SỐ 2073 — HOA NGHIÊM KINH TRUYỆN KÝ

SỐ 2073

HOA NGHIÊM KINH TRUYỆN KÝ

Sa-môn Pháp Tạng chùa Sùng Phước

Kinh Triệu biên tập.

QUYỂN 1

Gồm các phần sau đây:

Bộ loại, Ẩn hiển, Truyền dịch, Chi Lưu, Luận thích, Giảng giải, Phúng tụng, Chuyển độc, Thư tả - Tạp thuật.

1. BỘ LOẠI:

Xét kinh này là mây thân pháp giới của Phật Tỳ-lô-giá-na, ở giữa biển Thế Giới Trang Nghiêm Liên Hoa Tạng, ở trong Hải Ấn Tam- muội và Hải Hội Thánh Chúng Phổ Hiền, v.v..., vì Đại Bồ-tát mà nói ra. Phàm một lời, một nghĩa, một phẩm, một hội đều khắp mười phương hư không pháp giới và mỗi hạt bụi, cõi nước trên đầu sợi lông, hết cả Nhân-đà-la võng vi tế thế giới nhỏ nhiệm cùng tột bờ cõi trước sau tất cả kiếp hải và mỗi niệm đều đủ vô biên kiếp thường nói, nói khắp không hề nghỉ ngơi, chỉ là vô tận năng lực Đà-la-ni giữ gìn bút mực chẳng thể ghi được. Đây chính là viên mãn pháp luân xứng với pháp giới mà nói. Chỉ vì Bổn chẳng lìa Tích, là vì chỗ gởi của trời người, thời đến 27. Vì Tích chẳng lìa Bổn chín hội tức khắp mười phương. Mười bốn gồm cả mười đời. Vì Bổn Tích không hai, khiến vô hạn tức là hạn, hạn tức là vô hạn. Như trong kinh này Hải Vân Tỳ-kheo đã trì Phổ Nhãn Tu-đa-la, dùng bút nhiều như núi Tu-di, mực như nước biển lớn mà viết mỗi phẩm chẳng thể cùng tận. Lại như Tam tạng Chân Đế nói, Tây Vực Truyện Ký chép: Bồ-tát Long Thọ đến cung rồng thấy bộ kinh Hoa Nghiêm Đại Bất Tư Nghị Giải Thoát này có ba bản: Bản Thượng có số kệ nhiều bằng cát bụi của mười Tam thiên đại thiên thế giới , số phẩm nhiều bằng cát bụi của bốn thiên hạ. Bản Trung có bốn mươi chín vạn tám ngàn tám trăm bài kệ, một ngàn hai trăm phẩm. Bản Hạ có mười vạn bài kệ, bốn mươi tám phẩm. Hai Bản Thượng Trung và Phổ Nhãn v.v... đều chẳng phải sức người phàm làm được, nên giấu đi mà chẳng truyền bản Hạ thì thấy có lưu thông ở Thiên-trúc, bởi cơ ngộ khác nhau, nên chỗ nghe có khác. Văn-thù, Phổ Hiền đích thân được giáo, Thiên Thân, Long Thọ chỉ thấy Di Thuyên. Tiểu Thánh đồng ngồi mà chẳng nghe, Đại sĩ khác đường mà giác trước. Hành tàng của Thánh giáo, khí cục hơn kém đoán có thể biết. Lại vì Phật diệt độ đã lâu, chúng sinh báo kém sắc lực niệm tuệ đều giảm tổn. Ở bản Hạ này ai không có năng lực nhận đủ, bèn tùy sức tùy vui, chia nhau chép mà thọ trì hoặc đủ mười vạn bài kệ. Đại Bản cũng còn, hoặc ba vạn sáu ngàn bài kệ như đời Tấn đã dịch, hoặc còn bốn vạn bài kệ như đời Chu đã dịch; hoặc chia Phẩm-Hội thành bộ pho riêng, như Chi-lưu đã nói hoặc từ từ tạm thời ẩn mất chẳng nghe tên đều do khí (người tài) cho nên như thế. Cũng như mặt trời sáng rực giữa trời không có hơn kém, nhưng mắt sáng thì thấy rõ, mắt mù thì chẳng thấy gì, há mặt trời chẳng sáng ư? Nay ở đây cũng thế, rộng lược ở người (khí) vốn pháp không thiếu.

2. ẨN HIỂN:

Y kinh Văn-thù Bát Niết-bàn, sau khi Phật diệt độ khoảng bốn trăm năm mươi năm, Văn-thù-sư-lợi còn ở thế gian, y theo Luận Trí Độ và các kinh Đại Thừa phần nhiều là do Văn-thù-sư-lợi kiết tập. Kinh này là do Văn-thù kiết tập. Khi Phật mới diệt độ thì Hiền thánh tạm ẩn, còn đạo lạ thạnh hành, thiếu người Đại thừa thâu nhiếp kinh này nên kinh này ở tại cung rồng giữa biển suốt hơn sáu trăm năm chưa truyền ở đời. Bồ-tát Long Thọ xuống cung rồng, thấy kinh này sâu kín bèn học thuộc lòng rồi đem truyền lại do đó mà truyền bá rộng rãi. Khai Hoàng Tam Bảo Lục có ghi: Xưa, cách nước Vu-điền về phía Đông Nam hơn hai ngàn dặm, có nước Giá-câu-bàn, vua nước ấy nhiều đời kính trọng Đại thừa. Danh tăng các nước vào cảnh vực ấy đều phải thi khảo, nếu người học Tiểu thừa thì không chứa người Đại thừa thì mời ở lại cúng dường. Trong cung vua có các kinh như Hoa nghiêm Ma-ha Bát-nhã Đại Tập đều có mười vạn bài kệ. Vua đích thân thọ trì cầm giữ khóa cửa. Khi đọc tụng thì mở ra hương hoa cúng dường. Lại ở trong đạo tràng các thứ trang nghiêm đầy đủ các báu treo các cờ phướn trái cây các mùa. Vua dạy các Tiểu vương khiến vào lễ bái. Lại ở phía Đông Nam cách nước này hơn hai mươi dặm có ngọn núi rất hiểm trở, trong đó có chứa Hoa Nghiêm, Đại Tập, Phương Đẳng, Bảo Tích, Lăng-già, Phương Quảng, Xá-lợi-phất, Đà-la-ni, Hoa Tụ Đà-la-ni, Đô-tát-la Tạng, Ma-ha Bát-nhã Đại Vân, v.v... gồm mười hai bộ đều có mười vạn bài kệ. Phép nước truyền nhau giữ gìn kỹ lưỡng có đời Sa-môn Chi Pháp Lãnh đời Đông Tấn, phong phạm khang khái, có chí bạt tụy, rất ham thích kinh Đại thừa quên ăn bỏ ngủ chỉ dùng lương khô coi thường mạng sống mà quyết chí tinh cầu thì được phần đầu của ba mươi sáu vạn bài kệ kinh Hoa Nghiêm mà mang đến đất này tức là phần Tấn Triều đã dịch. Nay phần dịch của Đại Chu là do nước Vu-Điền hiến tặng hơn bốn vạn bài tụng, được nói trong Hội thứ nhất. Thế giới Hoa Tạng xưa dịch lược thiếu, giảng giải, không có lý do. Nay văn đều đầy đủ rõ ràng rất dễ hiểu. Mười định một hội, kinh xưa có hỏi mà không đáp, còn bản nay thì đầy đủ rõ ràng. Trước có bảy chỗ tám hội thì nay có bảy xứ chín hội. Tuy so trăm ngàn chưa đủ, nhưng lý của bốn vạn bài kệ vẫn không sót. Lại Long Thọ tụng đủ các bản rồi lên trời, Pháp Lãnh chỉ có được phân nửa ở Đông Độ. Tuy phàm thánh chẳng phải một nhưng hoằng pháp không hai. Chỉ vì cõi nước có trung biên (giữa nước và biên giới) Tuệ giải có sâu cạn mà khiến trong khoảng mấy vạn dặm thấy nghe có cách, thiếu hơn phân nửa chẳng đáng buồn ư? Luận Đại Trí Độ chép: Kinh Bất Tư Nghì có mười vạn bài kệ. Luận Nhiếp Đại Thừa nói có trăm ngàn kệ gọi là kinh Bách Thiên Thích Luận chép: Tức là kinh Hoa Nghiêm mười vạn bài kệ là Bách Thiên . Lại Niết-bàn kinh nói kinh này là Tạp Hoa, nhưng nêu số trăm ngàn mà đặt tên, Tạp Hoa là tướng để bày tên, nêu số thì mất nguồn tức tướng sai khiến chủ, Bất tư nghì thì suy tông còn đó thẳng tạo ở sân. Phật Hoa Nghiêm thì dùng người mà nêu pháp trình bày rõ ràng. Trong bốn tên thì hai tên sau là được.

3. TRUYỀN DỊCH :

Chùa Đạo Tràng, ở Kinh đô, đời Tấn, có Phật-đà Bạt-đà-la dịch. Chùa Tây ở Ngụy Quốc, đời Đường, có Địa-bà-ha-la dịch. Chùa Phật Thọ Ký ở Thần Đô, đời Đại Chu, có Thật-xoa-nan-đà dịch.

