SỐ 2036 — PHẬT TỔ LỊCH ĐẠI THÔNG TẢI

QUYỂN 20

1. Nam Tống Cao Tông: (Đinh Mùi)

Nam Tống họ Triệu đóng đô ở Hàng châu. Bất Khinh nói:

- Cao, Hiếu, Quang, Ninh, Lý, Độ, Ấu chúa tất cả bảy đời trị vì tổng cộng một trăm ba mươi bốn năm.

Cao Tông tên là Cấu, mẹ là Vi Phi. Huy Tông nằm mộng thấy Ngô Việt Vũ Túc Tiền Vương vào nhà mình, sau đó sinh ra ông. Ông được phong làm Khang vương. Năm đầu Tĩnh Khang ông từng đi sứ sang doanh trại của Cán Ly Bất. Mùa đông năm này Cán Ly Bất lại đến, ông phụng chiếu cùng Cảnh Nam Trọng đi sứ lần nữa. Đến Tướng châu dân chúng cản đường xin ông về. Đến Tư châu Thái thú và dân chúng ở đây cũng ngăn ông lại. Thái thú Tướng châu cũng gởi thư nói với ông rằng người nước Kim mới sai kỵ binh đem phẩm vật đến chỗ của Khang vương. Ông bèn trở về Tướng châu dựng cờ kêu gọi binh Cần vương. Vua hạ chiếu cho Khang vương làm Đại Nguyên soái, Giang Bá Ngạn Tông Trạch làm phó soái lập tức dẫn binh vào đất Vệ. Ông cùng bàn bạc với Bá Ngạn rồi rời Tướng châu đi ra cửa Bắc, vượt sông đến Đại Danh thì nghe tin kinh thành bị vây hãm, ông xin tiến binh đến kinh thành. Bá Ngạn không cho mà khuyên ông đem binh về Đông Bình tìm đất an thân. Nam Trọng cũng cho là phải. Thái thú Hà giang Hoàng Tiềm Thiện cũng kéo binh đến cùng đóng ở Tế châu. Thám báo cho hay Trương Bang Xương đã được quân Kim lập rồi. Hai vua đi về phía Bắc. Bang Xương đón Nguyên Hựu Mạnh Hậu lên thính chính. Văn võ bá quan đều khuyên nên tiến cử Bang Xương. Mạnh Hậu hạ thư tiến lập Khang vương, rồi cáo với quan dân rằng:

"Nhà Hán bị nguy đến mười đời, Quang Vũ phải trung hưng. "

Hiến Công có chín người con nay chỉ còn có Trùng Nhĩ. Nhĩ sai sứ đến dâng biểu, gặp phải lúc thư của Mạnh Hậu vừa đến, Bang Xương dập đầu khóc thảm xin chết. Sứ giả từ Hà Bắc tới tiến cử Khang vương rồi chắp tay nói:

- Xin ứng mệnh lên ngôi để cứu cha mẹ.

Ông khóc thảm lạy tạ, rồi ứng mệnh trời lên ngôi, đổi niên hiệu là Kiến Viêm năm đầu. (Nước Kim là năm Thiên Hội thứ năm).

Canh Tuất: Từ tháng giêng Hoàng thượng đến Giang tâm, đổi nới này thành Long Tường, đổi Đông Hiên thành Dục Nhật. Đổi chỗ ở của Lâm Linh Tố thành Tư Phước Giáo tự. Tần Cối quay về. Nhận lệnh của Thát Lạt chủ trì việc giảng hòa.

Tháng mười hai, người nước Kim là Sách Lưu Dự lên làm vua lấy quốc hiệu là Tề, niên hiệu là Phụ Xương.

Tân Hợi: Thiệu Hưng năm đầu, Trương Tuấn ganh ghét người tài, giết Khúc Đoan, đất Thiểm Tây mất sạch.

Nước Kim nghênh đón Chiên đàn thụy tượng đến Yên kinh, dựng Thủy Lục hội trong bảy ngày đêm, an trí tượng ở chùa Mẫn Trung rồi cúng dường. Tượng được thờ ở đây mười hai năm.

Ất Mão: Kim Hy Tông lên ngôi. Ông tên là Đàn, nguyên có tên là Yết Thích, cháu đích tôn của Mã Thái Tổ, con của Tông Tuấn, trị vì mười bốn năm, sau bị Ngạn Lượng giết.

Tây Hạ: Niên hiệu Đại Đức năm đầu.

2. Pháp sư Tô đà thất lợi người Thiên Trúc:

Pháp sư Tô đà thất lợi người Thiên Trúc, từng lễ Văn-thù ở Ngũ đài, rất giỏi chú thuật, thần dị khôn lường, vua rất kính trọng. Thời bấy giờ Vũ sĩ Tiêu Chân Nhân cũng là Cao sĩ, phép thuật tinh thông nhưng đều bị sư khuất phục, thế là Tiêu lạy sư tôn làm thầy. Đường Quát Tướng công nước Kim từng khen Tiêu Chân Nhân:

- Kỳ thay! Sư tử!

Tô -đà -thất -lợi từ Tây Trúc sang, Sư thọ một trăm lẻ tám tuổi. Người sư trắng như tuyết, hai mang tai có sắc xanh biếc, tay dài, bên trong ẩn tàng nhân từ, bên ngoài hiển rõ uy nghiêm. Trong thời Mẫn Tông trời âm u nhiều ngày nhưng không mưa. Vua hạ chiếu thỉnh sư đăng đàn chú nguyện, rồng rơi xuống đất, màu nó giống như màu y sư mặc do Hậu phi tự tay may. Sư lấy của cải từ bên trong y này ra độ tăng dựng chùa. Mọi người nửa tin nửa ngờ. Phật đà ba lợi lấy cớ mượn đường đến lại Ngũ đài tham lễ. Nhìn thấy sư đội mũ Ngũ Phật cao vời chẳng khác Văn-thù, gương mặt như trăng tròn, sắc diện không đỏ cũng không sẫm. Tiêu Chân Nhân từ xa nhìn thấy liền quỳ xuống lễ lạy.

