ thượng cổ, mọi Luận lý của lục kinh tử sử đều biết rõ. Còn kẻ ngu ngốc kia, thật là chẳng biết. Há có thể lấy cái biết của họ mà cho là chẳng biết. Há có thể lấy cái biết của họ cho là rộng lớn hay sao?" Do đó mà nói rằng thuyết của Phật giáo, đâu có thể gọi là không kiểm nghiệm, không phải sự thật ư?

Lại nói rằng: "Vua Hiến Tông mong cầu phúc mà bị họa". Thật là không suy nghĩ, điều chẳng làm mà làm thì gọi là thiên vậy, điều chẳng nên gây ra mà gây ra là mạng vậy. Nho giáo nói Thiên mạng, Phật giáo gọi là định nghiệp, bởi vì số phận không thể trốn lánh vậy. Đâu phải mọi việc thiện ác trước mắt gây ra? Kẻ trộm cướp chết rồi mà ông ướp thịt, chẳng phải là sự không kiểm nghiệm của Nho giáo vậy. Lại nói rằng: "Phật là mối họa lớn của Trung Quốc". Thật là chẳng suy nghĩ, Nho giáo cố nhiên dùng điều lành để cảm hóa Trung Quốc, Phật đâu có dạy người Trung Quốc điều ác? Việc làm lành tuy chẳng đồng nhưng đều là sửa đổi, đều không lý lẽ gì có thể vu khống vậy. Giả sử như có đại hoạn gì, mà trời người đều quy hướng và quỷ thần khâm phục thì chắc chắn có lợi ích lớn đối với họ vậy. Đại khái như công gièm pha phỉ báng Phật chính bởi Hàn Dũ và công dẫm giày cũng bởi chính Hàn Dũ. Triều vương xướng đệ, cao tiếng cầu ân, tức sự dâng ba sách của Hàn Dũ. Đứng đầu xướng bàn mọi việc, rêu rao luận vật, tức là sự cầu xin phong thiền của Hàn Dũ vậy. Lão tử buồn thương, nhìn lại âu sầu. Trương Vô Tận nói: "Xem sửa các sách, lo lắng vì già bệnh mà tự buồn, tuy ở địa vị giàu sang nhưng lo lắng không chỗ dung. Nhìn Hàn Dũ không đạt Thiên mạng, cầu Tiên khấn Thần, đồng một chỗ thấy". Sửa chữa Đường thư, vừa tốt vừa xấu, Trương Vô Tận cho rằng: "Đó là nói phỏng khen chê mà làm lụa Ngô, sam bện hơn hai trăm điều. Xem sự múa bút thành văn của Hàn Dũ, rất nhiều sam luận đồng một ý thức vậy. Khẳng khái mạnh mẽ bài xích Phật giáo, mãi đến tuổi già mới lấy hiệu là cư sĩ. Sau đó, thấy Hàn Dũ biệt truyện của Hàn Dũ mới làm lời bạt: "Tôi làm quan ở Lang Da có biệt truyện của Thối Chi để chỉ bày, xem xét cẩn thận lại luận tụng, mới biết thiền sư Đại Điên là người phi thường. Tôi thường lo sự thạnh hành của Phù-đồ, mà vui mừng thuyết của Thối Chi và quán xét lời của Thiền sư Đại Điên mới biết Tử Hậu chẳng phải là quá". Phàm đã bài xích Phật giáo mà lại tiếp nhận Phật giáo, thấy Hàn Dũ giao thiệp với Thiền Sư Đại Điên, tiễn chân Cao Nhàn, ca ngợi Mã Vị cùng một xu hướng vậy. Đạo đồng chí hợp, có như vậy, gọi đó là Hàn Dũ ngày nay kính tin vậy.

Tự công sư Hàn Dũ, mà các nhà Nho đua tranh cùng Hàn Dũ như Trình Minh Đạo nói: "Phật giáo chỉ có mục đích là mong thượng đạt, không có hạ học". Thật là không suy nghĩ, sáu pháp Ba-la-mật của Phật giáo đều là thuyết hạ học thương đạt, trong đó: Thiền Ba-la-mật, nghĩa là nhờ Thiền định mà đạt đến bờ kia. Thiền định là hạ học, đạt đến bờ kia là thượng đạt. Đàn Ba-la-mật, nghĩa là do bố thí để đạt đến bờ kia, bố thí là hạ học, đạt đến bờ kia là thượng đạt vậy. Ngoài ra, như tinh tấn, giữ giới, nhẫn nhục, trí tuệ, mà đạt đến bờ kia tức là thượng đạt. Nên trong kinh giải thoát liễu nghĩa nói: "Học có sáu việc, đó là sáu Ba-la-mật, bố thí, giữ giới, nhẫn nhục là tăng thượng giới học, thiền định là tăng thượng tâm học, bát nhã là tăng thượng tuệ học". Thêm nữa, trong bốn thệ nguyện sâu rộng có nói rằng: "Pháp môn vô lượng thệ nguyện học, Phật đạo vô thượng thệ nguyện thành". Không gì chẳng từ hạ học mà đến thượng đạt. Vậy mà cho rằng Phật giáo không có hạ học được ư?