- Chùa Đạo Tràng Đất Kinh, đời Tấn, có Phật-đà Bạt-đà-la. Hán dịch là Giác Hiền, vốn là người họ Thích, người nước Ca-duy-vệ là con cháu của vua Ca-lộ-phạn ông nội là Đạt-ma-đề-bà, Hán dịch là Pháp Thiên, từng đến Thiên-trúc rồi ở đó. Cha là Đạt-ma Tu-lợi-da, Hán dịch là Pháp Nhật. Ông, ba tuổi đã mồ côi cha, tám tuổi mất mẹ, được họ ngoại nuôi dưỡng. Theo Tổ Cưu-ma-lợi, nghe tiếng thông minh, thương côi cút một mình bèn đem về độ làm Sa-di. Đến năm mười bảy tuổi, cùng học tập với bạn đồng học mấy người. Mọi người phải dụng công một tháng thì hiền chỉ cần một ngày. Thầy khen: Hiền (Giác Hiền, tên ông) chỉ một ngày địch với ba mươi người. Khi thọ giới Cụ túc thì tu nghiệp càng siêng năng, học rộng các kinh, có nhiều thông suốt. Thuở nhỏ nghe thiền luật nổi tiếng thường cùng bạn đồng học là Tăng-già- đạt-đa dạo chơi mấy năm. Đạt-đa tuy phục tài đức mà chưa lường được cạn sâu. Sau ở trong thất kín đóng cửa ngồi thiền. Bỗng thấy Hiền đến, kinh ngạc hỏi từ đâu đến thì đáp từ trời Đâu-suất xuống kính lễ Di-lặc, nói xong thì biến mất. Đạt-đa mới biết đó là bậc Thánh. Sau thường thấy hiền hiện thần biến, mới biết ông đã chứng quả Bất hoàn, thường muốn đi khắp hoằng hóa, xem đủ phong tục, có gặp Sa-môn đời Tần là Trí Nghiêm đến nước Kế-Tân hỏi các tăng chúng nước ấy: Có ai đến Đông Độ? Đều nói có Phật-đà Bạt-đà-la, vốn sinh tại thành Na-khả-lê ở Thiên-trúc, nối dòng quý tộc, đời tôn là bậc đạo học, thông minh học rộng vị hạnh khó lường trẻ tuổi xuất gia, đã thông kinh luận thọ nghiệp với Đại Thiền sư Phật-đà Đại Tiên. Phật-đà Đại Tiên lúc đó cũng ở nước Kế Tân, nghe Trí Nghiêm tìm người, bèn bảo Nghiêm rằng: Người có thể làm rung chuyển Tăng độ, giảng trao thiền pháp ấy là Phật-đà Bạt-đà-la. Nghiêm chí thành kính thỉnh Hiền bèn hứa nhận. Do đó mà từ biệt thầy mang lương khô đến Đông Độ, đi bộ ba năm nắng mưa lạnh nóng đổi thay lặn lội cực khổ khi thì đỉnh núi hang sâu hiểm trở, khi thì mình đầy tuyết, khi thì vịn trèo lưng chừng mây. Có lúc lương khô nửa chừng bỗng hết uống nước cầm chừng cầu Thánh phò hộ bỗng được cứu giúp. Đã qua Thông Lãnh, trải khắp sáu nước. Vua các nước thấy đường xa đi hoằng hóa bèn thương kính cấp lương thục. Đến phủ Giao Chỉ mà đi thuyền đến một đảo. Hiền giơ tay chỉ núi bảo hãy ghé thuyền ở đây. Chủ thuyền bảo: Khách đi tiếc ngày, gió thuận khó gặp, chẳng thể dừng được. Bèn đi hơn hai trăm dặm, bỗng gặp gió ngược thổi thuyền trở lại đảo trước, người trong thuyền đều biết có thần hộ Sư. Sau có gió thuận cả đoàn đòi đi nhưng Hiền bảo chớ động, chủ thuyền bèn ngưng. Đã có một người đi trước, nhưng sau phải trở lại. Sau vào lúc nửa đêm bỗng Sư bảo đi, không có ai theo, Sư một mình ra đi. Bỗng có giặc đến, những người ở lại đều bị hại. Kế đến Thanh Châu ở quận Đông Lai, nghe tiếng Cưu-ma-la-thập ở Trường An bèn vui mừng đến đó. Đó là tháng 4 niên hiệu Hoằng Thỉ năm thứ 10 đời Tần. Thập rất vui mừng cùng luận về pháp tướng, chấn phát huyền vi phần nhiều đều khai ngộ. Nhân gọi Thập bảo: Chỗ ngài hiểu (giải) chẳng ngoài ý người mà danh rất cao. Thập bảo: Tôi tuổi đã già cần gì phải khen tốt. Thập mỗi khi có nghi đều luận bàn với ông. Sáu trăm vị như các Sa-môn Đạo Tài, Đàm Sướng, Tăng Duệ, Tuệ Quán v.v... đều học thiền, chỗ chỉ trao đều là chân yếu. Từ khi Di pháp truyền về Đông độ hơn bốn trăm năm khai phát sâu rộng không khi nào hơn lúc này. Phàm nói lý biện vật, chỉ cầu trúng dẫu không thích ứng đương thời, chẳng cầu nói hơn người. Nếu ai biết thì nói rõ không sót, nếu người không hiểu thì thiếu sót chẳng bằng. Tần Thái tử là Hoằng muốn nghe Hiền nói pháp, bèn sai các vị tăng đưa luận lên Đông cung. La-thập và Hiền nhiều phen hỏi đáp, văn nhiều chẳng ghi. Chúa Tần là Diêu Hưng chuyên chí Phật pháp hơn ba ngàn Tăng đều mời vào cung tu hành việc người. Chỉ có Hiền yên lặng chẳng đồng với chúng. Sau Hiền bảo đệ tử rằng: Ta hôm qua thấy ở quê có năm thuyền cùng ra đi. Sau một năm thì gặp thuyền từ nước ngoài đến, bèn hỏi, quả nhiên năm thuyền ở Thiên-trúc trước đã thấy. Người nghe biết đến tranh nhau kính lễ. Có ai cúng thì ông đều không nhận mà chỉ ôm bát đi khất thực, bất luận giàu nghèo sang hèn chỉ cùng đệ tử tà tuệ Quán, thứ lớp khất thực. Đến khi Trần Quân Viện Báo ở quận Trần không tin kính đối đãi tệ bạc thì chưa no đã xin rút lui. Báo nói giống như chưa đủ, lại mời ở lại. Hiền nói: Đàn-việt tâm bố thí có hạn, cho nên khiến chỗ thí đã hết. Báo bèn gọi người tăng thêm cơm thì quả nhiên cơm đã hết. Báo hổ thẹn. Rồi hỏi Tuệ Quán rằng: Sa-môn này là người thế nào? Quán nói Đức lượng cao xa chẳng phải người phàm mà xét lường được. Báo kính phục khen lạ. Hiền nghi quỹ thẳng thắn vốn chẳng đồng với phong tục người Hoa mà chí thì rất thanh nhã sâu kín. Pháp sư Tăng Bật cùng Sa-môn Bảo Tài viết sách bảo Thiền sư Đấu Trường rất có đại tâm ấy là vua Thiên-trúc nào phải kẻ phong lưu. Đến niên hiệu Nghĩa Hy năm thứ mười bốn, Ngô Quận Nội Sử Mạnh Khải ở quận Ngô, Hữu Vệ Tướng Quân Chử Thúc Độ thỉnh Hiền dịch kinh này, Hiền bèn tay cầm bản tiếng Phạm cùng các Sa-môn Pháp Nghiệp, Tuệ Nghiêm v.v... hơn một trăm người ở tại chùa Đạo Tràng mà dịch ra. Lời định ý văn, hội thông phương ngôn dịch rất đúng ý kinh. Cho nên chùa Đạo Tràng cũng có Hoa Nghiêm Đường, đạo giáo được truyền bá là nhờ năng lực ấy. Khi bắt đầu dịch kinh thì ở trước nhà lớn (đường) và trong ao đều có hai người hầu từ đất chui lên dâng hương hoa, mọi người đều thấy. Cũng có Thần Kỳ Vinh Vệ tả hữu đứng quanh. Niên hiệu Nguyên Gia năm thứ 6 thì Hiền mất thọ bảy mươi mốt tuổi. Tay co ba ngón nói mình được quả A-na-hàm.

- Tam tạng Pháp sư Địa Bà-ha-la ở xứ Trung Thiên-trúc.

Đời Đường dịch là Nhật Chiếu, thuộc dòng Bà-la-môn, thuở nhỏ xuất gia trụ Ma-ha Bồ-đề và chùa Na-lan-đà. Tam tạng phong nghi rất ôn nhã, thần cơ sáng láng mang rương theo thầy, nghiên cứu nhiều năm, tài năng xuất chúng, sở học uyên thâm Nhân theo ngài Huyền Trang thỉnh kinh về Đông Độ. Rất mến Huyền môn yêu thích nước Chấn Đán (Trung Quốc). Ngài có phong cách bậc nhân mở mang Thượng thừa hóa độ chúng sinh. Niên hiệu Vĩnh Long năm đầu danh ngài vang đến Kinh đô, vua Cao Tông hoằng hóa Phật pháp tâm thành gởi gắm sâu xa bèn mời các Cao tăng long tượng như Luật sư Đạo Thành, Pháp sư Bạt Trần hơn mười Đại đức ở chùa Tây thuộc nước Ngụy mà dịch kinh luận. Sau đó có Pháp sư Hiền Thủ trước tu học kinh về Hoa Nghiêm thường nghĩ kinh thiếu chưa đủ, bèn đến hỏi han mang văn của Hội thứ tám đến đây. Hiền Thủ bèn cùng Tam tạng so sánh, bèn được Thiện Tài, Thiện tri thức Thiên Chủ Quang v.v... hơn mười vị, cầu thỉnh dịch ra văn mới để bổ túc chỗ văn cũ còn thiếu. Sa-môn Phục Lễ ghi chép, Sa-môn Tuệ Trí dịch lời. Lại dịch Mật Nghiêm v.v... các kinh luận hơn mười bộ hợp thành hai mươi bốn quyển, đều do Hoàng Đại Hậu ngự soạn lời tựa cọng thêm lời ca ngợi sâu sắc, nay thấy lưu hành ở đời. Ngày Tam tạng rời quê hương thân mẫu vẫn còn, không bao giờ quên ân nuôi dưỡng thường nghĩ cách báo đền. Bèn đến Thần-Đô dâng biểu lên vua xin trở về nước. Trước vua không cho, phải ba lần cố xin vua mới ưng thuận. Các bậc cao đức ở Kinh đô tạo ca sa lụa là châu báu, dâng cúng tượng và cây Bồ-đề, vua tặng tích trượng cùng một cái chuông và thỉnh phướn tượng vật dụng cúng dường. Niên hiệu Thùy Củng năm thứ ba ngày 27 tháng 12, thân thể mạnh khỏe. Ngài bảo học trò: Ta sắp chết rồi. Rồi nằm nghiêng bên hông phải không bệnh mà thị mạng chung tại chùa Đông thuộc nước Ngụy ở Thần Đô. Người đưa tang mấy ngàn vạn người. Thân mẫu nghe tin thì khóc thương thảm thiết, cúng dường ngàn xấp lụa để khâm liệm. Đạo tục đều buồn thương như cha mẹ chết. Hương hoa xe cộ chôn ở Long Môn thuộc Sơn Dương, bên trái dòng y thủy. Đệ tử sửa chữa linh khám tôn tạo lâu gác. Lại cất nhà tranh bên cạnh mà quét tước cúng dường. Sau Lượng Vương tâu thỉnh cất thêm Già-lam. Vua ra sắc đặt tên là chùa Hương Sơn lầu cao gác lớn rực rỡ, có bảy khám thờ tượng đá, tháp cao tám góc. Các khách đến thăm đều đề thơ khen ngợi.