3. Thiền sư Viên Ngộ Khắc Cần:

Ngày năm tháng tám năm Thiệu Hưng thứ năm, Thiền sư Viên Ngộ thị tịch. Sư họ Lạc, húy Khắc Cần, tự Vô Trước, người Sùng Ninh, Bành châu. Sư đến viện Diệu Tịch nhân đó xuất gia thọ giới với Đại sư Tự Tỉnh. Sư vân du đến Thành đô, theo Đại sư Viên Minh Mẫn Hạnh học và nghiên tầm diệu nghĩa của kinh luận nhưng vẫn thấy chỗ này chưa đủ để mình nương cậy. Sư đến Chiếu Giác yết kiến Thắng Công hỏi về tâm pháp. Ở thời gian lâu, sau đó sư đến yết kiến Chân Như Triết Công có chút tỉnh ngộ. Lúc này Khánh tạng lãnh chúng, cho chúng thường xuyên thưa hỏi, Khánh rất rành tông chỉ của tông Tào Động. Sư theo Khánh và tiếp nhận hết cốt lõi của ông ấy. Sư từng yết kiến Đông Lâm Chiếu Giác, nên sau đó không lâu, Sư nói với Khánh:

- Đông Lâm cũng thường thôi.

Sư đến yết kiến Pháp Diễn ở Thái Bình. Sư cậy mình lanh lợi thường tranh biện với Diễn. Diễn nói:

- Thứ đó có thể đối đầu được với sinh tử được không? Ngày sau lúc tại nhà Niết-bàn chỉ có phát quang, ông tự nghiệm sẽ thấy.

Sư cho mình không hợp nên từ giã đi. Sư đến Định Tuệ ở Tô châu, bệnh tật suýt chết, nhớ lại ngày trước tham vấn tất cả đều vô nghiệm, chỉ có Pháp Diễn là không chê mình, gặp phải bệnh tật liên miên, ngay hôm đó sư khăn gói về lại Thái Bình. Diễn thấy sư về lại rất mừng nhận sư làm thị giả.

Một hôm Tào sứ Trần Quân vào núi hỏi đạo. Diễn đọc bài Tiểu Diễm thi rằng:

Kêu hoài tiểu ngọc nguyên vô sự

Chỉ cốt người tài nhận được thanh.

(Tần hô Tiểu ngọc nguyên vô sự

Chỉ yếu đàn lang nhận đắc thanh)

Sư đứng hầu, nghe xong hoát nhiên đại ngộ, liền thưa với Diễn.

Diễn vặn hỏi, Sư đáp:

Ngày nay mới thật sạch cơ trước mắt. Diễn vui vẻ đáp:

- Tông ta đã có ông rồi. Từ nay ta không lo nữa!

Có lần sư đem việc này kể lại cho Phật Giám Tuệ Cần nghe. Cần không tin, Sư nói:

- Người xưa bảo: "Cao ly đập sắt lửa cháy bừng". Tôi thì chỉ lên chót vót bảo hãy kiến lập ngữ, ngày nay quả nhiên như vậy.

Tuệ Cần ngạc nhiên không đáp. Lúc này Thiền sư Phật Nhãn còn trẻ, mỗi mỗi sư đều chỉ bảo, hai người về sau đều là bậc Đại triệt ngộ. Từ đó có câu:

"Dưới của của Diễn có hai Cần một Viễn".

Tiếng tăm ba người chấn động gần xa, tăng chúng gọi họ là ba hào kiệt.

Diễn dời về núi Ngũ Tổ, Sư lo việc chùa chiền. Lúc mới dựng Đông trù ngay giữa sân có cây gỗ quý. Diễn bảo:

- Cây này có làm trở ngại cũng không được đốn.

Sư đốn đi, Diễn nổi giận cầm gậy đuổi đánh sư, Sư chạy trốn, bỗng bừng tỉnh nói:

- Đây là dụng của Lâm Tế mà thôi. Nói rồi sư đỡ gậy và nói:

- Thằng giặc! Ta biết được ngươi rồi!

Diễn cười vang rồi bỏ đi. Từ đó Diễn bảo sư phân tòa thuyết pháp. Đầu năm Sùng Ninh, Sư về đất Thục thăm mẹ già, giảng thuyết ở Chiêu giác, được ít lâu sư từ giã đi. Tại Kinh châu, Sư gặp Thừa tướng Trương Vô Tận, hai người cùng bàn diệu chỉ của Hoa Nghiêm. Sư tinh thông diệu chỉ, nói năng lưu loát, lời lẽ gãy gọn. Vô Tận bất giác đứng dậy sư hỏi:

- Chân cảnh này so với chỉ thú tông môn thế nào? Vô Tận đáp:

- Đương nhiên không khác. Sư nói:

- Chẳng hề dính nhập.

Vô Tận có ý bất bình, Sư chậm rãi nói:

- Người xưa bảo: "Chẳng thấy chút sắc mới là bán đề, phải biết có toàn đề thời tiết, nếu thấu triệt được mới thấy cái dụng của Đức Sơn, Lâm Tế".

Vô Tận tỉnh ngộ nói:

- Vốn từng nghi những lời luyện vàng ròng của Tuyết Đậu, ngày nay mới biết ông ấy không có chỗ bám víu.

Sư từng làm bài tụng:

Đầu cửa gặp ngay cơn sấm sét

Châm ngay yếu huyệt bệnh khỏi ngay.

Không ngờ hợp ý Thừa tướng, Vô Tận vui vẻ nói:

- Cứ sợ Tổ đạo dần suy. Ngày nay có thể gọi là "Gặp nạp tăng thì ta bị trói".

Thứ sử Lễ châu thỉnh sư trụ ở Giáp Sơn. Sau đó không lâu sư qua ở tại Đạo Lâm, Tương Tây. Hồi ấy Đàm sư Châu Công nhân đề cử Lưu Trực Nhụ đến gặp sư, nhưng Nhụ tỏ ra không mấy tôn kính sư. Đến khi

thấy sư khai đường diễn xướng diệu tông, Nhụ mới thực sư kính phục. Cuối năm Chánh Hòa, vua hạ chiếu thỉnh sư về trụ ở Tưởng Sơn,

Kim Lăng, đạo pháp rất thịnh.

Tăng hỏi:

- Thế nào là thật tế lý địa? Sư nói:

- Sao không nói đến chỗ trước khi hỏi?

- Chỗ trước khi hỏi làm sao nêu ra được?

- Phải theo đó mà đến.

- Nhanh quá khó gặp, phải hỏi một lần.

- Quên trước mất sau.

- Nếu luận việc này như đánh đá lửa xẹt, còn như lúc chưa gặp nhau thì thế nào?

Sư đáp:

- Ngoài ba ngàn dặm cũng gặp gã.

- Như vậy thì ngoài thanh sắc vẫn gặp được thầy? Sư đáp:

- Xuyên thủng lỗ mũi.