Chu Hối Yêm nói rằng: "Phật giáo tự cho rằng chỉ thẳng tâm người, thấy tánh thành Phật mà kỳ thật không biết được tâm tánh". Thật là chẳng suy nghĩ, kinh Thủ-lăng-nghiêm là một bộ kinh mang tính học vấn thâm sâu về tâm tánh. Trong kinh nói: "Tiền trần hư vọng là mê mờ chân tánh của ông". Lại nói: "Để mất đi bản tâm vốn tròn sáng nhiệm mầu, bản tánh vi diệu quý báu, do đó mà phá vọng tâm vậy". Lại nói: "Nếu lìa tiền trần mà có tính phân biệt, thì đó chính là tâm của ông". Lại nói: "Con thấy tay Đức Phật Như Lai tự mở tự nắm, chẳng phải tánh thấy của con có mở có nắm, do đó mà làm sáng tỏ được chân tâm". Lại nói: "Không biết ngoài sắc thân, cho đến núi sông mặt đất đều là vật trong chân tâm mầu sáng, vì vậy tỏ rõ tâm này trùm khắp, không gì ngoài nó". Lại nói: "Mỗi mỗi tự biết tâm trùm khắp mười phương, tất cả các vật trong thế gian đều là bản tâm Bồ-đề mầu sáng. Rõ ràng tự biết được tâm vốn nhiệm mầu thường trú bất diệt, do đó mà chứng được tâm nhiệm mầu như hư không, mà vào cảnh giới Phật vậy". Thế mà gọi Phật giáo không biết tâm tánh được sao?

Trương Hoành Cừ không tin thuyết luân hồi, cho rằng: "Phật nói có thức chết đi thọ sinh luân hồi". Vì chưa suy nghĩ, đó tức là quan điểm của Trang Tử dứt ngã để chết. Ý nói là, chết tức ngừng dứt, không còn việc gì khác. Thật là không biết, sinh tử không bờ mé, luân hồi không ngừng dứt. Bốn loài chúng sinh trong sáu đường phải chịu quả báo theo nghiệp mình đã gây ra. Vậy mà cho rằng không có luân hồi được sao? Trong bộ "Nam sử" chép: "Vua Lương Võ Đế mộng thấy một vị tăng mù mắt, tay bưng thủ lư vào trong cung muốn thác sinh vào cung Vua. Khi tỉnh giấc thì ở hậu cung sinh Tử Thích, từ nhỏ đã bị bệnh mắt, các danh y đều không chữa trị được, cuối cùng chịu mù một mắt. Đó là vua Nguyên Đế". Trong bộ "Danh thần ngôn hành lục" chép: "Khi sinh võ tướng Phạm Tổ, người mẹ mộng thấy có một vị trượng phu cao lớn đứng bên cạnh, bảo "Ta là tướng quân Trịnh Võ nhà Hán". Khi thức giấc thì sinh con, nên bèn đặt tên là Tổ Võ. Do Trịnh Võ nội hành thuần thục đầy đủ, nên đặt tên tự là Thuần Phu để làm chứng điều đó". Vậy thì sách của nhà Nho, vốn đã có thuyết luân hồi, vậy mà cho rằng thuyết luân hồi của Phật giáo là chẳng phải thật, sao không quán xét điều ấy vậy? Trình Minh Đạo không tin thuyết địa ngục, cho rằng Phật vì hàng hạ căn mà lập ra ngụy giáo ấy để làm cho người sợ mà làm lành. Đó chính là quan điểm của kẻ tiểu nhân cho là việc ác nhỏ không tổn hại gì vậy. Ý cho rằng khi sống làm ác, chết rồi, ai theo cùng để trị? Thật là không biết, trời đất thần minh chiếu soi khắp cùng, thưởng thiện phạt ác, như bóng theo hình. Vậy mà cho rằng không có địa ngục được sao? Trong bộ "Tuỳ sử" chép: trong niên hiệu Khai Hoàng, quan Đại phủ thừa Triệu Văn Xương, chết rồi sống lại, nói rằng đến cõi âm thấy Chu Võ Đế chịu tội. Chu Võ Đế nói với Triệu Văn Xương rằng khi đã trở lại cõi dương nên vì tôi mà nói với vua Hoàng Đế nhà Tùy là tôi phá diệt Phật pháp bị trọng tội, nên làm các công đức hồi hướng cho tôi để giúp tôi được ra khỏi địa ngục. Triệu Văn Xương tấu trình việc ấy, vua Văn Đế bèn ban sắc cho tất cả tăng ni trong nước tụng Kinh Kim Cương kỳ siêu vua Chu Võ Đế. Trong bộ "Danh thần ngôn hành lục" chép: con của Vương kinh công tên là Phu, gây ra nhiều điều bất thiện. Phàm những việc mà Vương Kinh Công trái ngược tổn thương đạo lý, phần nhiều đều phát xuất từ Phu. Đến sau khi Phu chết, Vương Kinh Công thỉnh thoảng thấy Phu mang gông sắt đứng ở cạnh cửa. Từ đó bỏ chỗ ở, đến lưng chừng núi xây dựng chùa Chung Sơn, tạo phước thầm hồi hướng cho Phu. Lấy đó mà chứng minh thì trong sách của các nhà Nho rõ ràng có thuyết địa ngục, vậy mà cho rằng Thuyết địa ngục của Phật giáo là không có. Sao không suy nghĩ đến điều đó ư?