Sa-môn Thật-xoa-nan-đà, đời Đại Chu ở Thần Đô, chùa Phật Thọ Ký. đời Đường dịch là Hỷ Giác, người ở nước Vu-điền. Trí tuệ rộng lớn, từ tâm lợi vật. Ngài giỏi cả Đại Tiểu thừa gồm luận Dị Học. Thiên Hậu Võ Tắc Thiên) làm sáng tỏ Phật nhật kính trọng Đại thừa vì kinh Hoa Nghiêm cũ Xứ Hội chưa đủ, nghe ở nước Vu-điền có bản tiếng Phạm này bèn sai sứ tìm về và thỉnh người dịch. Thật-xoa và kinh cùng đến cung vua. Niên hiệu chứng thánh năm thứ nhất đời Thiên Hậu năm Ất Mùi, ở chùa Biến Không tại Đại nội thuộc Đông Đô mà dịch kinh Hoa Nghiêm Thiên hậu đích thân đến pháp tòa viết lời tựa, tự mình dùng bút ghi tên phẩm. Có Sa-môn Bồ-đề-lưu-chi, người Nam Ấn Độ, Sa-môn Nghĩa Tịnh đồng đọc văn phạm. Sau giao cho Sa-môn Phục Lễ, Pháp Tạng v.v... trú tại chùa Phật Thọ Ký mà dịch, đến niên hiệu Thánh Lịch năm thứ hai Kỷ hợi thì xong. Lại đến niên hiệu Cửu thị năm thứ nhất Canh Tý ở trong cung Tam Dương dịch Kinh Đại Thừa Nhập Lăng-già và chùa Thanh Thiền ở Tây Kinh, chùa Phật Thọ Ký ở Đông Đô dịch các kinh Văn-thù Thọ Ký v.v..., trước sau dịch tất cả mười chín bộ. Sa- môn Ba Luận Huyền Chấp v.v... ghi chép Sa-môn Phục Lễ sửa văn, Sa- môn Pháp Bảo-Hoằng Cảnh v.v... chứng nghĩa. Thái tử Trung Xá Nhân, Cổ Ưng Phước giám sát và bảo vệ. Đến niên hiệu Trường An năm thứ 4, Thật-xoa nhân mẹ tuổi già mong về thăm viếng dâng biểu lên vua mới cho. Vua ra sắc Ngự Sử Thôi Từ Quang đưa đến nước Vu-điền. Sau Hoàn Đế Long Hưng tiếp tục sùng hưng Phật pháp lại ra sắc mời Sư đến, mới đến Đế Thành. Vào niên hiệu Cảnh Long năm thứ 2 đến đất Vu Tư, vua đem thân cao quý vạn thặng ra ngoài cổng khai viễn đón chào. Đạo Tục cả kinh thành đủ các cờ phướn lọng báu ra đón chào, vẫn trang sức voi xanh khiến cởi vào thành. Vua mời trú tại chùa Đại Tiến Phước. Chưa kịp phiên dịch thì bị bệnh nặng, vào ngày 12 tháng 10 năm niên hiệu Cảnh Vân năm thứ nhất, Ngài nằm nghiêng hông bên phải mà qua đời trú tại chùa Đại Tiến Phước, hưởng thọ năm mươi chín tuổi. Người đạo thương khóc rường cột chánh pháp đã đổ, kẻ tục buồn than mất người dẫn đường. Có chiếu vua đồng ý an táng theo phép nước ngoài. Vào ngày 12 tháng 11 ở ngoài cổng khai Viễn tại đài Nhiên Đăng cổ mà thiêu thân Ngài. Củi tàn lửa tắt nhưng chiếc lưỡi vẫn còn. Đây là điềm lành hoằng pháp. Đến ngày 13 tháng 12, học trò bổn quốc là bi trí, vua sai sứ Ca Thư Đạo Nguyên đưa tro xương và chiếc lưỡi về nước Vu-điền xây tháp cúng dường. Người sau lại ở chỗ thiêu thân Ngài xây tòa tháp bảy tầng.

4. CHI LƯU

- Kinh Đâu Sa một quyển (tên phẩm của Hoa Nghiêm). Sa-môn chi cấm nước Nguyệt Chi, đời Hậu Hán dịch.

- Kinh Bồ-tát Bổn nghiệp, một quyển (hoặc gọi Tịnh Hạnh phẩm).

Sa-môn Thanh tín sĩ chi khiêm nước Nguyệt Chi đời Ngô dịch.

- Kinh Chư Bồ-tát Cầu Phật Bổn Nghiệp, một quyển (cũng là Tinh Hạnh phẩm). Thanh Tín Sĩ Niếp Đạo Chân đời Tây Tấn dịch.

- Kinh Bồ-tát Bổn Nguyện Hạnh Phẩm, một quyển (cũng là Tịnh Hạnh Phẩm) cũng là Đạo Chân dịch lại.

Các kinh trên đều là Hội thứ hai trong kinh này nêu ra.

- Kinh Bồ-tát Thập trú, một quyển (là phẩm Thập Trú). Sa-môn Kỳ đa mật người Tây vực, (Tấn gọi là Ha Chi) đời Đông Tấn dịch.

- Bồ-tát Thập trú kinh, một quyển (là phẩm Thập trú). Sa-môn Trúc Pháp Hộ đời Tây Tấn dịch.

- Kinh Bồ-tát Thập Đạo Địa, một quyển (giống phẩm Thập trú) do Niếp Đạo Chân dịch.

- Thập trú Đoạn Kết , mười quyển (không phải là phẩm Thập trú cũng không phải là phẩm Thập địa vì tên gọi giống nhau, sợ nhầm mà ghi chú). Sa-môn Trúc Phật Niệm ở Lương Châu đời Hậu Tần dịch.

Các kinh trên đều là Hội thứ ba trong kinh này mà đưa ra.

- Kinh Thập Địa Đoạn, mười quyển (là phẩm Thập Địa). Sa-môn Trúc Phật Niệm đời Hậu Tần dịch.

- Kinh Thập trú, mười hai quyển (là phẩm Thập Địa), Niếp Đạo Chân đời Tây Tấn dịch.

- Kinh Bồ-tát Thập Địa, một quyển (giống như phẩm Thập Địa và Thập trú). Trúc Pháp Hộ đời Tây Tấn dịch.

- Kinh Đại Phương Quảng Thập Địa , một quyển (giống phẩm Thập Địa và Thập trú). Sa-môn Cát-ca-dạ người Tây Vực dịch.

- Kinh Thập Địa, một quyển (giống phẩm Thập Địa và Thập trú).

Ha Chi đời Đông Tấn dịch (Ha Chi là Kỳ-đa-mật).

- Kinh Thập trú , bốn quyển (đủ là phẩm Thập Địa ). Đời Hậu Tần La-thập và Tam tạng Phật đà-da-xá nước Kế-tân Phật-đà-da-xá (đời Tần dịch là Giác Minh) dịch.

- Kinh Tiệm Bị Nhất Thiết Trí Đức, năm quyển (đủ là phẩm Thập Địa ). Sa-môn Đàm-ma-la nước Nguyệt Chi đời Tây Tấn (Tấn gọi là Pháp Hộ) dịch.

- Kinh Bồ-tát Sơ Địa, một quyển. Niếp Đạo Chân đời Tây Tấn, dịch.

Các kinh trên đều là Hội thứ sáu trong kinh này mà đưa ra.

- Kinh Đẳng Mục Bồ-tát, hai quyển (là phẩm Thập Định), Trúc Pháp Hộ dịch.

- Kinh Hiển Vô Biên Phật Độc Công Đức, một quyển (là phẩm Thọ Mạng) Đường Tam tạng Pháp sư Huyền Trang dịch.

- Kinh Như lai Hưng Hiển, bốn quyển (là phẩm Tánh Khởi). Niên hiệu Nguyên Khang đời Tây Tấn, , Trúc Pháp Hộ dịch.

- Kinh Như lai Hưng Hiện, một quyển, Sa-môn Bạch Pháp Tổ đời Tây Tấn dịch.

- Kinh Đại Phương Quảng Như lai Tánh Khởi, hai quyển, (mất tên người dịch).

- Kinh Đại Phương Quảng Như lai Tánh Khởi Vi Mật Tạng, hai quyển.

- (Cùng trước đồng bản mà người dịch khác). Niên hiệu Nguyên Khang, đời Tây Tấn dịch ra không có tên người dịch.

Các kinh trên đều là Hội thứ bảy trong kinh này mà đưa ra.

- Kinh Độ Thế, sáu quyển (là phẩm Ly Thế Gian). Pháp Hộ đời Tây Tấn, dịch.

- Kinh Phổ Hiền Bồ-tát Đáp Nạn Nhị Thiên (là phẩm Ly Thế Gian). đời Ngô, mất tên người dịch.

Các kinh trên đều là Hội thứ tám trong kinh này mà đưa ra.

- Kinh La-ma-già, ba quyển (là phẩm Nhập Pháp Giới, văn không đủ) Sa-môn , Thánh Hiền hoặc gọi là Kiên Công đời Tây Tấn dịch. Lại An Pháp Hiền đời Ngụy dịch một bản cũng ba quyển. Lại Đàm Vô Sấm đời Bắc Lương cũng dịch một bản một quyển.

Các kinh trên đều là Hội thứ chín trong kinh này mà đưa ra.

- Kinh Đại Phương Quảng Hoa Nghiêm Nhập Như lai Bất Tư Nghị Cảnh Giới, hai quyển (có chỗ không có chữ Đại Phương Quảng). Do Tam tạng Xà-na-quật-đa Bắc Thiên-trúc đời Tùy (tùy gọi là Trí Đức dịch. Có người nói dịch với ngài Kiệp-đa.

- Kinh Độ Chư Phật Cảnh Giới Trí Nghiêm một quyển. Lương Phù Nam Sa-môn Tăng-già-bà-la (đời Lương gọi là Tăng Dưỡng hay Tăng Khải) dịch.

- Kinh Độ Chư Phật Cảnh Giới Trí Quang Nghiêm một quyển, mất tên người dịch.

- Kinh Đại Phương Quảng Nhập Như lai Bất Tư Nghì Cảnh Giới, hai quyển, Sa-môn Thật-xoa-nan-đà nước Vu Điền, đời đại Chu dịch.

Bốn kinh trên đồng bản mà khác tên người dịch, đều nói ở Pháp Đường Phổ Quang.

- Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Phật Cảnh Giới Phần, một quyển. niên hiệu Tải Sơ đời Đường, Sa-môn nước Vu-điền là Đề Vân Bát-nhã dịch.

- Kinh Đại Phương Quảng Phật Cảnh Giới, một quyển. Tam tạng Thật-xoa-na-đà nước Vu Điền, đời Chu dịch.

Hai kinh trên đồng bản mà khác tên người dịch, nói dưới cây Bồ-đề.