- Trung thần chẳng sợ chết nên hay lập tiếng tăm trong đời, dũng sĩ chẳng tiếc sống nên hay làm việc lớn trong đời, chưa biết nạp tăng thì làm gì?

- Uy chấn trời đất chưa phải là vượt bên ngoài.

- Như vậy là ngồi lấp cả mười phương đứng cao đến ngàn nhận? Sư nói:

- Xem tên. Tăng hỏi:

- Chẳng rơi vào nhân quả, chẳng lầm nhân quả là giống hay khác?

Sư đáp:

- Hai cái vòng kim cang.

- Quy Sơn lay cửa ba lần rồi làm gì?

- Chẳng phải người cùng đường, tri âm chẳng kéo tới. Sư có lần dạy chúng:

- Thế nào, thế nào là cùng sáng; chẳng thế nào, chẳng thế nào là cùng tối. Trong cái chẳng thế nào lại là cái thế nào, trong cái tối ngầm chứa cái sáng. Trong cái thế nào lại là cái chẳng thế nào, trong cái sáng ẩn chứa cái tối. Chỉ như đâm thủng không biết bao chỗ ngồi, dựng lập những việc trầy tay gãy kiếm như thế, vả lại gọi đó là làm cái gì?

Tới lúc ấy cao mà không trên, sâu mà không dưới, cùng tận bờ mé hư không, trong cực lân hư trần sạch rờ rỡ, đỏ phau phau. Đó là bình bát không đáy, cây gậy không ảnh. Trước núi Hùng Nhĩ, dưới ngọn Thiếu Lâm, lão Hồ chín năm lặng lẽ giữ những thứ đồ dùng ấy, trong tuyết sâu gặp kẻ tình quên ý dứt, lý sạch cái thấy tiêu, từ đó mới có một người thừa đương. Cùng sáng cùng tối, cùng thả cùng nhận là kiến lập, là bình thường rốt cuộc đều chưa dính nhập chỗ cực tắc? Vậy như thế nào là chỗ cực tắc? Chẻ đôi Hoa nhạc là trời thẳm, ra khỏi Hoàng hà róc rách trôi.

Trong năm Tuyên Hòa, vua hạ chiếu thỉnh sư ở Thiên Ninh. Thái thượng lúc này ở Khang Để, nhiều lần thỉnh sư đến giảng đạo. Sư nói kệ:

Rất giản rất dị

Rất tôn rất quý

Xưa nay ngàn Thánh đội trên đầu

Thế, xuất thế gian không lường nổi.

Lúc này Khâm Tông ở Đông cung, Sư đã nói lời sấm ký ấy trước với Thái Thượng. Niên hiệu Kiến Viêm năm đầu, Tể tướng Lý Bá Kỷ dâng biểu thỉnh sư trụ ở Kim Sơn. Vua xa giá đến Duy Dương, hạ chiếu thỉnh sư thưa hỏi về đạo pháp của Tây Trúc thế nào. Sư đáp:

- Bệ hạ dùng lòng hiếu trị vì thiên hạ, pháp của Tây Trúc lấy nhất tâm thống nhiếp ngàn muôn sai biệt. Chân tục tuy khác nhưng nhất tâm vẫn không hề thay đổi.

Thái Thượng rất vui, ban sư hiệu Viên Ngộ Thiền sư. Sư xin về núi Vân Cư sống hết tuổi già. Triều đình hậu đãi đưa tiễn sư đi. Năm sau, Sư đến Vân Cư, lại quay về đất Thục lần nữa. Thái sư Vương Bá Thiệu thỉnh sư trụ ở Chiêu Giác.

Ngày năm tháng tám Thiệu Hưng thứ năm, Sư quy tịch. Lúc sắp mất, thị giả bưng giấy mực đến xin kệ, Sư viết:

Thấu rồi vô công

Chẳng cần lưu kệ

Nhờ bày ứng duyên

Trân trọng! Trân trọng!

Sư ném bút thị tịch, thọ bảy mươi ba tuổi, tăng lạp năm mươi lăm hạ. Vua ban sư thụy là Chân Giác Thiền sư, tháp hiệu Tịch Chiếu.

Bính Thìn: Tháng năm, thâu tiền thay vì khỏi trả tiền thuế đinh.

Huy Tông nghe tin dữ, tháng tư thì băng hà.

4. Thiền sư Thiệu Long ở Hổ khâu, Bình Giang:

Sư húy Thiệu Long, người huyện Hàm Sơn, Hòa châu. Sinh ra sư đã là người tuấn kiệt. chín tuổi xuất gia ở Phật Tuệ viện, sáu năm sau thì thế phát thọ giới. Năm năm sau sư khăn gói du phương, có chí phiêu bạt bốn phương cầu học. Đầu tiên sư đến Trường Lô yết kiến Thiền sư Tịch Chiếu. Trải qua thời gian tham học có chút ít tỉnh ngộ. Nhân đọc ngữ lục của Thiền sư Viên Ngộ Khắc Cần, Sư bất giác vỗ sách than:

"Nghĩ đến đồ chua thì chảy nước miếng, dù chưa nếm vào miệng, nuốt vào bao tử nhưng đã làm người ta thích thú rồi, chỉ hận là chưa được nghe ngài ho hen thôi".

Thế rồi, Sư muốn đến yết kiến Viên Ngộ.

Sư đến Bảo Phong yết kiến Thiền sư Trạm Đường. Đường hỏi:

- Thế nào là việc hành cước? Sư vắn áo đưa ngực ra nói:

- Hòa thượng nghiệm xem.

Trạm Đường đánh, Sư nắm gậy nói:

- Chớ có đánh càn!

Trạm Đường cười vang. Sư ở lại đây hơn một năm rồi đến Hoàng Long yết kiến Thiền sư Tử Tâm.

Tâm hỏi:

- Ông là tăng gì? Sư đáp:

- Tăng hành cước.

- Tăng ở thôn nào? Đi bằng lừa hay ngựa?

- Kẻ Man di Quảng nam nói cái gì? Sao không nói lớn một tí! Tử Tâm vui vẻ nói:

- Cũng có chút khí khái của Nạp tăng.

Sư liền hét rồi lui về tham đường. Sư ở đây được một hạ, Tử Tâm rất hứa khả. Mỗi lần gặp sư, Tử Tâm đều khen là người tái lai.