Trương Hoành Cừ nói: "Đó là sai lầm vậy, trần giới sáu hợp, nó che lấp những cái nhỏ vậy, đời người mộng huyễn". Chỉ nổi không suy nghĩ, Trang Tử nói: "Bốn biển nằm trong khoảng trời đất, giống như đá lăn trong đầm lớn, đất nước ở trong biển như hạt gạo giữa hư không, chẳng phải là trần giới là gì? Bạch Lạc Thiên nói:

Hôm qua đầu nhà ham nướng thịt,

Sáng nay ngoài cửa, lưới nhăn ra,

Chớ cười nghèo khó, khoe giàu có

Đều thành nắm cốt, ấy sao nà.

Chẳng phải mộng huyễn là gì? Mắt Trương Hoành Cừ chưa tỏ rõ điều đó, đâu thể nói ông tỏ rõ được đúng sai ư? Trình Minh Đạo nói:

"Phật giáo cần nói bỏ căn trần, nhưng không lý đó, cần có lý đó, trừ là chết vậy". Chỉ nỗi không suy nghĩ, thiền sư Đại Huệ nói: "Sự chướng đạo của tâm ý thức, hơn cả rắn độc hổ dữ, với hổ dữ còn có thể tránh né, tâm ý thức không có chỗ để tránh né. Vậy người học đạo, có thể an nhiên ràng buộc nơi căn trần ư?" Đại sư Huệ Năng nói:

Bồ-đề vốn không cây

Gương sáng chẳng phải Đài

Xưa nay không một vật

Nơi nào bám bụi nhỏ

Vậy người ngộ đạo sao lại hệ lụy nơi căn trần ư? Trình Minh Đạo tự chẳng rõ như vậy, đâu có thể gọi thiên hạ không có lý ấy ư?

Trương Hoành Cừ nói: "Phật giáo nói thật tế mới biết đạo, đó gọi là thành thật vậy, giúp cho đạt được, mới là thật làm sáng tỏ điều ác". Phàm Trương Hoành Cừ lấy thật tế là thành thật có thể được vậy, nhưng gọi thành thật ấy là làm sáng tỏ điều ác, thì chưa thật suy nghĩ vậy. Kinh Lăng-nghiêm chép: "Minh Cực tức Như Lai, Tịnh Cực tức Quang Thông Đạt". Kinh pháp Hoa nói: "Chiếu sáng khắp thế gian". Tâm quyết định rõ ràng, làm sáng tỏ điều ác có thể như thế ư? Ôn Công nói: "Điều nhiệm mầu ấy không xuất phát từ Tông ta, hư vọng ấy ta không tin, chỗ nhiệm mầu ấy chính là Vô ngã. Ông ta nói thiên đường, địa ngục không đáng tin". Phàm Ông Công cho vô ngã là nhiệm mầu thì có thể được vậy, còn không tin thiên đường địa ngục, thì thật chưa suy nghĩa vậy.

Lưu Nguyên Thành nói: "Cái mà mắt tai của người không thấy, không nghe đến thì phải biết cái đó là không có". Liệt Ngự Khấu nói: "Hoàng tử quả thật tự tin. Nếu như đối với lừa dối lý chẳng tin, vậy thật là biết lý ư?"

Trương Hoàng Cừ nói: "Phật giáo lừa dối trời đất, cho là huyễn vọng". Sao không xem bài phú Xích Bích nói: "Tự nó biến mà quán sát, tuy trời đất không thể trong một nháy mắt, thì chung cùng của trời đất". Cuối cùng, hẳn nhiên đã xuất phát từ thuyết của Tô Đông Pha, đâu riêng gì chỉ Phật giáo có lời ấy ư?

Trình Minh Đạo nói: "Phật giáo thật là mến tiếc thân mạng không thể xả bỏ". Sao không xem trong "Ngũ Đại Sử" nói: "Phật đối với đầu mắt tay chân, đều bố thí cho người". Vậy Phật đâu mến tiếc thân mạng, và điều đó đã xuất hiện nơi ngòi bút của Âu Dương Công, đâu riêng gì sách Phật nói điều đó.

Y Xuyên nói: "Ngày xưa mê hoặc người là đè cởi trên kẻ ngu dốt, ngày nay mê hoặc người nhân vì họ cao minh". Chỉ nỗi không suy nghĩ, người hiểu biết quán sát sự chưa thành, kẻ ngu mờ mịt đối với việc đã thành. Đã gọi là Cao Minh, mà lại nói họ chịu sự mê hoặc được ư?