- Kinh Đại Phương Quảng Phổ Hiền Sở Thuyết, một quyển (nói trong thân Phật có vô số thế giới). Thật-xoa-nan-đà đời Đại Chu dịch.

- Kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Tu Từ Phần, một quyển. Niên hiệu Tải Sơ đời Đường, Đề-Vân-Bát-nhã dịch,

Các kinh Bất Tư Nghì Cảnh Giới nói trên, hiện bản Hoa Nghiêm tuy không có các phẩm này, nhưng xem bản Phạm thì đều có đủ chắc là phẩm hội riêng của kinh này là vì phẩm Phạm chẳng ghi thứ tự của phẩm, cho nên chẳng ghi vào Đại Bộ.

- Kinh Tín Lực Nhập Ấn Pháp Môn, năm quyển. Nguyên Ngụy Nam Tam tạng Đàm-ma Lưu Chi người Nam Thiên-trúc, (Ngụy gọi là Hy Pháp) dịch.

Các kinh trên người xưa truyền rằng là phẩm riêng của Hoa Nghiêm. Đọc kỹ văn cú trước sau đều không có Hoa Nghiêm Sớ loại. Gần đây xem bản tiếng Phạm cũng không có phẩm này, xin người sau nghiên cứu kỹ.

- Kinh Sao Hoa Nghiêm, mười lăm quyển.

Kinh trên đây là xưa kia Nam Tề Tư Đồ cuối cùng đến Lăng Văn Tuyên Vương Tiêu Tử Lương cơ trời rộng mở, nương tâm nơi cảnh thật, hướng về ức kiếp mà kéo dài, vượt ngàn năm mà tự lên cao. Nếu mở mang kinh giáo mở rộng phước nghiệp thì đều phát ra từ trong thân mạng thực hành thần diệu. Niên hiệu Vĩnh Minh năm thứ tám, ông cảm mộng thấy Thiên Vương Như lai ở Đông Phương, ngầm giúp Thánh trao mới soạn pháp Tịnh Trụ. Lại mộng thấy Sa-môn tự xưng là Trí Thắng dẫn đối trước Phật dạy cho đọc tụng nhân truyền kinh bối. Lại dẫn đến vái chào Hiền Thánh mở phước ba hội Long Hoa khuyên khắp mọi người thọ ba tụ giới Bồ-tát đều là điềm lành khó nói được. Lại thêm xem Long cung ấy, thấy dấu tích của voi này, ca ngợi thêm Huyền Hóa trú trì vận mạng giác ngộ, sao chép các kinh như trên hơn ba trăm quyển, soạn Hoằng Ích Văn Hàn hơn một trăm quyển Tự tay viết kinh hơn bảy mươi quyển. Trong sớ văn đã soạn có kinh Hoa Nghiêm Anh Lạc hai quyển, nêu bày xuất thế. Hoa Nghiêm Tề Ký một quyển nói pháp Hội đều có thể làm gương cho đời sau là dấu chân thù thắng không thể thay đổi.

- Kinh Hoa Nghiêm Thập Ác, một quyển, trên là Học Sĩ Phí Trường Phòng đời Tùy chú thích trong Tam Bảo Lục tùy tiện đưa vào, sợ rằng hàng hậu Hiền không rõ xuất xứ cho nên nêu ra.

5. LUẬN THÍCH:

Tam tạng Bà-la-phả-mật-đa nói: Tây Trúc tương truyền rằng Long Thọ xuống Long cung xem kinh xong bèn soạn luận Bất Tư Nghì cũng mười vạn bài tụng. Là giải thích kinh này rồi mà cơ ngầm chưa mở, khó lường được chỉ quy.

- Luận Thập trú Tỳ-bà-sa, mười sáu quyển do Long Thọ soạn, giải thích về nghĩa của phẩm Thập Địa. Sau Tam tạng Da-xá đời Tần đọc miệng văn ấy cùng Pháp sư La-thập dịch ra, giải thích về phẩm Thập Địa. Trong đó đến Địa thứ hai vì Da-xá không đọc nên thiếu giải thích. Tương truyền rằng luận ấy là một phần trong luận Đại Bất tư nghị.

- Luận Thập trú, mười quyển do Long Thọ soạn. Sau trong niên hiệu Hằng Thỉ đời Tần, La-thập Pháp sư dịch.

- Luận Thập Địa mười hai quyển, do Bồ tát Bà-tẩu-bàn-đậu soạn, Hán dịch là Thiên Thân ở trong núi giải thích về phẩm Thập Địa, kinh này nhiều tầng theo thứ lớp mà giải thích dần. Khi Bồ-tát mới soạn luận xong thì cảm kinh phát ra ánh sáng, núi non rung chuyển. Vua và thần dân nước ấy, đồng đến chúc mừng khen ngợi điềm ít có. Rộng như trong bản truyện. Đến đời Hậu Ngụy, có Tam tạng Bồ-đề-lưu-chi người Bắc Thiên-trúc, Ngụy gọi là Hy Giác đến đây dịch kinh. Ngày mới dịch Tuyên Võ Hoàng đế đích thân đến ghi chép một ngày. Lại nói: Tam tạng Trung Thiên-trúc là Lặc-na-ma-đề, đời Ngụy gọi là Bảo Ý đến đây cùng Lưu Chi, ở Nam Bắc Lạc Thủy đều dịch một bản. Sau đó Tăng Thống Tuệ Quang thỉnh hai vị Hiền đối bàn đồng khác, lập thành một bản. Lại Biệt Truyện nói: ngài Thiên Thân soạn Hoa Nghiêm kinh luận chưa được đủ bản. Đây là Thập Địa hoặc là, hễ được liền dịch. Lại nói: Bồ-tát Vô Trước qua lại cùng theo dõi, Bồ-tát Di-lặc dạy dùng kinh Hoa Nghiêm để tự nhiên lưu truyền là cũng nhờ năng lực ấy. Gần đây hỏi các Phạm Tăng Tam tạng ở Tây Trúc đến đều nói Bồ-tát Kim Cương Quân soạn ra Thập Địa Thích Luận có một vạn hai ngàn bài tụng, dịch ra có thể thành hơn ba mươi quyển. Lại Bồ-tát Kiên Tuệ cũng soạn Lược Thích đều chưa truyền đến cõi này. Ở nước Vu-điền thấy có bản này. Thật-xoa ngày về đã mang theo thư yêu cầu nếu được thì dịch ra. Lại trong phẩm trú trong Du-già Bồ-tát Địa, đã viết nhiều về văn phẩm Thập Địa của kinh này, thứ lớp gồm đủ giải thích. Vì kinh này Tam Hiền Thập Thánh có phần vị rất rộng đã làm gương soi cho các Bộ. Vì vậy người soạn và giải thích chẳng phải một.

- Luận Hoa Nghiêm, sáu trăm quyển. Xưa ở Bắc Tề, Đại Hòa năm thứ nhất, Vương Tử thứ ba, ở núi Thanh Lương cầu Bồ-tát Văn- thù-sư-lợi mà thiêu thân cúng dường. Vương Tử ấy có hoạn quan Lưu Khiêm Chi đã tự giận thân tàn của mình, lại thấy Vương Tử thiêu thân bèn tâu vua vào núi tu đạo. Có sắc vua cho bèn mang một bộ kinh này ngày đêm siêng năng lễ sám đọc tụng, tâm cầu Diệu Đức để mong Minh Hộ, tuyệt thực chỉ uống nước suốt hai mươi mốt ngày, sức lực tuy yếu nhưng vẫn dốc lòng theo đuổi bỗng chiêu cảm râu tóc đều mọc ra, lại trở thành đàn ông, thần thái siêu ngộ, thông suốt yếu chỉ. Do đó nghiên cứu kỹ lưỡng bèn soạn ra luận ấy trước sau chặt chẽ. Lại tâu lên vua, do đó Cao Tổ kính tin hơn ngày thường. Kinh Hoa Nghiêm từ đó càng hưng thạnh.

- Pháp sư Tuệ Viễn ở chùa Tịnh Ảnh đời Tùy, tuổi về già tạo Kinh Sớ (giải thích kinh) này, đến phẩm Hồi Hướng bỗng có cảm giác tim đau, nhìn kỹ thì thấy lỗ chân lông ở tim chảy máu ra ngoài. Lại mộng thấy cầm liềm lên núi cao thứ lớp cắt cỏ, đến nửa chừng thì sức kiệt chẳng ngồi dậy được. Thức dậy bảo học trò rằng: Ta mộng thấy sớ này ắt chẳng thành. Do đó mà ngừng lại, Pháp sư Hưu ở Tương Châu nghe kinh Hoa Nghiêm hơn năm mươi lần, nghiên cứu Văn Lý càng thêm sâu xa. Bèn tự bảo đây chắc là lời của bậc Thượng thánh kẻ hạ phàm chẳng thể lường biết được. Biết rõ hai bậc Hiền trên học rộng ít ai bằng đối với chỗ thô thiển này lại không có thể soi tỏ đến cùng, bèn khiêm tốn mà tìm đọc chưa hết mấy tuần đã chú thích luận rộng, thật to lớn thay! Bởi ấy là Đại Thánh ngầm truyền, chẳng đáng quái lạ. Xét phẩm Trú Xứ kinh này nói: Ở Đông Bắc có chỗ ở của Bồ-tát gọi là núi Thanh Lương hiện có Bồ-tát tên là Văn-thù-sư-lợi cùng một vạn Bồ-tát thường ở đó nói pháp. Cho nên nay dưới núi có phủ Thanh Lương. Ở phía Nam có một ngọn núi nhỏ có chùa Thanh Lương, tên là Ngũ Đài Sơn, vì năm ngọn núi rất cao nên trên đó đều chẳng có cây cỏ, giống như đắp đất nên gọi là Đài. Quanh núi hơn bốn trăm dặm phía Đông liền với Hằng Nhạc, trên Đài giữa có ao nước trong veo lặng ngắt có nhiều linh cảm. Lại có tinh xá tháp đá. Trên đài Bắc có hai ngôi tháp sắt và xá-lợi cùng hình tượng Văn-thù. Dưới đài giữa cách ba mươi dặm về phía Đông Nam có chùa Đại Phù, do Hán Minh Đế lập ra, đã nhiều năm tháng nên rất hoang sơ nhưng nền cũ vẫn còn thấy, trong đó có hai nhà Đông và Tây, tượng bày vẫn còn. Phía trước có hai, ba khoảnh hoa lan xen lẫn nhiều màu trăm thứ ngàn tên, rực rỡ gấm mây, là loài quý hiếm ít nghe thấy, đến ngày rằm tháng bảy thì trăm hoa đua nở. Kế ở phía Bắc tám, chín dặm là nơi Vương Tử thiêu thân hiện có tháp thờ. Ngày xưa vua Bắc Tề, rộng mở Huyền môn ở núi này có hai trăm ngôi chùa, lại lấy thuế ở tám châu mà cúng dường cơm áo thuốc men cho Tăng trong núi. Nay Thần ở đất báu thường vẫn còn. Xét Biệt Truyện nói: Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi thường ở đó giảng kinh Hoa Nghiêm. Từ xưa đến nay cho đến hết đời Đường, Phạm Tăng ở Tây Vực. Lúc ấy có người chẳng vì xa mấy ngàn dặm mà đến đây ra mắt, và đạo tục đất này cũng nối tiếp nhau qua lại thường xuyên. Hoặc gặp Thần tăng Thánh chúng Đài tiên gác báu linh quang rực rỡ, diệu hương thơm ngát tiếng chuông trên hư không tự kêu, kệ báu vang xa. Trong phút chốc hiện bày ngàn vạn biến hóa. Như Thanh Lương Sơn Ký có nói đủ. Núi cách kinh đô một ngàn sáu trăm dặm ở Đại châu. Nhưng đất ở biên giới rất lạnh, cho nên trước tháng tư sau tháng bảy thì băng cứng tuyết dày. Nếu không phải mùa Hạ nóng gắt thì không thể lên được. Cao cả thay người vì đạo, há chẳng một lần đến thăm?