Cơ Phong của Tử Tâm vùn vụt, vượt hẳn các nơi khác, nếu chẳng phải bậc thượng căn thì không ai đương nổi. Thế nhưng đối với sư Tử Tâm thường tán thưởng, đại chúng đều khiếp sợ. Sau đó sư đến Giáp Sơn yết kiến Thiền sư Viên Ngộ. Lúc ngang qua núi Long Nha, Sư gặp Thiền sư Phát Tử Mật, Mật hậu đãi sư, hai người luận cổ bàn kim, đến chỗ nào đắc ý thì vỗ tay cười vang. Có lúc cứ như người điên, người ta bảo họ là Quy Sơn, Ngưỡng Sơn, Hàn Sơn, Thập Đắc của đời nay. Ở được ít lâu, Sư đến Giáp Sơn. Gặp lúc Viên Ngộ dời đạo tràng về Đạo Lâm, Sư cũng đi theo.

Một hôm sư vào thất, Viên Ngộ dẫn giáo môn nói với sư:

- Lúc tâm thấy, cái thấy ấy không phải là thấy của con mắt, cái thấy mà lìa cái thấy thì cái thấy con mắt không theo kịp.

Viên Ngộ đưa nắm tay lên hỏi:

- Ông thấy không? Sư đáp:

- Thấy.

- Trên đầu lại đặt thêm đầu.

Sư nhân đây tỉnh ngộ. Viên Ngộ gạn lại:

- Ông thấy cái gì? Sư đáp:

- Tre dày chẳng ngại nước chảy qua. Viên Ngộ hứa khả. Từ đó sư hầu hạ Viên Ngộ như bóng với hình. Hai mươi năm sau, Sư đã triệt ngộ hết sở đắc của Viên Ngộ.

Sư xin Viên Ngộ về thăm song thân, rồi trụ ở chùa Bao thiền, sửa sang lại cảnh Ma da Hoàng hậu và Đao-lợi thiên cung. Sau đó sư được thỉnh trụ ở chùa Khai Thánh thuộc Thành Tây, tứ chúng quy tụ về đây vô số. Trong năm Kiến Viêm có loạn, giặc cướp nổi lên ở Hoài Thượng, Sư bèn đi về Nam. Quan dân ở Tuyên thành vốn khâm phục tài đức của Sư, liền dựng am dưới ngọn Đồng phong thỉnh sư hoằng hóa. Quận thú Thượng thư Lý Quang thỉnh sư trụ trì pháp tịch Chương Giáo, từ đây đạo pháp rất hưng thịnh. Bốn năm sau, Sư dời về Hổ Khâu. Lúc này Thiền sư Viên Ngộ cũng chưa có chỗ ở yên, trôi nổi ở Giáp Sơn cuối cùng về đất Thục. Những người đồng tham với sư hồi ấy cùng với lớp hậu học sau này vượt ngàn dặm tìm đến sư. Mỗi lần thăng tòa, Sư ung dung chỉ bày, ôn tồn giảng nói, hòa nhã với mọi người, Sư tùy căn cơ đều làm cho họ mãn nguyện. Vì vậy đạo pháp của Viên Ngộ lại được hoằng hóa rộng sang Đông nam. Các nơi đều bảo chẳng khác Viên Ngộ còn sống. Ở được ba năm, Sư có chút bệnh, thừa với chúng rằng:

- Phải cử đệ nhất tòa Tông Đạt đảm đương việc trong viện.

Chúng thưa hỏi việc trong cả quận sau này thế nào, Sư cầm bút viết bài kệ:

Không pháp để nói

Đó là thuyết pháp

Bởi vì Phật pháp

Không có lời thừa

Trân trọng!

Sư ném bút rồi tịch, nhằm ngày tám tháng năm Thiệu Hưng thứ sáu, thọ sáu mươi tuổi, tăng lạp bốn mươi lăm hạ, tháp sư ở phía Nam núi.

Đinh Tỵ: Nước Kim phế Lưu Dự. Tề diệt vong.

Mậu Ngọ: Tần Cối làm Hữu tướng. Án Đôn lui ở ẩn nhưng lo lắng nói:

- Cối là tướng gian hùng.

Nước Kim niên hiệu Thiên Quyến năm đầu.

Kỷ Mùi: Vua hạ chiếu cho các châu quận dựng chùa Báo Ân,

Quang Hiếu để hương hỏa tế tự Huy Tông.

Canh Thân: Tây Hạ, Nhân Tông Thát bạt Nhân Hiếu lên ngôi.

Ông là con của Càn Thuận, lên ngôi đổi niên hiệu Đại Khánh.

Tân Dậu: Tần Cối, Trương Tuấn bàn mưu giết Nhạc Phi, Nhạc Vân. Trương Cửu Thành lên Kính Sơn gặp Đại Tuệ thăng tòa thuyết pháp. Tuệ nói trong nước có vị thần tay cầm cung, lúc này Tần Cối nắm quyền binh, cho Tuệ dèm pha triều đình nên đày Sư đi Hành Dương. Nước Kim đổi niên Hoàng thống.

Nhâm Tuất: Vua chia ruộng vạch bờ thâu thuế ruộng. Vi Thái hậu về nước Kim. Việc cấp độ điệp cho tăng ni bị đình lại.

Nước Kim:

Ngày sinh của Anh Điệu Thái tử, vua mời Đại sư Hải Tuệ dựng chùa tại Chử Khánh cạnh cung Thượng Kinh, phổ độ cả trăm vạn tăng ni, đại xá thiên hạ.

Quý Hợi: Vua Kim hạ chiếu thỉnh Thiền sư Hải Tuệ và Thanh Tuệ trụ trì chùa Chử khánh, nghênh đón Thụy tượng vào Tích khánh cung trong chùa này cúng dường.

Cảnh Đức Pháp Vân biên tập bộ Phiên Dịch Danh Nghĩa, Kinh Khê Châu Đôn Nghĩa viết bài tựa.

Giáp Tý sáu mươi bốn: Tây Hạ năm Nguyên Khánh năm đầu.

Ất Sửu: Hải Tuệ thị tịch, vua dẫn Hoàng hậu đi thâu xá-lợi, dựng tháp ở năm nơi, ban Sư thụy là Phật Giác Hựu Quốc Đại Thiền Sư.

Bính Dần: Tháng giêng, vua hạ chiếu phá Dâm từ. Tần Cối phân chia ruộng đất ở các nơi như Lưỡng triết, Tứ xuyên. Nước Kim lại ban cho Thanh Tuệ Phật Trí Hộ Quốc Đại sư hiệu là Quốc sư, ban cho Bảo tòa, Đại y kim tuyến cùng những vật dụng quý hiếm khác. Sư là người được nhà vua tôn kính nhất từ xưa đến nay. Vua và Hoàng hậu mỗi lần cung đón đều lạy sát chân sư.