Trình Minh Đạo nói: "Phật giáo, Lão giáo lời nói gần với lý, lại chẳng thể so sánh với Dương Mặc; do đó, gây nên tai hoạ quá hơn tai họa của Dương Mặc". Chỉ nỗi không suy nghĩ, muôn hình đều có sự tệ hại, chỉ riêng có chẳng hư hoại. Đã nói là gần với lý mà lại nói nó là hại được sao?

Tạ Hiển Đạo lần lượt nêu lời Phật những chỗ đồng với Nho giáo để hỏi Y Xuyên. Y Xuyên đáp rằng: "Tùy chỗ đồng ấy, tuy phần nhiều chỉ là bản lãnh chẳng đúng, nhất loạt sai bỏ". Y Xuyên không thể rõ để chỉ đâu là sai, là không đúng, đâu phải là công luận của thiên hạ ư? Hễ không thể chỉ nó sai chỗ nào thì không bao giờ thấy nó có chỗ sai, không thể chỉ nó chẳng đúng chỗ nào, lại cũng không bao giờ thấy nó có chỗ chẳng đúng vậy. Ngay như, muốn dùng tâm thương ghét mà vu khống nó là sai, vu khống nó là chẳng đúng, thì thiên hạ đời sau, há lời không căn cứ mà có thể lừa dối được ư? Đến như Chu Hối Yêm chỉ cái sai mà ông thấy thật thấy, cho rằng: "Cái học của Phật giáo chính là chán ghét sự đầy khắp không chỗ trống của lý này, khiến đã không được mảnh đất của chiếc chiếu vô lý để tự an. Nhàm chán lý này lưu hành không dứt, khiến cho lúc không được vô lý để tự do". Thật là không biết, Phật giáo chẳng phải chán ghét lý này mà muốn không lý này vậy. Chính vì ở đời có hai thứ chướng, đó là sự chướng và lý chướng. Không riêng sự làm chướng ngại tâm ta, mà lý cũng làm chướng ngại tâm ta. Trong Kinh Viên Giác nói: "Nếu các chúng sinh trước đã dứt bỏ được sự chướng mà chưa dứt bỏ được lý chướng, thì chỉ có thể ngộ nhập Thanh văn Duyên giác, chưa thể hiển bày được việc trụ vào cảnh giới Bồ-tát", chính là ý này vậy. Nên người học Phật không rõ lý này cố nhiên không biết cái chân chánh của tâm tánh, mà chấp trệ lý này cũng chưa khỏi bị chướng ngại tâm tánh. Do vậy, trước nên khuyên gắng sức thực hành, phải nên nghiên cứu cùng tận lý này, sau khi đã dung thông Trung đạo thì không thể chấp trệ ở lý này. Nên nói: "Qua sông phải dùng bè, đến bờ chẳng dùng nữa". Không chỉ Phật giáo mới như thế mà Nho giáo cũng như thế. Chỉ như Chu Văn Vương, không lớn tiếng, chẳng lo dài, thì dứt bỏ được sự chướng, đến khi không hay không biết, thì lý chướng dứt bỏ vậy. Nhan thị không đổi giận, chẳng ngờ sai, thì đó là dứt bỏ được sự chướng vậy, đến khi như người ngu ngồi quên, thì lý chướng dứt bỏ vậy. Chu Văn Vương là bậc Thánh, Nhan Tử là thánh gì vậy. Hẳn có thể chẳng bị Lý làm chướng, nếu phân lượng chưa đến bậc thánh thì chỉ có thể bỏ ác làm lành để dứt bỏ sự chướng, vậy có thể không nghĩ không cố gắng để dứt bỏ lý chướng ư? Chu Hối Yêm phân lượng còn xa chưa thể đến thế, do vậy, nhọc muốn chấp trệ lý này, mà cho rằng Phật giáo không nên chán ghét lý này. Vả lại chỉ vì cái sai thật thấy, nên người hiểu biết quán xét thì biết sai chẳng tại nơi Phật giáo mà bởi Chu Hối Yêm vậy. Than ôi: nhìn núi thì núi cao xanh thẩm, ngóng ra biển thì biển rộng mênh mông. Nhấc giày bước lên, xanh thẩm cao xa, vỗ chèo bơi tới, mênh mông xa mù! Và sau đó đi đến chỗ không cùng tận. Chỗ thấy không cùng tận mà khinh bàn luận. Lời cùng lý cạn thì dứt bặt không tiếng. Trình Minh Đạo nói: "Thuyết của Phật giáo, nếu muốn rõ cùng thuyết ấy mà lấy bỏ thì thuyết ấy chưa thể cùng tận, cố nhiên đã biến hóa mà thành Phật vậy. Đến đây, Trình Minh Đạo mới biết thuyết của Phật giáo chẳng phải chỗ mà Nho giáo biết được. Chu Hối Yêm nói: "Nếu như thuyết ấy có thật thì thuyết của Nho giáo ta cũng không sánh bằng. Đó là quá đỗi trung chánh và cùng với sự không sánh bằng chẳng có gì khác". Đến đó, Chu Hối Yêm mới biết thuyết của Phật giáo thì Nho giáo chẳng sánh bằng.