- Luận Hoa Nghiêm, một trăm quyển do Sa-môn Thích Linh Biên thời Hậu Ngụy, là tạo ra. Pháp sư người Tấn Dương Đại Nguyện xưa có gieo nhân tuyệt diệu, căn thiện trồng đã lâu, thuở nhỏ tiến vào đạo, lớn lên cứu giúp đời, thường đọc tụng kinh Đại thừa, lưu tâm đến hạnh Bồ-tát. Khi gặp được kinh Hoa Nghiêm thì rất ưa thích mà cúi đầu nhận lãnh. Bèn đến chùa Thanh Lương trên núi Thanh Lương cầu Bồ-tát Văn- thù-sư-lợi thương xót nhiếp thọ. Qua một năm, chân sưng máu chảy thịt hết chỉ còn xương, lại quì gối khẩn cầu thì mong ngầm cảm. Bèn nghe có người bảo: Ông hãy ngưng hành đạo, chỉ suy nghĩ kinh này. Do đó mở quyển, bỗng hoát nhiên đại ngộ. Lúc đó là đời Hậu Ngụy niên hiệu Hy Bình năm thứ nhất. Kế tháng giêng đời Đại Lương khởi bút ở chùa Thanh Lương, kính soạn luận Hoa Nghiêm, diễn nghĩa giải thích rỗng suốt chỗ sâu kín. Đến năm thứ hai thì dời chỗ ở ra chùa Tung Nham, chú thích như trước. Lúc đó Linh Đại Hậu của Hiếu Minh Đế là bà Hộ trọng đạo kính người mời Sư đến cung. Sư từ chối vì bệnh. Đến đầu hạ lại cố thỉnh, từ chối chẳng được, bèn ngày mười sáu thì vào Đông Bách Đường, rồi dời đến Điện Thức Càn, sau ở Điện Huy Âm, biên soạn không ngừng. Đến mùa Hạ niên hiệu Thần Quy năm thứ một có chiếu rằng: Đại pháp rộng lớn đợi người giảng nói, nay Điện Huy Âm sửa chữa Luận của Pháp sư Linh Biện, đức khí uyên nhã, sớm truyền khiến nghe, mau đến Điện Tuyên Quang giảng Đại Phẩm Bát-nhã. Do đó bốn bộ đều vui, mười phương cùng mừng. Giảng xong thì Thị Trung Đại truyền Thanh Hà Vương Doãn Dịch mời sư ở trên lầu Điện Thức Càn, y cứ theo trước mà sửa luận, mùa hạ thì giảng Hoa Nghiêm, mùa Đông thì giảng Đại phẩm. Pháp sư cùng đệ tử là Linh Nguyên biên soạn đều bỏ ngủ quên ăn. Niên hiệu Thần Quy năm thứ 3 mùa Thu tháng chín việc làm mới xong, kinh lược luận rộng gồm một trăm quyển, trước sau năm năm làm thành mười pho về sau thường tập trung liên tục, pháp âm nửa chừng ngừng lại. Sư nghỉ giảng Toàn Chân lánh đi dưỡng đạo. Vào ngày tám giáng giêng niên hiệu Chánh Quang năm thứ 3, Sư quy tịch tại chùa Dung Giác, thọ bốn mươi sáu tuổi. Do đó Hiếu Minh Hoàng đế ra sắc rằng: Luận ấy là Bồ-tát cõi này soạn ra, giao cho tất cả kinh tạng đều để mục lục trên hết, mà lưu hành khắp. Đệ tử là Đạo Sưởng, Linh Nguyên, Đàm Hiện v.v... thương tiếc thầy sớm mất, đau xót vì linh quan sắp xa mù, mới cùng Thanh Tín quân tử, kính viết Tịnh Bản lưu bố khắp đạo tục. Luận này tuy truyền mạnh ở phần Tấn nhưng chưa đến Kinh Lạc. Các bậc Thạc Đức ở Trường An luôn mong ngóng. Đến niên hiệu Vĩnh Thuần năm thứ 2 thì có Sa-môn chùa Chí Tướng là Thích Thông Hiền và cư sĩ Huyền Sảng Phòng trú tại chùa Huyền Đức cùng tu học kinh này, lưu tâm khen ngợi, bèn kết bạn đồng chí đến núi Thanh Lương cầu nguyện lễ bái Thánh Văn-thù, nhân đến chùa Đồng Tử Tinh Châu, thấy bản luận này bèn ân cần cố thỉnh mới được truyền thọ. Bèn đem đến Kinh đô, vua quan đều kinh ngạc ngợi khen, cùng chép ra mà truyền bá.

HOA NGHIÊM KINH TRUYỆN KÝ

QUYỂN 2

6. GIẢNG GIẢI (Phần Thượng):

1- Đông tấn, Thích Pháp Nghiệp ở Nam Lâm.

2- Tống-Kinh đô, Cầu-na Bạt-đà-la ở chùa Trung Hưng.

3- Ngụy, Lặc-na-ma-đề người Trung Thiên-trúc.

4- Ngụy, Thích Trí Cự ở Bắc Đài.

5- Tề-Nghiệp Hạ, Thích Tuệ Quang ở chùa Đại Giác.

6- Tề-Nghiệp Hạ, Thích Tăng Phạm ở chùa Đại Giác.

7- Tề-Thích Đàm Diễn ở Trị Châu,.

8- Tùy-Tương Châu, Thích Linh Dụ ở chùa Diễn Không.

9- Tùy-Tây Kinh, Thích Tuệ Tạng ở chùa Không Quán.

10- Tùy-Tây Kinh, Thích Linh Cán ở chùa Đại Thiền Định.

1- Thích Pháp Nghiệp: Không biết họ. Còn nhỏ mà có chí vượt xa thoát khỏi thấp hèn. Tuổi nhỏ xuất gia, phong cách nghiêm chỉnh, học với Sư Vô thường, học rộng nghĩ sâu được người đương thời xem trọng. Tuy xem khắp các bộ, mỗi khi làm, đều xem xét kỹ nhưng vẫn thấy chưa đủ. Sau gặp Sa-môn Thiên-trúc là Phật Độ Bạt-đà-la, bèn thỉnh dịch kinh Hoa Nghiêm, đích thân theo làm người ghi chép, học hỏi nghĩa lý, không quản sáng tối. Qua mấy năm bỗng có chỗ ngộ, nhân đó bảo bạn rằng: Thánh giáo Tư Nam, hiện đang ở đây. Đã đích thân học Văn Phạm lại tinh chí rèn luyện, suy tông học hỏi. Ngày có bạn đến bèn trình bày chỗ sâu kín trở thành bậc Tông tượng. mấy trăm vị như Sa-môn Đàm Võ v.v...đều rất kính phục, mở đầu cho sự nghiệp hoằng dương của Đại giáo, vì tiếng mới mở, chưa rỗi để nói đầy đủ chỉ nêu đại khái mà thôi. Sư có soạn. Chỉ Quy hai quyển, thấy lưu hành ở đời. Sau chẳng biết Sư mất khi nào ở đâu. Lược qua thanh phạm của bậc Tiên Hiền. Buồn thay.