Nước Kim và Mông Cổ nghị hòa. Mông Cổ tự xưng là Tổ Nguyên Hoàng đế.

5. Thiền sư Phật Trí Đoan Dụ:

Mậu Thìn: Thiền sư Phật trí Đoan Dụ thị tịch. Sư là hậu duệ của Ngộ Việt Tiền vương, nối pháp Thiền sư Viên Ngộ. Lúc đầu sư ở Đan Hà, Đặng châu rồi dời qua Hổ Khâu, kế đó qua Kính Sơn cất am trên Tú phong, Tây Hoa. Vua hạ chiếu thỉnh sư trụ trì ở Bảo ninh, Kiến khang, sau dời về Vạn thọ, rồi về Tây Thiền ở Sa Thọ sơn, Mân trung. Sau có chiếu thỉnh Sư về Linh Ẩn. Mùa thu năm đó lại đến trụ ở chùa Dục Vương thuộc Minh châu. Nối pháp của sư có Thiền sư Vĩnh An ở Tịnh Từ.

Kỷ Tỵ: Nước Kim, Hoàn Nhan Lượng lên ngôi. Ông là cháu của Thái Tổ, ban đầu có tên là Bột Liệt, giết chúa rồi tự lập, dời đô về đất Yên, sau đi Nam chinh đóng quân ở đất Biện rồi đi Giang Thượng bị các tù trưởng giết ở chùa Quy Sơn. Ông lên ngôi đổi niên hiệu Thiên Đức. Tây Hạ đổi niên hiệu Thiên Thạnh.

6. Thiền sư Mục Am Pháp Trung:

Năm Thiệu Hưng thứ mười chín, Thiền sư Mục Am Pháp Trung quy tịch. Sư họ Diêu, tên là Pháp Trung, người huyện Cận ở Tứ minh. Hồi ấy, mẹ sư mộng thấy Dị tăng xin vào ngủ nhờ, nhân đó bà mang thai. Lúc chào đời có dây lụa tía quấn quanh người sư. Từ nhỏ, Sư đã thích yên tĩnh, lớn lên sư xin cha mẹ đi xuất gia. Sư theo Đại sư Đạo Anh ở viện Sùng Giáo học kinh luận. Năm mười chín tuổi nhờ thi kinh mà được độ làm tăng. Sư đến pháp tịch nghe giảng, nghiên cứu giáo quán Thiên Thai, tinh thông sớ nghĩa, thành thử có chút tự phụ. Ngày nọ bỗng nhiên sư mến mộ thiền tông, bị thiền giả bắt bí nhân đó sư khởi nghi. Sư đến Thiền sư Giao ở Thiên Đồng cầu quyết nghi, dưới lời của Giao, Sư không khế cơ, Giao bảo sư đến tham vấn Tuyết Đậu ở Mân Trung, Sư đối đáp với Thiền sư Nhu nhưng vẫn không khế hội. Nghe Thiền sư Phật Nhãn đang ở tại Long Môn, Hoài Tây, Sư bèn đến ra mắt. Dọc đường sư vẫn không quên những điều nghi nan nhưng chưa được thông suốt. Bỗng gặp một cái xe xoay nước, phía trên có tấm biển ghi "Pháp luân thường chuyển", từ đó sư hốt nhiên đại ngộ, khối nghi tiêu tan, Sư liền làm bài tụng:

Chuyển đại pháp luân

Rành rành trước mắt

Hỏi thế nào nữa

Nước chảy đá mòn.

Sư vẽ vòng tròn trình cho Phật Nhãn, Nhãn hỏi:

- Trong ấy phải làm gì? Sư đáp:

- Dưới khe nước thường chảy.

- Rốt cuộc thế nào?

- Nước chảy đá mòn. Phật Nhãn bảo:

- Về tăng xá nghỉ đi, chớ nói ai biết, năm ngày nữa hãy tới đây, ta còn một câu muốn nói với ông.

Sư nói:

- Một câu này cũng không tiêu được.

Phật Nhãn nhéo bên má sư, Sư đảnh lễ. Sau sư từ giã Phật Nhãn, vượt Cửu giang lên Lô Khâu, Sư ngủ nghỉ dọc đường, làm bạn với rắn cọp. Gặp nơi cảnh vật u nhã, hễ đắc ý là sư ngụ lại. Một lần nằm ngủ dọc đường, Sư phát hiện bên cạnh có mấy gốc cây khô đã bị người ta đốt chỉ còn gần một thước, bên trong rỗng và sạch sẽ, Sư liền chui vào đó ở hơn mười ngày. Xa gần đồn đại, người ta đến xem rất đông. Sư không muốn người ta biết tông tích mình, chỉ để lại bài kệ:

Ai đem lửa Tam-muội chân không

Đốt cháy một gốc củi phiền não

Chỉ có gốc to nguyên chẳng động

Đâu còn cành nhánh vẫy phong trần.

Sư đến Lặc Đàm yết kiến Thiền sư Trạm Đường, hai bên cơ phong chớp nhoáng, Trạm Đường rất thán phục sư. Lúc này pháp tịch của Hoàng Long rất thịnh. Sư dự định kiết hạ ở đây nhằm bớt tiếp xúc nhưng Tử Tâm đạo mạo đức uy nên sư rất ít trổ tài.

Có một đêm, Sư cầm kiếm vào thẳng trong thất Tử Tâm nói:

- Nghe nói lão Hòa thượng không sợ sống chết phải không?

Tử Tâm định nói, Sư vung kiếm lên, Tử Tâm đưa cổ cho chém, Sư vất kiếm xuống đất múa hai tay rồi thoái lui.