Thuyết của Phật giáo, thì Nho giáo không thể biết cùng tận, Nho giáo cũng chẳng thể sánh kịp. Vậy ai bảo Phật giáo có thể phá hủy ư? Hàn Dũ phá Phật, vì không biết Phật. Các tiên Nho phá Phật, vì bắt chước theo Hàn Dũ vậy. Thử đọc biệt truyện của Hàn Dũ, thấy ông cùng với thiền sư Đại Điên hỏi đáp rất rõ ràng. Hàn Dũ nói: "Người mà ông gọi là Phật, miệng chẳng nói pháp luật của Tiên Vương, sao có thể để yên mà không phá dẹp?" Đại Điên nói: Phàm ông đã từng đọc sách Phật, ông nghi khác với Tiên Vương điểm nào, có thể nói chăng? Hàn Dũ nói: "Tôi đâu có rảnh để đọc sách ấy?" Đại Điên nói: "Ông chưa từng đọc sách ấy sao biết sách ấy không nói pháp luật của Tiên Vương? Vả lại, ông chưa từng thường đọc sách của Khổng Tử, mà nghi Phật giáo sai lầm ư? Chỉ nghe người nói là sai lầm, mà bèn cho là sai lầm ư? Nếu tự vì thường đọc sách của Khổng Tử mà bèn nghi sai lầm của Phật giáo, thì đó là con chó của vua Thuấn vậy. Nghe người cho là sai lầm mà bèn sai lầm, ấy là kẻ thê thiếp vậy. Ngày xưa, nhà của vua Thuấn có một con chó, sớm tối nó chỉ được thấy một mình vua Thuấn. Ngày nọ, vua Nghiêu đến nhà vua Thuấn, nó bèn sủa rân. Chẳng phải mến vua Thuấn ghét vu Nghiêu mà nó sủa, bởi vì nó thường thấy chỉ là vua Thuấn mà chưa từng thấy vua Nghiêu vậy. Nay ông thường học Khổng Tử, song, chưa thường đọc sách Phật, bèn lấy làm lạ. Đó là cái thấy của con chó nhà vua Thuấn. Người con gái lúc lấy chồng, người mẹ đưa đi và răn dè, về đến nhà chồng phải kính, phải răn. Nên người con gái ở nhà mình thì theo cha mẹ, lúc gã rồi thì theo chồng, chồng chết thì theo con, trọn đời như thế, chỉ người khác là theo, đó là đạo lý của người vợ vậy. Nay ông nghe lời người cho là sai lầm, bèn hùa theo nói là sai lầm. Ấy là cái thấy của người vợ vậy". Do đó, mà nói sự phá Phật của Hàn Dũ giống như con chó của vua Thuấn, những kẻ bắt chước Hàn Dũ mà phá Phật, chẳng phải là hạng vợ con ư? Làm chó nhà vua Thuấn làm người vợ, không gì thấy nghe sâu rộng như thế.

Đời nhà Hán, có Mâu Tử, có viết sách để biện minh Phật giáo, có bộ sách tên là "Lý Hoặc Luận". Trong đó nói: "Tôi (Mâu Tử) chẳng phải là biện bác, chỉ do thấy rộng nên chẳng bị mê hoặc. Khi tôi chưa hiểu kinh Phật, thì tụng đọc ngũ kinh, cho rằng lý trong thiên hạ đều nằm trong đó. Khi đã đọc được thuyết của kinh Phật, xem lại Ngũ Kinh, thì giống như vào trong giếng trời mà nhòm khe hang, lên núi Thái mà nhìn gò đồi vậy". Lại nói: "Thấy biết ít thì lấy làm lạ nhiều, thấy lạc đà mà nói ngựa bị sưng lưng". Như vậy, sự phá hủy Phật giáo ngày nay, đâu khác gì thấy lạc đà mà nói ngựa bị sưng lưng ư? Người hiểu biết đối với sự việc này cũng xét xem kỹ lưỡng, so ngắn lường dài mà suy nghĩ đó. Nói rằng giáo lý của ta quả thật là ưu việt hơn so với họ ư? Hay kém hơn so với họ ư? Đạo quả của họ là kém hơn của ta ư? Thần thông diệu dụng của Phật là chỗ không thể luận bàn. Ban đầu xét việc đệ tử Phật đến Trung Quốc thì Minh Hoàng hỏi Nhất Hạnh về vận nước rằng: "Xe Loan có đi cả muôn dặm, xã tắc rốt cùng là tốt lành". Sau đó, vua Đường Minh Hoàng vì sự biến loạn của An Lộc Sơn mà đến đất Thục, vận nhà Đường chấm dứt ở đời vua Chiêu Tông mà Chiêu Tông lúc đầu được phong là Cát Vương, đều như lời của Nhất Hạnh. Các nhà Nho cho thông minh duệ trí là Chí Thánh, vậy có thể thấy biết trước được như thế chăng? Nêu bày thuyết ấy cùng với lời của Nho giáo, chắc chắn họ sẽ nói: "Nhà Nho tôi không quý điều ấy, thật là không suy nghĩ. Lời ký chép: Đạo chí thành có thể biết trước, chẳng phải không quý việc ấy, riêng miệng hay nói như thế, mà thấy thì chưa đến thế, Tam tạng Pháp sư Đại Nhĩ chứng được tha tâm thông, Quốc Sư Trung thử hỏi rằng: "Ngài hãy nói xem, Lão tăng hiện giờ đang ở đâu?" Đại Nhĩ đáp: "Ở trên cầu Thiên Tân xem khỉ làm xiếc". Trung lại hỏi: "Lão Tăng hiện giờ ở đâu?" Đại Nhĩ đáp: "Ở tại Tây Xuyên xem thì bơi lội". Các nhà Nho từ thời vua Thuấn, vua Nghiêu, cho đến Khổng Tử, Mạnh Tử quả thật có thể có được chút biết ấy ư? Nêu bày thuyết ấy cùng với lời của Nho giáo, chắc chắn họ sẽ nói: "Nhà Nho tôi không chuộng điều đó". Chỉ nỗi không suy nghĩ, trong kinh Thi nói: "Người kia có tâm, ta nghĩ đạt được vậy". Không phải chẳng chuộng điều ấy, chỉ nói bằng miệng vậy, mà biết chưa đến được thế.