2- Cầu-na Bạt-đa-la: Hoa gọi là Công Đức Hiền, người Trung Thiên-trúc. Vì học Đại thừa nên người đời gọi là Ma-ha-diễn, vốn dòng Bà-la-môn, trước học các luận năm minh , thiên văn, thư số, y phương, chú thuật đều biết rộng. Sau gặp A-tỳ-đàm Tạp Tâm tìm đọc thì bỗng ngộ, tôn kính Phật pháp bỏ hết các thứ mà chuyên tâm tu học. Khi thọ Cụ túc giới thì làu thông ba tạng, bèn bỏ các sư Tiểu thừa mà theo học các sư Đại thừa. Thầy Đại thừa thử khiến lấy hộp kinh thì lấy được kinh Hoa Nghiêm. Sư vui mừng khen rằng: Ông có duyên lớn với Đại thừa. Do đó đọc tụng giảng nói không ai chống lại được. Liền thọ giới Bồ-tát, mà có duyên với Phương Đông bèn ngồi thuyền đi biển, giữa đường gặp nạn, bèn cố sức niệm Phật mười phương, niệm Quán Thế Âm, cả thuyền đều được cứu. Chí thành nên cảm được như thế. Niên hiệu Nguyên Gia năm thứ 12 Sư đến Quảng Châu. Thứ sử Xa Lãng dâng biểu tâu vua, vua Tống Thái Tổ đón rước đến kinh, sai Danh tăng Tuệ Nghiêm, Tuệ Quán ở Tân Đình đến tiếp thấy ông thần tình sáng suốt thì đều kính trọng. Tuy nhân dịch mà nói năng giao tiếp rất vui vẽ. Trước Sư trú tại chùa Kỳ Hoàn, bỗng vua Thái Tổ mời về càng thêm kính trọng. Lang Da Nham đón về, các bậc thông tài học rộng đều đến cửa. Do đó ở Kinh đô gần xa các quan đều trọng. Đại tướng quân Bành Thành là Vương Nghĩa Khang, Thừa tướng Nam Tiêu là Vương Nghĩa Tuyên đều kính làm thầy, bèn cùng chúng tăng dịch kinh. Chùa Kỳ Hoàn, chùa Đông An, quận Đơn Dương v.v... các chỗ đều nhóm hợp các Sa-môn Nghĩa học hơn bảy trăm vị, lần lượt dịch được hơn trăm quyển. Tiểu Vương muốn thỉnh Sư giảng kinh Hoa Nghiêm, mà Bạt-đà tự nghĩ chưa rành tiếng Trung quốc đời Tống có chỗ xấu hổ thì sớm chiều lễ sám thỉnh Quán Thế Âm cầu xin minh ứng, bèn mộng thấy có người mặc áo trắng cầm kiếm tay xách một đầu người đến bảo. Vì sao lo rầu, Bạt-đà trình bày mọi việc thì bảo đừng lo nữa. Rồi dùng kiếm chặt đầu mà thay đầu mới vào, bảo quay lại hỏi: Có đau không, đáp: Không đau. Bỗng nhiên thức dậy, tâm thần vui vẻ, liền hiểu rõ tiếng trung hoa vào đời Tống. Do đó đạo tục xa gần đều phục tinh cảm mà thỉnh đến giảng, bèn giảng kinh Hoa Nghiêm hơn mấy mươi lượt. Năm cuối niên hiệu Nguyên Gia. Tiêu Vương có nhiều mộng dữ. Bạt-đà đáp: Kinh đô sắp có loạn lạc. Chưa đầy một năm thì Nguyên Hung làm nghịch, còn như Thừa tướng âm mưu, dự bàn can ngăn ba lần. Thế Tổ ở xa nghe có lời nói lạ xách gậy ra giữa sông Thần đồng chợt đến. Bèn đốt hương dưới lầu, quỉ núi tự tránh đi lên tòa ngồi mà đều tôn, bèn ở Điếu Đài mà cứu vật. Cảm đức như thế chưa rảnh nói hết. Từ nhỏ đến nay luôn cầm lò hương chưa hề bỏ tay. Mỗi khi ăn bèn chia phần cho chim, chim quen đến ăn tận tay. Đến tháng giêng niên hiệu Thái Thỉ năm thứ 4, biết thân thể chẳng yên liền cáo biệt cùng Thái Tông và Công Khanh . Ngày qua đời, chần chờ giây lâu bảo: Có thấy hoa trời hình Phật, rồi tịch, thọ bảy mươi lăm tuổi. Thái Tông rất thương tiếc ban tặng rất hậu. Công Khanh cùng đưa tang nghi lễ đầy đủ.

3- Lặc-na-ma-đề: Đời Ngụy gọi là Bảo Ý, người Trung Thiên-trúc học rộng, lý sự gồm thông, thuộc lòng một ức bài kệ, mỗi bài có ba mươi hai chữ. Rất giỏi pháp thiền, ý muốn đi du hóa. Vào niên hiệu Chánh Thỉ thứ 5 mới đến Lạc Ấp dịch luận Thập Địa hai mươi bốn quyển v.v... ban đầu Ý nêu thần lý la, tuệ ngộ tuyệt luân hiểu rõ lời Ngụy đến chỗ sâu kín. Vua thường sai giảng kinh Hoa Nghiêm, giải thích khai ngộ tinh nghĩa thường phát. Một hôm đang ở trên tòa cao bỗng có người cầm hốt ghi tên, hình như Thái Cung bảo rằng: Vua sai đến thỉnh Pháp sư giảng kinh Hoa Nghiêm. Ý tự bảo rằng: Nay ở Pháp tịch này còn chưa ngưng được, đợi giảng xong sẽ theo lệnh vua. Tuy nhiên pháp sự riêng chẳng thể lập. Đô Giảng đốt hương, Duy-na đọc kinh Phạm, đều làm theo. Sứ giả lại nhắc lời thỉnh trước , các tăng trong giảng đường đều thấy. Rồi Pháp sự đều xong. Lại thấy Sứ giả trước đến bảo: Vâng lệnh Thiên đế đến đón rước ngài. Ý bèn mỉm cười vui vẻ cáo từ chúng. Rồi ở trên pháp tòa mà tịch. Đô Giảng v.v... tăng cũng đồng thời mất. Người nước Ngụy nghe thấy đều khen là lạ.

4- Thích Trí Cự: Họ Lưu, thuở nhỏ thờ Thần tăng Đàm Vô Tối. Sư thông minh, học rộng. Trước đọc Hoa Nghiêm mấy mươi lần, đến nghĩa lý thì tối mù, luôn ấm ức, sớm chiều càng khẩn thiết. Bèn mộng thấy Bồ-tát Phổ Hiền ngồi voi trắng phát ánh sáng, đến bảo: Ông theo ta về phương Nam sẽ cho ông thuốc khiến ông hiểu sâu. Bỗng thức dậy nói với Đồng Ý, mà tiếc là không biết phương Nam ở đâu. Đồng Ý bảo: Thánh chỉ phương Nam thì phải y theo lo gì chẳng đến. Bèn xếp quần áo mà đi xa, đi suốt ba ngày thì thấy một cây xương bồ trong ao nước cành lá rất lớn, ý muốn đào lên, nhưng rễ ăn rộng mấy thước mà yếu giống như trục xe. Trong tâm Sư bỗng nhiên như được bậc Thánh trao cho thuốc. Mấy ngày sau thì thông ngộ bội phần. Năm xưa nghi trệ một sớm đã thông sáng mà vượt vào cõi thần hơn các tiên hiền, bèn đi khắp nơi giảng nói hơn năm mươi lượt. Có soạn Sớ mười quyển năm bảy mươi tuổi thì mất ở Bắc Đài.

5- Thích Tuệ Quang: Sư họ Dương, người ở đất Lô thuộc Định Châu. Năm mười ba tuổi theo cha đến đất Lạc. Ngày 08 tháng 04 đến chỗ Phật. Đà thọ ba quy y. Đà lấy làm lạ vì nhãn quang như bắn lửa ra ngoài, nghĩ ắt là người cao quý bèn mời ở đó lại khiến tụng kinh. Quang cầm quyển đọc văn như đã được học từ trước, thông suốt hết các nghĩa sâu ý kín. Đến cuối hạ thì xuất gia. Các kinh đã học liền vì người nói lời thanh nhã ý lại cao siêu. Người thời ấy gọi là Thánh Sa-di. Nhưng được lợi dưỡng gì thì đều đem cho mọi người, lời khen chê đến thanh sắc đều không lầm lạc, là người cao quý trong chúng, đà nói Sa-di này không phải là người tầm thường. Nếu thọ Đại giới trước phải nghe luật. Luật là nền tảng của tuệ, chẳng phải trí thì chẳng thể phát. Vì vậy học tập nhiều về luật hạnh rồi tiến đến thọ giới Cụ túc nghe rộng vâng làm. Bốn hạ trở lên thì giảng luật Tăng-kỳ, mời dùng giấy bút mà ghi chép chỗ nghe, lại dùng ý suy đoán và giải thích. Một hôm Đà lén xem văn ghi liền bảo: Ông là con ta mong truyền quả Thánh, đâu chỉ khu khu lo văn thế gian có thể làm Pháp sư sáng suốt, Đạo vụ chẳng phải là phần của ông. Gặp Phật Đà-lặc-na mới dịch Thập Địa. Quang bèn lập chương giải thích rất công phu. Lại trong luật Tứ Phần cũng ghi chép giải thích. Sau lại nghe kinh Hoa Nghiêm, nghiên cứu kỹ càng nên ngộ được các ý chỉ sâu kín, liền được các bậc cao minh luôn luôn đích thân chỉ dạy. Quang cho rằng gốc của chánh giáo, không gì hơn sách này, hễ có nói bày thì phải rất nghiêm túc. Nên mỗi khi giảng đều biểu thị khiết tịnh, cả người nghe cũng đồng như thế, giày dép đều cởi bỏ để ngoài thềm, đều nghiêm dâng hương hoa, nghiêm chỉnh chắp tay siêng năng kính pháp ngàn năm khó gặp. Ông có sớ bốn quyển lập ba giáo đốn-tiệm-viên để xếp loại các sách. Xem Hoa Nghiêm là Viên giáo từ đó bắt đầu. Như Niết-bàn, Duy-ma, Thập Địa, Địa Trì, đều xem qua ý sâu được chuộng thời ấy. Tư Đồ Cao Giáo, Tào Bộc Xạ Cao Long Chi và Triều Thần Tu Mã Linh Cô Tử Nho, là các danh hiền đời Tề đều trọng ông như bậc Thánh. Các mùa hạn hán nghe tiếng Sư đều ở bên ao núi cao mà đốt hương cầu mưa, thì mưa liền đến. Các linh hiển như thế. Ông trước ở Kinh đô làm Tăng Đô, bỗng chuyển làm quốc Thống. Hôm trước khi mất thì Sư ngồi xe đến Tào, khi ra cửa chùa thì nóc nhà rơi ra. Khi ngồi bàn việc thì có cục đất rơi trước bút không biết từ đâu đến, thì biết là tướng chết đã hiện nhân đó cơ thể suy yếu hơn bốn tuần, rồi thị tịch tại chùa Đại Giác ở Nghiệp Thành, thọ bảy mươi tuổi. Sư thường nguyện sinh về cảnh Phật mà không nhất định nơi chốn. Lại khi sắp tắt hơi thì thấy cung trời hiện xuống bèn chí thành cầu về An Dưỡng rồi an nhiên mà mất. Ông có sáng tác Huyền Tông Luận, Đại Thừa Nghĩa Luật, Nhân Vương Thất Giới, và Tăng Chế mười tám điều, đều là văn ý thanh túc, được đời rất xem trọng.