Sư đến Tương Tây gặp Viên Ngộ ở Đạo Lâm, Viên Ngộ rất hứa khả. Sau đó sư đến Hành Nhạc rồi theo đường mòn đến bên phải Linh nham. Sư lấy làm lạ vì thấy mỏm đá có hình con trâu nằm, Sư dựng am bên cạnh lấy tên là Mục am. Sư ở đây hơn hai mươi năm, hình dung gầy ốm, đạm bạc qua ngày. Có lúc nhiều đêm không ngủ, có khi nhiều ngày không ăn, tóc dài cũng chẳng cạo, áo rách cũng chẳng thay. Thiền khách trong thiên hạ tôn xưng sư là người tận trung với đạo pháp. Nạp tử bốn phương không chú trọng hình thức bên ngoài của Sư, sĩ phu nơi nơi nghe tiếng tăm sư đều rất ngưỡng mộ. Khu mật Liễu Trọng trước

đây trấn giữ Trường Sa thỉnh sư hoằng hóa, tứ chúng cũng rất mong nhưng sư chẳng đoái hoài gì tới. Lúc này pháp tịch ở Thắng Nghiệp bỏ không, Liễu Trọng có ý thỉnh sư đến chủ trì bèn nhờ Tăng chúng Thiền lâm thỉnh sư. Sư nghe tin ban đêm trốn đi. Họ đuổi theo sư đến Định Minh Lan nhã. Tăng chúng đánh trống khai đường rồi thỉnh sư thăng tòa. Tăng, tục đứng xếp hàng bái thỉnh sư. Sư bùi ngùi nói kệ:

Ôi! Ôi! Gã mặt vàng

Đem pháp trao vua tôi

Dưới rừng không tâm khách

Quan ép sai giết người

Xưa nghe lời này

Nay thấy việc này.

Sư xuống tòa quảy túi đến thẳng đạo tràng Thắng Nghiệp lãnh việc trụ trì. Cấp sự Phùng Tế Xuyên soạn bài sớ khai đường, trong ấy có đoạn ghi:

"Phật Nhãn xoa đầu mà ngộ pháp luân thường chuyển, trong thất Tử Tâm cầm kiếm tuệ múa theo".

Đương thời người ta ghi hết lại những việc thật của Sư. Về sau sư ra hoằng hóa, dùng thiền pháp hưng hóa giáo môn, chẳng phiền gì đến việc đi ở. Bởi vậy từ Thắng Nghiệp sư dời về Nam Mộc, Vân Cái, Công An, Đại Quy tất cả năm đạo tràng. Sau Lý Cát Phủ thỉnh sư đến Dự chương trụ tại Hoàng Long. Thái úy Hình Hiếu Dương cúng vàng để dựng một bảo tháp ở Hương Nguyên nằm phía Đông chùa. Vừa làm xong thì dãy núi sau phương trượng bỗng có hào quang trắng phóng ra, từng bầy chim thước bay qua kêu vang. Sư cười nói:

- Ta sắp đi rồi!

Sư cầm bút viết bài kệ:

Sáu mươi sáu năm

Dạo trong mộng huyễn

Ngâm nga đi về

Phủi tay đi mãi.

Viết xong sư nói với đồ chúng:

- Việc sau này nên nương theo quy củ của Thiền sư Linh Nguyên Duy Thanh. Nói xong sư nhắm mắt thị tịch.

Canh Ngọ: Nước Kim bỏ việc độ Tăng, Đạo.

Tăng thì Tăng thường trụ có ngày bị tuyệt diệt. Nay lệnh cho Hộ bộ hãy chọn lựa những người có học thức độ làm tăng.

Thế Tôn diệt độ hai ngàn một trăm năm.

7. Thiền sư Chân Hiết Thanh Liễu:

Thái Hoàng hậu Vi thị dựng Sùng Tiên Hiển thiền tự ở núi Cao Đình, Hàng châu. Vua có chiếu thỉnh Thiền sư Chân Hiết Thanh Liễu làm đời thứ nhất khai sơn. Không bao lâu, Sư quy tịch, tháp được dựng trong khuôn viên chùa. Sư họ Ung, người Tả Miên, nối pháp với Tử Thuần ở Đan Hà. Sư từng soạn bài ký nói về Vô Tận Đăng rằng:

"Đông bình đập vỡ gương đã hơn ba trăm năm rồi; Long Đàm thổi tắt đèn cũng hơn bốn trăm năm rồi. Con cháu đời sau mê mơ đối với chánh nhãn cho rằng gương đã vỡ, đèn đã tắt, thế nhưng đâu biết đi đứng nằm ngồi đều phóng đại quang minh, đó là đèn chưa từng tắt vậy. Thấy nghe hiểu biết đều soi thấu vạn tượng, đó là gương chưa từng vỡ. Đèn tuy không bóng nhưng hay chiếu sáng đêm trường sinh tử; gương tuy không đài nhưng hiện rõ ma hoặc sinh tử. Gương và đèn chiếu soi mà thường vắng lặng; sáng và soi huyễn huyễn đều như. Chiếu thì vô cùng nên gọi là Vô tận đăng; soi cũng vô cùng nên gọi là Vô tận cảnh. Việc hàng ngày chẳng mù mờ, rành rành ngay trước tâm mắt, chỉ vì chúng sinh mê mờ không biết nên mới có kinh giáo, mở bày phương tiện như huyễn. Ví như Đông, Tây, Nam, Bắc trên dưới và bốn phương phụ, ở chính giữa này đặt một ngọn đèn, bên ngoài đặt mười cái gương. Mười cái gương ấy dụ cho mười pháp giới, một ngọn đèn đó dụ cho chân tâm. Đứng về lý thì một chân tâm này không có gì khác biệt; đứng về sự thì mười pháp giới kia có vạn trạng. Như vậy thì ngoài lý không có sự, ngoài gương thì không có đèn. Tuy trong mỗi tấm gương đều có vô số ngọn đèn, vô số ngọn đèn ấy chỉ có một ngọn mà thôi. Trong sự sự có vô tận lý, vô tận lý ấy chỉ có một lý mà thôi. Do một lý hình thành sự sai biệt, cho nên sự sự ấy vô ngại. Do một ngọn đèn chiếu khắp các gương khác nhau nên mỗi cái gương đều dung nhiếp nhau. Một cái gương đứng im nhưng hay có khắp, dung khắp, nhiếp khắp, nhập khắp. Một sự chẳng hoại mà là đây, là kia, là một, là nhiều, chủ bạn dung thông trùng trùng vô tận.