Đến như, Đại Sư Đạt-ma sau khi an táng thì nhục thân trở về Tây Trúc. Đại Sĩ Vạn Hồi chỉ trong một ngày mà đi lại muôn dặm. Kỳ Vực dùng một thân mà đồng thời thọ nhận sự cúng dường của trăm nhà. Viên Trạch trong một đời mà có thể biết được việc của ba đời. La-hán đảnh lễ ngài Ngưỡng Sơn Tuệ Tịch, thần núi thọ giới với ngài Khuê Phong ở núi Tung. Đàm Thỉ dao kiếm không thể làm thương tổn. Hàn Sơn ẩn vào trong vách đá, sinh tử đến đi, tùy theo ý thích, thần thông biến hóa không thể suy lường. Đó tuy chỉ là cặn bã của Phật giáo, ban đầu chẳng phải là chỗ mến chuộng của Tông môn, những từ các Tông giáo khác mà quán sát thì chưa hề có dấu tích kỳ lạ như thế. Cái thấy đã chưa thể kịp như vậy mà muốn khinh bàn Phật pháp, không biết họ sẽ nói thế nào? Nếu nói thuyết nhân quả không đáng tin thì làm việc lành có trăm điều tốt, làm việc chẳng lành thì bị trăm sự tai ương. Người làm điều lành chắc chắn có phúc thừa, kẻ làm điều chẳng lành chắc chắn có ương họa. Các nhà Nho chắc chắn đã dùng nhân quả để dạy người. Há cho rằng không đáng thực hành, hung bạo là chẳng tổn hại và trái lại là biết đạo ư? Nếu nói thuyết ăn chay không đáng giữ, cho nên người không ăn mặn, như Khổng Tử lấy sự chay lạt để cúng tế, nhưng chỉ ăn chay ba ngày. Trong lễ ký lấy làm cái đức của thanh minh. Các nhà Nho đều lấy sự chay lạt thanh khiết để dạy người, há rủ thịt làm ngày tụ hội ăn muôn tiền. Trái lại là việc tốt lành ư? Nếu nói giới không giết hại chẳng phải đúng, thì sự chúc võng của vua Thành Thang, việc phóng sinh của Triệu Giản Tử, đều là ý ấy, Tề Tuyên Vương không nỡ giết một con bò. Mạnh Tử gọi đó là Nhân Thuật. Tống Tường cứu các loài dế kiến. Người quân tử lấy đó bàn việc tốt lành. Các nhà Nho chẳng thường lấy việc hộ sinh để làm việc phát sinh thạnh đức ư? Nếu nói giới không uống rượu chẳng phải đúng thì ác như Đại Võ còn ban chỉ không uống rượu, do đó can phạm sự trách phạt của Tiên Vương, say mà gào khóc rầm rỉ, do đó, dẫn đến sự giết hại của Tân Diên. Sao các nhà Nho không cho việc say sưa là cội gốc để chuốc họa ư? Nếu nói giới trộm cướp chẳng phải là điều mến chuộng của các nhà Nho, thì chỗ mà Y Doãn gọi đó là phi đạo phi nghĩa vậy, một hạt cải cũng không lấy của mọi người. Tô Đông Pha nói: "Mọi vật trong khoảng không gian của trời đất, mỗi mỗi đều có chủ, nếu chẳng phải là sở hữu của ta, tuy chỉ mảy may cũng chớ lấy, ấy là nói gì vậy? Nếu nói giới không nói dối chẳng phải là điều cần thiết của nhà Nho thì sự học chí thành của Tư Mã Ôn là tự không nói uống dối, ban đầu ông làm tư trị thông giám, nói: "Tần Hiếu Công chẳng phí bỏ vật thưởng của Di Mộc, Tề Oai Công chẳng trái lời thề của Tào Mạc, Tấn Văn Công chẳng tham lợi của Phạt Nguyên. Ấy, quả thật là ý gì? Nếu cho rằng giới không tà dâm là nói phỏng, thì mỹ phản chánh thứ dâm dật thấy nói tiếng, là điều ngâm vịnh của kinh Thi. Đó là các nhà Nho không hề dung túng cho người tà dâm vậy. Nếu cho rằng thuyết bố thí là nói cuồng, thì cho người nghèo khó, giúp kẻ thiếu thốn, thấy ghi chép trong Đới Lễ. Vậy thì các nhà Nho không hề cấm người bố thí. Nếu cho rằng thiền định không phải là đường lành, thì biết chỉ và sau có định, có sách Đại Học ghi nhận vậy. Nếu nói nhẫn nhục không phải là việc tốt thì điều nhỏ không nhẫn chắc chắn sẽ loạn mưu lớn, cớ sao trong Luận Ngữ răn dè như vậy. Nếu cho rằng lời nói xấu ác không cần răn cấm thì sao sách Lễ Ký chép: lời nói ác không tuôn ra ở cửa miệng". Nếu nói tức giận không cần phải cấm ngăn, sao trong Kinh Thư lại ghi "Chẳng những không dám ôm lòng tức giận". Nếu cho rằng giới không nói lời đôi chiều chẳng phải là việc phải mau làm thì người không có mặt đừng nói sau lưng, sao khắn khít với mệnh lệnh của Đế Thuấn vậy. Nếu cho rằng giới không nói lời thêu dệt là xa vời không thiết thực, thì "Nói khéo như Hoàng Nhan thật sâu sắc vậy" sao lại thấy viết ở chương Tiểu Nhã? Nếu nói tham dục không thương tổn mọi sự, thì "Người tham là hạng người hư hủy", cớ sao thi nhân viết vậy? Nếu nói Tà kiến không có hại cho đạo, thì tà thuyết lừa dối người, sao Mạnh Tử lại bài bác? Nếu cho rằng không màng đến thân thể, ăn mặc thô sơ, chẳng phải là trung đạo của Thiên hạ, thì Thái Bá cắt tóc vẽ mình, sao tôn xưng là có Chí đức. Nếu cho rằng không cưới gả, không dưỡng nuôi là cắt đứt thường Đạo của nhân luân, thì Lỗ Sơn trọn đời không cưới vợ, cớ sao giúp ông dùng văn thực hành đạo lý cao xa của Phật, hẳn chưa dễ nói với người đời. Tạm dùng dấu tích cạn cợt để luận bàn, thì không biết thế nào là sai trái, thế nào là bị chê bai? Thấy nghe không được rộng rãi mà vọng cho là sai trái, chê bai thì chưa khỏi thuộc hạng chó của vua Thuấn và chỉ là người vợ mà thôi vậy.