6- Thích Tăng Phạm: Họ Lý, người ở Bình Hương. Thuở nhỏ có học các sách, năm hai mươi ba tuổi đều thông suốt bảy diệu bốn chương thiên văn, thuật bói toán đều không bỏ người theo học hơn cả ngàn, mà tuổi tác sắc đẹp đều không có tâm vợ chồng. Nghĩ nương pháp môn đốt ngón tay mà cúng dường. Năm hai mươi chín tuổi nghe giảng kinh Niết-bàn, thử nghe một lần bèn biết kinh Phật rất bí mật, bèn ở Nghiệp Thành mà xuất gia làm Tăng, mới học kinh Niết-bàn nguyện biết hết chỗ tột cùng . Sau đến Lạc Hạ theo Hiến Công nghe kinh Pháp Hoa và Hoa Nghiêm. Lại đến Sa-môn Tuệ Quang học chỗ cùng tột mới. Lâu sau bèn ra khai hóa, lợi an Tề Ngụy. Mỗi buổi giảng người nghe hơn cả ngàn. Thứ sử Giao Châu là Đỗ Bật trú tại chùa Hiện Nghĩa ở Nghiệp Hạ thỉnh Phạm giảng vào mùa Đông. Đến Hoa Nghiêm Lục Địa bỗng có một đàn nhạn bay xuống từ Tháp Đông bay thẳng vào nhà đối trước tòa cao nằm mà nghe pháp. Nghe giảng xong bèn từ từ bay về tháp Tây rồi lượn mất. Lại ở chùa này giảng vào mùa Hạ thì có bầy chim sẽ nằm ở phía Tây Nam tòa mà nghe pháp suốt chín tuần (chín mươi ngày). Lại ở Tề Châu cũng có một con vịt bay vào nghe pháp nghe xong thì bay đi. Các thứ trên làm cảm động mọi người, nếu không phải đạo hợp minh phù thì sao được như thế. Xưa khi đang giảng Hoa Nghiêm bỗng có một tăng vào chê mắng. Đêm ấy có vị Thần dùng roi đánh chết rồi sống lại. Do đó người thấy nghe đều kính trọng. Xưa ngủ đêm ở một ngôi chùa khác gặp ngày Bồ-tát có tăng lên tòa ngồi khi sắp nó nghĩa bèn bảo: Luận nói pháp tướng hiểu rõ lời Thánh, đâu phải nhọc nói giới, mà tăng thường nghe nói. Bỗng thấy một vị Thần thân hình cao hơn trượng dáng vẻ mạnh mẽ đến trước tòa hỏi người đọc nghĩa: Nay là ngày gì, đáp: Là ngày Bố-tát. Thần bèn đưa tay kéo xuống tòa, phút chốc chết ngay. Kế hỏi Thượng tọa nắm kéo ra trước do đó mà tự gắng. Sau cùng tăng sự có việc riêng mà không có thuyết dục liền bị bệnh nặng, ngồi kiệu mà gặp tăng. Ngày sắp mất rước tượng Phật vào phòng, quì dưới giường mà sám hối chỉ nêu việc đã làm đêm qua. Lúc đó là giờ ngọ dặn lại mà chết tại phía Đông chùa Đại Giác ở Nghiệp Hạ, thọ tám mươi tuổi, tức là ngày mồng 2 tháng 3 niên hiệu Thiên Bảo năm thứ 6. Xưa phạm bỏ Nho theo Thích, kính tín ngày càng tăng, lặng tưởng cửa không vĩnh viễn loại bỏ thói quen trước, nói chẳng kịp lợi, mặt không mừng giận, luôn lưu ý đến Hoa Nghiêm xem là nghiệp Báo đời sau. Đêm lạy ngàn Phật xem là của một đời. Tuổi già việc nhiều thân lại suy yếu, nhưng cũng sáu thời hành đạo. Gục đầu trên gối tự nghĩ có tài trí thông đạt, mà ít năng lực lợi ích cho người . Ông có soạn Hoa Nghiêm Sớ năm quyển, Thập Địa, Địa Trì, Duy-ma, Thắng-man... đều có Sớ Ký.

7- Thích Đàm Diễn: Họ Hạ Hầu, người ở Nam Duyễn Châu. Khi mới sinh mà răng đã mọc đủ. Bảy tuổi đi học thông minh hơn người. Mười tám tuổi đậu tú tài. Nghe Tuệ Quang giảng liền học giới. Hai mươi ba tuổi thì xuất gia với Tuệ Quang, Tuệ Quang liền trao giới. Nghe suốt mà không nghỉ ngơi, mới hao tổn đến sức lực. Song ở ý tạng có nghi bèn hỏi các vị học rộng, nhưng đều gợi mở trái ngược với chí mình, không có gì có thể thông suốt bèn khai phá tất cả soạn Hoa Nghiêm Sớ bảy quyển. Giảng sự tướng những vẫn tỳ tán Huyền lý, nổi tiếng hùng biện giảng nói rất hợp thời cơ. Từ Tề, Trịnh, Yên, Triệu đều đến giáo hóa. Các vị Tăng Nghĩa học theo ông có đến hơn ngàn, xuất gia cư sĩ gần năm trăm. Sau ngày Tuệ Quang tịch, Hoa Nghiêm đại giáo ở đây càng hưng thạnh. Triệu Quận Vương Cao Nguyên Hải, Thứ Sử Giao Châu Đỗ Bật đều là trọng thần nước Tề, đều kính thờ ngài. Bộc Xạ Tổ Hiếu Trưng tâu vua làm Quốc Đô luyện tập hài hòa đạo pháp và triều chính, không rơi vào mơ hồ huyền hoặc. Ngày 18 tháng 03 niên hiệu Khai Hoàng năm thứ một bỗng bảo người hầu rằng Vô thường đã đến. Liền tụng niệm danh hiệu Phật Di-lặc, khi tiếng và hơi thở đã dứt hết thì các vị tăng ở bên đều thấy sắc mặt Sư rất vui vẻ, thọ bảy mươi chín tuổi. Mỗi khi Diễn có tiền đều cứu giúp người nghèo bệnh trước nhất. Giáo đem hóa độ thì như hành mà trao trước. Khi thấy kinh tượng thì liền lễ bái đón rước. Giữa đường gặp kẻ nghèo đói thì than khóc, lại luôn luôn thích nghe giới. Qua lại hai lần cung vua, gặp vật cay tanh hôi thúi thì mắt chẳng nhìn ép phóng hơi dưới. Thân khi ra khỏi cửa vì phòng Tăng thanh tịnh mà chẳng chịu để người xông ướp quét dọn. Trước khi chưa mất có người mộng thấy Diễn mặc áo đỏ búi tóc, tóc mai đến lưng, có hai đồng tử hầu bay lên hư không rồi đi về phía Tây Bắc, lúc đó liền mất. Lúc ấy đều cho rằng: Trong kinh Hoa Nghiêm Thiện Tài đồng tử cầu Thiện tri thức thứ ba mươi hai, là hình dáng của trời Bà-sa-bà-đà-dạ.