Thương thay! Chúng sinh ở trong tất cả bụi mà chẳng biết mỗi hạt bụi đều là vô tận sát hải của Tỳ-lô-giá-na. Phổ Hiền chỉ ra một lỗ chân lông mà không biết mỗi một lỗ chân lông ấy đều hàm tàng sắc thân Tam-muội của chúng sinh. Như vậy thì tất cả chúng sinh hàng ngày làm bất cứ chuyện gì cũng đều ở trong lỗ chân lông của Phổ Hiền. Ở trong ánh quang minh của Tỳ lô đều ra vào trong lâu đài của Từ Thị, đều qua lại trên đầu kiếm nhọn của Văn-thù. Trong mỗi mỗi niệm đồng ra đời với chư Phật, đồng chứng Bồ-đề, đồng chuyển pháp luân rồi cùng nhập diệt như gương với gương, như đèn với đèn. Bất cứ nơi đâu, bất cứ lúc nào cũng đều dung nhiếp vô ngại. Bởi vậy mới nói đó là pháp môn giải thoát không thể nghĩ bàn, chẳng phải chúng sinh có đại tâm thì không đến cảnh giới này được. Có người hỏi:

- Thấy nghe hiểu biết, việc làm hàng ngày hiện nay rốt cuộc là đèn hay chẳng phải đèn, là gương hay chẳng phải là gương?

Đáp rằng:

Đèn gương, gương đèn vốn không khác

Sơn hà đại địa đốm trong mắt

Lá vàng rơi rơi đầy sân nọ

Một tiếng chày khua dội nhà ai".

Năm này đổi chùa Cô Sơn thành Diên Tường tứ thánh quán, dời tháp của Pháp sư Viên về an táng trên gò Mã Não ở Bắc Sơn.

8. Đại Tuệ dời về Mai Dương:

Quý Dậu: Kim đổi niên hiệu Trinh Nguyên. Tháng giêng Trương Đăng Sai Vương Trung đề xướng Toàn chân giáo. Ngày nay ở Mã khâu Lưu Hòa vẫn còn.

Giáp Tuất: Nước Tống: Tần Cối chuyên quyền, sĩ đại phu và những người tài năng đều bị Cối đày đi xa, những kẻ lòng dạ hẹp hòi không tên không tiếng nhưng nếu nói ra điều gì hợp ý Cối thì được làm quan ngay. Một nửa còn lại Cối cho là đồng bọn, hễ nói một lời chống đối đều bị đày đi chẳng khác nô lệ, họ đều bị tước hết chức vị, thâu hết tài sản cho về làm thường dân.

Ất Hợi: Bộ Vân Ngọa Kỷ Đàm và La Hồ Dã Lục hoàn thành, do Sa-môn Cảm Sơn Hiểu Oánh soạn. Sư tự là Trọng Ôn, nối pháp Thiền sư Đại Tuệ Tông Cảo.

Bính Tý: Tháng sáu ban ngày có sao rơi. Nước Kim đổi niên hiệu là Chánh Long năm đầu. Vua hạ chiếu cho Đại Tuệ làm tăng trở lại và trụ trì chùa A Dục Vương.

Đinh Sửu: Tháng tám, có chiếu cấp độ điệp cho tăng ni còn lại ở các lộ. Hoàng thượng nói:

- Trẫm chưa từng có ý tuyệt diệt Phật pháp, chỉ sợ tăng chúng đông thì không còn người cày cấy.

9. Thiền sư Hoằng Trí Chánh Giác:

Tháng mười, Thiền sư Hoằng Trí Chánh Giác ở chùa Thiên Đồng Minh châu thị tịch. Sư họ Lý, quê ở Thấp châu. Mẹ họ Triệu. Đêm sư

chào đời ánh sáng chiếu rực cả nhà, ai nấy rất lấy làm lạ. Lên bảy tuổi, mỗi ngày sư đọc sách đến vài ngàn lời, thông cả ngũ kinh. Gia đình đều sùng đạo nên bảo sư xuất gia. Sư theo Đại sư Bản Tông ở chùa Tịch Minh xuất gia. Thọ giới Cụ túc với Đại sư Trí Quỳnh ở chùa Từ Vân, Tấn châu. Năm mười tám tuổi, Sư du phương, hứa với ông nội rằng: "Nếu không sáng tỏ việc lớn thề không quay về".

Sư đến đất Giáng, có người bảo ở đây không có thầy để sư nương cậy. Quan Ấp Doãn thấy sư tuấn tú, nhân đó đưa cây quạt đang cầm trong tay ra nói:

- Hãy cho ta một lời chuyển ngữ.

Sư liền cầm bút viết lên đó bài kệ, Ấp Doãn vui mừng liền xin đi theo. Sư vượt sông vào đất Lạc, yết kiến Đại sư Thành ở Nhữ Châu. Lúc này pháp tịch của Đan Hà Tử Thuần rất thịnh, Sư liền đến ra mắt Đan Hà. Đan Hà hỏi:

- Thế nào là chính mình từ không kiếp trước về trước? Sư đáp:

Ếch nuốt ánh trăng dưới đáy giếng Canh ba chẳng mượn bức rèm châu. Đan Hà nói:

- Chưa được hãy nói lại!

Sư suy nghĩ, Đan Hà đánh một phất tử nói:

- Cứ nói không mượn.

Sư hốt nhiên tỏ ngộ, làm lễ. Đan Hà hỏi:

- Sao không nói một câu xem! Sư thưa:

- Hôm nay con tiền mất tật mang. Đan Hà nói:

- Chưa rảnh để đánh ông, . Hãy đi đi!

Lúc này sư đã hai mươi ba tuổi. Đan Hà lui về chùa Đại Thừa ở Đường châu, Sư cũng đi theo. Năm Tuyên Hòa thứ hai, Đan Hà dời về Đồng Hồng, Sư làm người ghi chép sổ sách trong thất suốt ba năm. Lúc sư làm thủ tòa, Kim Túc Trí Tuyết Đậu Tông Bảo, Phước Ngộ Phụng Sơn Chiêu đều cùng sư tham vấn. Sau sư nhận pháp tịch ở Viên Thông chiếu Thiền sư và hoằng hóa. Lúc này Thiền sư Chân Hiết ở Trường Lô mời sư làm thủ tòa, chúng đông đến một ngàn bảy trăm người, thấy sư cầm phất tử giảng thuyết, đại chúng đều kính phục sư. Sư nối pháp Thiền sư Đan Hà, ra hoằng hóa ở Phổ Chiếu, Tứ châu. Chùa này trước đây bị lấy một nửa làm Thần Tiêu cung. Về sau vùng Lưỡng Hoài gặp

nạn đói, nhà trù trống không, ngày hai bữa chỉ ăn rau tạp, rồi đến ăn toàn lúa tẻ, tăng khố cũng chối từ không cấp phát lúa nữa. Sau đó tín thí kéo đến cúng dường vô kể. Huy Tông xa giá về Nam, Sư dẫn chúng ra đón tiếp, vua thấy tăng chúng đông đến hơn ngàn người, đạo tràng trang nghiêm rất nề nếp quy củ, trong lòng rất kính phục. Vua hạ chiếu thỉnh sư đến hỏi han và trả lại nửa phần chùa còn lại.