Mâu Tử nói: "Điều tôi khen chỉ như lấy bụi đất đắp lên núi Thái, lấy sương mai để thêm vào sông hồ. Điều ông phỉ báng chỉ như dùng một bàn tay để che ánh sáng mặt trời, vốc đất hòn để lấp bờ sông. Điều tôi khen, không thể khiến Phật cao hơn, điều ông phỉ báng, không thể khiến Phật thấp xuống. Giờ đây chẳng hủy báng cũng đâu thương tổn đến Phật giáo? Chỉ tự mau đến Quyết cung vậy". Trương Vô Tận nói: "Hàn Dũ cho rằng người làm sử, không có họa do người gây ra thì có trời phạt, đâu thể không sợ mà khinh thường được. Phàm người viết sử trích chọn sự thật của người, giả sử khen chê không công bằng, thì còn có hình phạt, tai họa, huống gì vô cớ khinh bạc để phỉ báng bậc Đại Thánh ư. Tất cả các tội nặng đều có thể sám hối, nhưng tội phỉ báng Phật pháp không thể sám hối. Nên trong kinh Pháp Hoa nói: "Tội phỉ báng Pháp rất nặng nề". Nay, người chỉ phỉ báng Phật, tức đã gieo vô lượng nhân tội lỗi. Huống gì Phật dùng đạo lý tốt lành giáo hóa người, người tin Phật sẽ làm việc lành, người không tin Phật sẽ làm việc ác. Chứa nhóm điều ác thì bị mất thân, sau khi chết tội báo càng nặng. Trời gây tai vạ, có thể lánh né, tự mình gây tai vạ không thể trốn tránh. Đó là nói ý vậy. Nếu cho rằng chết là mất hẳn không còn biết gì, cho nên trong Hệ Từ nói: "Hồn đi tức là biến". Trong Hiếu kinh nói: "Cho quỷ hưởng đó". Tả Truyện nói: "Quỷ vẫn xin ăn". Trương Huy Dương nói: "Chết phải làm quỷ dữ để giết giặc". Cho nên sau khi chết chắc chắn có tánh thấy, nghe, hay, biết vậy. Nếu cho rằng chết tuy có biết nhưng không còn tội, thì trong kinh Thư nói: "Đạo trời phước thiện họa dâm". Trong kinh Dịch nói: "Quỷ thần hại đầy phước khiêm". Trong Tả truyện nói: "Có đổi lời thề này, minh thần giết chết". Trang Tử nói: "Ở nơi chỗ vắng vẻ làm những điều bất thiện, thì bị quỷ giết". Vậy thì trong chỗ tối tăm, hẳn có việc thưởng thiện phạt ác. Ở đời có khơi móc cho ra tình gian, phát hiện cho ra việc bí mật như thần linh, chắc chắn không dung túng cho kẻ có tội mãi làm gian ác. Huống gì quyền hành mâu đoạt thực để thần minh xem xét ư? Kẻ kia thông minh ngay thẳng, không thể ngăn che, không thể khi dối vậy, không thuận theo tình riêng của người đời, không khiếp sợ quyền thế ở dương gian, thì người có tội làm sao trốn tránh khỏi hình phạt ư?