8- Thích Linh Dụ: Dụ họ Triệu, người ở Lộc Dương thuộc Cự Lộc. Lúc còn nhỏ, khi thấy hình tượng Sa-môn thì biệt hồi hướng nghe người giết mổ thì thương xót đổi sắc mặt, sáu tuổi đã theo mẹ thọ giới. Cha cấm đoán thì tâm thề không hủy giới. Bảy tuổi xin cha đi xuất gia, cha vì thương nên chưa cho. Dụ tự than bảy tuổi không được xuất gia thì hư cả một đời, bèn theo thầy học giáo ngày càng đổi mới. Năm mười lăm tuổi cha đau cột sống phải chống gậy mà đi. Khi hết tang thì làm thinh đi đến chùa Ứng Giác ở quận Triệu đảnh lễ Thiền sư Bảo xin xuất gia. Bảo nhìn thần thái Sư bảo: Ta chỉ là duyên của ông, chẳng phải thầy ông nên đến chỗ tốt khác. Sư bèn đến Định Châu mà thọ Cụ túc giới thì tụng hai giới Tứ phần Tăng kỳ tự viết văn ấy, trong tám ngày viết tụng đều xong. Sau đi về phía Nam đến Chương Long ở chỗ Ẩn Công học khắp Luật Tứ Phần. Lại nương Bằng Công mà nghe Thập Địa. Sớm chiều xem xét phát minh các điều mới mẻ đều suy tôn Địa Luận Niết-bàn, rộng tìm giải thích cũ xuyên tạc mới lạ. Chỉ có Đại tập Bát-nhã sinh ra thì tự biết Tạp Tâm, Thành Thật đều cùng tận hang ổ. Mười hai mùa hạ ở Nghiệp Kinh khai giảng danh tiết nổi tiếng nói khiến như mới người nghe quy y đều gọi là Dụ Bồ-tát, đều theo thọ ba Tụ giới Đại pháp từ đây rộng khắp. Cho đến kinh Hoa Nghiêm lại rất lưu tâm nghiên cứu chỉ thú. Lúc đó gọi là Lệnh gia. Gặp Hoàng hậu Vua Tề bị bệnh nguyện nghe sách này. Chiếu Huyền các thông cử Dụ gánh vác. Lúc đó có một con gà trống thương theo chúng nghe giảng, khi nghe giảng xong thì gáy một hồi lớn rồi bay cao lên cây ở Tây nam, qua một đêm thì chết. Bệnh Hoàng hậu lại lành, đây cũng là thầm Ứng cảm thông. Do đó trong cung cúng thí ba trăm ca-sa Sư nhận mà phát ra. Tề An Đông Vương Lâu Duệ chí kính các tăng, kế đến trước Sư bấy giờ sợ hãi tuôn mồ hôi. Lui ta hỏi thì biết là bậc thần dị liền thờ làm giới sư chùa Bảo Sơn Sư mới đến lần đầu, Duệ làm thí chủ tất cả đồ vật đều bằng vàng bạc, đó là tiềm đức cảm người chính là loại này. Họ Chu Diệt nhà Tề hai giáo chìm mất bèn ẩn hình đời hoại, áo thì dùng vải thô đầu quấn dây gai, như để tang cha mẹ. Thề được Phật pháp mới mặc áo quần như cũ, dẫn đồng tục hơn hai mươi người ở trong xóm làng, đêm nói chánh lý ngày đọc sách tục đời Đại Tùy hưng thịnh lại mở mang Phật giáo. Dụ Đức quang Tiên ngạn tức dự Sưu dương. Vua hạ chiếu rằng: "Kính hỏi Pháp sư Linh Dụ chùa Đại Từ ở Tương Châu, trẫm tôn sùng Tam bảo, tình sâu quy hướng nguyện mở mang Đại Thừa hộ trì chánh pháp. Pháp sư phạm hạnh tinh dày, nghĩa lý kín xa, mở rộng Thánh giáo dạy kẻ điếc mù, đạo tục đều kính. Nghĩ làm ruộng Phước, kinh đô là chỗ thiên hạ cùng nhìn đến bốn phương đều hội tụ, cho nên xa mời Pháp sư cùng xây phước nghiệp, nên biết ý trẫm mà sớm vào kinh". Khi pháp sư đi bộ vào Trường An thì đã bảy mươi bốn tuổi. Vua ra lịnh đợi ở chùa Hưng Thiện, ra chiếu nhóm hợp nhiều vị tăng, bình lập quốc thông. Chúng bàn đồng lòng không có ý khác (là đề cử sư làm Quốc thống) Sư bèn cố nhượng nhưng không được, bèn dâng biểu xin về vua liền cho phép. Bộc Xạ Cao Dĩnh v.v... lại dâng biểu mời Sư ở lại. Vua bèn ra lịnh nên ở lại đây. Sư thưa: Chúa một nước không có hai lời, nay còn lưu lại thì tình không thể được. Do đó bảo học trò: Vua quan nương nhau lâu có thề rằng tiến thì lờn người khinh pháp, lùi thì đều ở xa mà kính, cho nên ta châm chước mà trái. Lại có ba sắc lịnh cương quyết mời sư xét làm như trên. Vua bảo Tô Oai rằng: Trẫm biết Sư Dụ cương chánh, là người tự tại, thật chẳng thể khuất phục. Bèn sắc lịnh cho Tả Bộc Xạ Cao Dĩnh, Hữu Bộc Xạ Tô Oai v.v... đến chùa đọc sắc chỉ thay vua thọ giới hối tội và đưa tặng ba trăm xấp y gấm giúp chùa xây dựng vua tự tay viết bảng Hoành phi đặt là chùa Lộ Tuyền. Đã về quê xưa vẫn ra sắc hỏi nhiều lần. Sau nghe Nghiệp Hạ bảo rằng: Tự biết đời khác bèn bày sám hối thiện ác, khuyên gắng học trò mau dứt buồn khổ, đòi bút vội viết hai bài thơ. Đến canh ba bỗng biết có mùi thơm lạ đầy nhà, trong ngoài đều kinh ngạc. Sư liền niệm Phật mãi đến sáng, rồi an nhiên qua đời tại chùa Diễn Không, thọ tám mươi tám tuổi, tức ngày hai mươi hai tháng giêng niên hiệu Đại nghiệp năm thứ nhất. Núi rừng rung chuyển, bèn an táng bên chùa Linh Tuyền ở Bảo Sơn, xây tháp kính thờ. Xưa sư rất tinh khiết chánh khí như mây xanh, hành động như núi cao, làm trở thành khuôn phép. Mẹ từng bệnh nặng theo đuổi đã cùng, giữa đường thì trở về, ấy là cắt ái mở đạo như thế. Có lần đến một chỗ giảng nói được phân nửa bỗng thấy giảng chủ nói có trồng vườn ra hẹ. Sư bảo: Bắt đầu hoằng pháp là loại bỏ nguồn lỗi nghiệp, ác chưa đổ, thanh đạo làm sao có. Giảng này chẳng nên lập lại giảng xong liền cầm tích ôm bát từ giã ra đi. Giảng chủ nói: Pháp sư chỉ giảng nghiệp này dễ dứt trừ. Liền mượn lưỡi cày của người làng một lúc cày nát hết bốn mươi mẫu hẹ. Ở đây có thể nói là như nghe mà làm. Hoặc lúc Đại đức cao quý thông đạt cùng với thấp kém lẫn lộn nối tiếp nhau hợp làm một. Hỏi: Thì nói ngược và dụ vào chiếu đều nghiêm túc tự giữ ồn ào, ưa thích yên tịnh. Do đó dưới tòa ni chúng chẳng dám hỏi mà tánh càng oai sảng lại bày thô tế quý đạt là ở đây hạ thừa đối một tới lui tự nó không hề đón đưa. Cho nên ngạn ngữ Nghiệp Hạ có nói: Pháp sư Diễn thì phục đạo mà chẳng phục tục, Pháp sư Dụ thì Đạo tục đều phục. Thật là ứng đối vô tư, phát lời thành luận. Từ trước sau ra làm Bi Kính đều gồm: Ca-sa làm bố thí đưa ra hơn ngàn bộ, khi bệnh khổ đến thuốc trị rất nhiều chỉ được hậu vị, trước khiến thờ Tăng, thân dự năm luân không hề trữ nạp trong lúc giảng trao. Mặt hướng về Tây, một đời chẳng khạc nhổ, thân không chọn làm, miệng không chọn nói, người vật dạy bảo, bỏ hết đánh chửi cho đến trách hỏi trẻ con. Khuyên nhắc học trò đều tự nói tên mình gọi nhân quả thì lời khổ cắt đứt đều khóc lóc. Nếu nói làm có trái thì ngăn chẳng đồng, chẳng phải luật cho chùa pháp chẳng dừng, người nữ ni chúng thì chẳng trai giới và ở chung phòng chẳng khiến lên xuống. Đây là rộng lược khuyên người đời sau. Sa-di thọ giới cụ túc Hòa thượng đức khó cho đến chết chẳng làm. Tự nơi Sư khác chứng minh, đến lúc thì gặp chúng. Nếu trao cho ba nhóm giới thì bảy nhóm chúng đủ truyền. Nếu khi hoằng pháp thì mới cho nữ chúng vào chùa đều phải vào sau ra trước, đi thẳng không lưu lại. Nếu có buổi giảng pháp trang nghiêm, tiếng truyền vào nhà chẳng cần Sa-di cung cấp thân mặc thanh tu chớ nên thêu thùa. Quần thì trống trên bốn ngón tay, áo thì chỉ tới cùi chỏ. Tăng Kỳ-chi dài nhất đến cổ chân mà thôi. Lầm thấy y chế quá mức thì chúng cắt bớt, cho nên quần vuông lưng thẳng, mền len nệm da, các vật quý hiếm đắt tiền đều chẳng được đem vào phòng. Tăng Kỳ chi năm điều, do đó dùng vải, nếu có bông lụa thì đều cho người. Ngoài ra thì đồ mặc xấu xí mà thôi. Từ năm ba mươi tuổi có viết sách, soạn Hoa Nghiêm Sớ và Chỉ Quy hợp thành chín quyển. Ngoài ra còn có nội ngoại chương sớ truyện ký v.v... tổng cộng hơn trăm quyển hiện lưu hành ở đời. Nhưng dòng pháp ở Đông Hạ, Hóa Nghi khác bậc. Cho đến lập giáo bày hạnh giữ tín ngàn năm thì dụ là duy nhất.

9- Thích Tuệ Tạng: Họ Hách, người ở Bình Cức nước Triệu. Mười một tuổi xuất gia, khi chưa thọ giới đã giảng kinh Niết-bàn. Sau nghe Trí Luận. Thập Địa, Hoa Nghiêm, Bát-nhã v.v... rộng thấy nêu ra ít người chẳng phục. Tuổi vượt bật hoặc (năm mươi tuổi) bèn ngầm lên núi Thước, gối đá uống nước suối, lắng tâm huyền áo, luôn nghiên cứu các sách mà lấy Hoa Nghiêm làm gốc. Tuy rỗng suốt hết các kín sâu, mà khiêm hư tự lui, kính mong bậc Thánh giúp chỉ bày đúng sai. Khi lên núi ấy đêm giáng linh cảm trên hư không có tiếng nói: Ấy là đúng. Nghe rồi nhân soạn Nghĩa Sớ đích thân này tự truyện, kẻ đến dự học đều thâu nạp. Vua tề là Võ Thành gửi thư mời vào Điện Đại Cực mở mang kinh này, pháp lữ rất đông, sĩ tộc đều hợp, lúc ấy đại quán rất thạnh. Từ đó chuyên hoằng bộ kinh này truyền tập rộng khắp. Gặp lúc nhà Chu bị hủy diệt, kinh đạo bèn ẩn nhân gian sống nơi rừng núi mà bảo hộ huyền nạp. Đầu đời Tùy mở pháp liền dự xuất gia. Văn Đế kính đức liền ở xa kính mời bèn đến gặp vua mà trình bày chỗ sâu kín, là một trong sáu vị Đại đức thời ấy. Vua ra sắc càng kính lễ nên suốt hai mươi bốn năm bốn mùa không lui sụt. Vào ngày 29 tháng 11 niên hiệu Đại Nghiệp năm thứ nhất thì bị bệnh mà mất tại chùa Không Quán thọ tám mươi bốn tuổi. Khi qua đời bảo để lộ bày thân thể, đệ tử vâng lời để thân Ngài dưới chân núi. Sau đem xương về xây tháp thờ tại ngọn núi trước chùa chí tướng ở Chung Nam.

10- Thích Linh Cán: Họ Lý, người ở Địch Đạo thuộc Kim Thành. Ông nội là Tương Phong ở Thượng Đãng bèn theo Phong mà dời chỗ. Năm mười tuổi chí muốn nghe pháp, tâm thích trái tục, cha mẹ chẳng cản. Mười bốn tuổi đến chùa Đại Trang Nghiêm ở Nghiệp Kinh xin làm đệ tử Pháp sư Diễn ngày đêm vâng thờ không biếng lười. Thường vào giảng đường tưởng chỗ ấy chẳng khác cung trời. Mười tám tuổi lại giảng Hoa Nghiêm Thập Địa. Trước mở Tông Bản đều cùng tốt. Gặp thời Chu Võ diệt pháp bèn ở nhà giữ giới. đời Tùy mở mang Phật pháp thì được tuyển cao. Mỗi khi Sư giảng kinh này thì người ở bốn phương đều đến nghe. Niên hiệu Khai Hoàng năm thứ 7 vua ban sắc mời Sư trú tại chùa Hưng Thiện làm Sa-môn dịch kinh chứng nghĩa, đến năm thứ mười bảy bị bệnh hôn mê, chỉ có tim không lạnh nên chưa dám an táng. Sau tỉnh lại bảo ta lên trời Đâu-suất thấy hai Pháp sư Hưu và Viễn đều ngồi đài hoa ánh sáng rực rỡ, bảo Sư rằng: Ông và các đệ tử của ta sau đều sinh lên đây do đó giác ngộ lại càng tu nghiệp cũ, nghiêm chỉnh quán hạnh dứt giao tiếp mọi người. Niên hiệu Đại nghiệp năm thứ 3 về chùa Đại thiền định, có sắc vua mời làm Đạo tràng Thượng tọa, tăng đồ càng hưng thạnh, có công cứu vớt. Đến tháng giêng năm thứ 8 thì mất ở chùa, thọ bảy mươi tám tuổi. Bèn hỏa táng ở phía Bắc núi Chung Nam. Xưa Sư có chí thờ kính, kinh Hoa Nghiêm, thường y theo kinh này mà thực hành quán Thế Giới Liên Hoa Tạng Hải và quán cung trời Di-lặc. Đến khi bệnh nặng mắt chỉ ngó lên chẳng nhìn mọi người. Lâu sau bèn như thường. Sa-môn Đồng Chân hỏi bệnh ở bên, Sư bảo Chân rằng: "Vừa thấy Đồng tử thanh y dắt đến trời Đâu-suất, nhưng vui cõi trời không lâu thì phải rơi vào luân hồi, nên Liên Hoa Tạng là chỗ ao ước. Chẳng bao lâu hơi thở dứt, phút chốc lại thông. Chân hỏi: Có thấy gì chăng? Sư đáp: Thấy nước đầy khắp hoa sen lớn như bánh xe. Ta ngồi trên đó, điều mong cầu đã mãn, rồi qua đời!

HOA NGHIÊM KINH TRUYỆN KÝ