Thuyết địa ngục trước đã có nói, đến lúc chết biến thành loài súc sinh, thấy sự ghi chép trong các nhà Nho chẳng phải một. Cổn sinh làm gấu vàng, Bành Tổ sinh làm heo, có nói trong tả truyện. Bao Quân làm rồng, có ghi trong sử ký. Triệu Vương Như ý làm chó, có ghi trong Tiền Hán thư. Vậy ở Trung Quốc trước khi chưa có Phật giáo, trong sách của Nho giáo đã ghi chép những việc ấy, chẳng phải Phật giáo sáng lập ra thuyết ấy vậy. Cổ Tuyên nói: "Bỗng nhiên thành người, đâu đủ để khống chế, hóa thành vật khác cũng đâu đáng lo? Tin được lời ấy thì biết người có thân này không thể giữ mãi được, bỏ lành theo ác, không khỏi sinh làm các loài vật khác. Thông minh không thể thắng nghiệp, giàu sang đâu khỏi luân hồi. Ngày nay béo phì gấm vóc, lúc khác ngậm sắt mang yên. Đời nay vung tay múa bút, kiếp khác mang lông đội sừng. Đó là lý tất nhiên vậy, nên Phật dùng tâm rộng lớn, chỉ bày giáo lý năm thừa: nhân thừa tức là dạy người giữ năm giới, thường được làm thân người, không rơi vào các loài vật khác. Thiên thừa tức là dạy người tu hành mười điều lành, được quả báo làm trời, chứ không chỉ làm người vậy. Còn ba thừa sau là dạy người từ Thanh văn, Duyên giác đến thành Phật đạo, dứt hẳn sinh tử, thường trú bất diệt, chứng Vô Thượng giác, trở lại cứu độ chúng sinh. Đại đạo cao xa trong thiên hạ, ai có thể vượt qua như vậy ư? Ở đời có Đại đạo cao xa, mà u mê không biết, mới cậy ỷ mình thông minh, cậy mình có thanh thế, báng bổ thánh giáo, chứa nhiều tội lỗi oan khiên mà tự hướng đến đường ác. Đó cũng rất đáng thương vậy. Nói chung, con người có được thân này, sống rất khó, còn chết thì rất dễ. Đức Thế Tôn cầm nắm đất để chỉ dạy các đệ tử, cho rằng chúng sinh luân hồi trong bốn loài sáu đường, được làm thân người, chỉ như nắm đất trong lòng bàn tay, còn bỏ mất thân người, như đất trong cõi Diêm-phù. Bởi vì thời gian làm điều lành thì rất ít mà làm điều không lành thì rất nhiều, do vậy thời gian làm được thân người thì ít mà thời gian bỏ mất thân người thì rất nhiều. Vậy thì sự sống chẳng phải rất khó ư?

Bạch Lạc Thiên tự răn mình rằng: "Đời người trăm tuổi, sống đến bảy mươi tuổi là ít có". Giả sử cho ông sống được bảy mươi thì ông nay đã bốn mươi bốn tuổi, chỉ còn hai mươi sáu năm, thời gian có là bao nhiêu. Ông không nghĩ việc trong hai mươi lăm - hai mươi sáu năm trở lại, thoáng vụt qua mau như một giấc ngủ. Vậy thì sự chết há chẳng rất dễ ư? Vì sống khó được mà sự chết dễ đến, hãy đau đáu sợ hãi ngày sợ đêm lo, để mưu tính giải thoát ư? Phật chỉ bày cho thiên hạ pháp môn giải thoát, hễ có tánh của huyết khí tâm trí đều có thể hướng đến mà vào. Và chỉ căn khí chẳng hèn, trí thức vượt hơn người thường, được thấy biết chân chánh, mới không rơi vào tà kiến, có thể biết đó chăng? Thấy đủ trong nguyên bản, ngoài ra không ghi chép.

LINH SƠN PHÁP BẢO ĐẠI TẠNG KINH

TẬP 194

LUẬN CHIẾT NGHI

SỐ 2118

(QUYỂN 1 → 5)

HỘI VĂN HÓA GIÁO DỤC

LINH SƠN ĐÀI BẮC XUẤT BẢN