Đầu năm Kiến Viêm, Sư trụ ở Thái Bình, Thư châu. Sau dời qua viện Viên Thông Năng Nhân ở Giang châu. Bàn giao công việc để vân du đến Vân Cư yết kiến Thiền sư Viên Ngộ. Lúc này pháp tịch ở Trường Lô bỏ không, đại chúng ai nấy đều muốn thỉnh sư khai pháp. Viên Ngộ và An Định Quận vương cũng khuyên sư nên đi. Sư vào chùa không lâu thì gặp phải giặc cướp Lý Tại đến quấy nhiễu, Tăng chúng hoảng sợ giải tán hết chỉ còn mình sư vẫn ngồi yên trong thất, dùng lời lẽ khéo léo giáo hóa bọn giặc. Bọn Lý Tại khấu đầu lạy tạ vô cùng kính phục sư rồi rút lui. Chúng còn tặng sư bạc vàng để lo việc cơm áo cho Tăng chúng. Trường Lô nhờ đó mà được yên.

Năm Kiến Viêm thứ ba, Sư vượt Triết giang đến Minh châu lễ Quán Âm trên Bổ Đà sơn. Sư hoằng hóa ở chùa Thiên Đồng, tiếng tăm vang đến triều đình. Mọi người thấy sư đến liền ngầm báo với Quận soái thỉnh sư. Lúc đầu sư từ chối, Quận soái thỉnh cầu mãi, cuối cùng sư đồng ý. Không lâu, giặc cướp lại nổi lên quấy phá, tăng chúng giải tán chỉ còn mình sư. Bọn giặc kéo lên núi cao dò xét, thấy sư là lập tức rút lui, không hề cướp pháp mảy may nào. Ai nấy đều thán phục cho họ có thần trợ giúp sư.

Tháng chín vua có chiếu thỉnh sư trụ trì chùa Linh Ẩn Lúc sắp đi tứ chúng than khóc, muôn chim kêu bi thảm. Tháng mười vua có chiếu để sư về lại Thiên Đồng. Sư ở đây tất cả ba mươi năm. Chùa Thiên Đồng rất rộng đến mấy ngàn gian, Sư đều tu bổ sửa sang mới cả.

Tháng chín năm Thiệu Hưng thứ hai mươi bảy, Sư từ biệt Quận soái và đàn việt, ngày bảy tháng này sư về lại núi, vẫn sinh hoạt như thường, đến ngày tám sư tắm rửa, thay y áo, cầm viết viết thư cho Đại Tuệ, phó chúc việc hậu sự rồi viết bài kệ rằng:

Mộng huyễn hoa đốm

Sáu mươi bảy năm

Khói, chim trắng lặn

Nước thu in trời.

Sư ném bút quy tịch, vua ban sư thụy Hoằng Trí Thiền sư, tháp hiệu Diệu Quang.

Mậu Dần: tháng sáu, ban ngày có sao rơi. Tháng tám động đất.

Vua hạ chiếu thỉnh Đại Tuệ ở chùa Dục vương về lại Kính sơn.

Kỷ Mão: Tháng bảy, Hàn Lâm Lý Đảo dâng vua sớ biểu của bá quan.

Canh Thìn: Tháng mười hai, Khâm Tông mất ở thành Ngũ quốc. Tân Tỵ: Hạ chiếu cấp độ điệp cho Tăng Ni.

Nước Kim: Thế Tông lên ngôi. Thế Tông tên là Ung, Ban đầu

tên là Bao, được phong làm Sở vương là cháu của Thái Tổ. Hải Lăng Vương Lượng trái lời thề đem binh đánh Nam, cho ông giữ thành. Nhân đó ông tự lập, đóng đô Yên Kinh. Ông nhân hậu từ tốn cần kiệm, không thích đánh nhau, trong nước yên ổn. Ông trị vì hai mươi chín năm, người ta gọi ông là Tiểu Nghiêu Thuấn. Ông lên ngôi đổi niên hiệu là Đại Định.

Phật giáo truyền sang Trung Quốc được một ngàn một trăm năm.

10. Hiếu Tông: (Nhâm Ngọ)

Hiếu Tông tên là Duệ. Ban đầu tên là Bá Tông, là cháu bảy đời của Thái Tổ. Mẹ ông họ Trương, sinh ông ở Tú châu, lúc sinh có điềm lành. Ông ở ngôi hai mươi bảy năm, thọ sáu mươi tám tuổi.

Nước Kim dời đô về Yên Kinh. Vua dựng Đại Khánh Thọ tự xong, hạ chiếu thỉnh Thiền sư Huyền Minh Khải Công làm đời thứ nhất khai sơn, lệnh cho Hoàng tử Yên Vương đem cúng hai vạn đồng và hai mươi khoảnh ruộng.

11. Thiền sư Ứng Am Đàm Hoa: (Quý Mùi)

Đổi niên hiệu Long Hưng năm đầu. Ngày mười ba tháng sáu năm này Thiền sư Ứng Am Đàm Hoa ở chùa Thiên Đồng quy tịch. Sư họ Giang, người Hoàng Mai, Ngạc châu. Vừa sinh, Sư đã tỏ ra là người kỳ đặc, mặt mũi khôi ngô. Từ nhỏ đã biết chán ngán thế duyên, quyết chí tìm cầu pháp vị, tế độ hữu tình. Năm mười bảy tuổi, Sư xuất gia ở chùa Đông thiền, năm sau thọ Cụ túc. Năm sau nữa sư du phương tham vấn. Đầu tiên Sư đến Tùy châu yết kiến Hòa thượng Thủy Nam Toại, lãnh hội được chút pháp vị. Kế đó sư đến Vân Cư, Thiền sư Viên Ngộ vừa gặp liền niềm nở hết lòng đôn đốc sư, rằng vì Phật pháp ta phải khổ công làm việc khó làm, bôn ba đây đó chỉ sợ tốn phí thời gian thôi. Lúc này Viên Ngộ vào đất Thục, bảo sư qua Tuyên châu yết kiến sư Chương Giáo Thiệu Long. Thiệu Long là môn đệ của Viên Ngộ. Thiệu Long dời qua Hổ Khâu, Sư đi theo, chưa đầy nửa năm sư đã thông triệt được đại pháp, chợt thấy rõ chỗ giúp người của Viên Ngộ. Ở được thời gian, Sư từ biệt Thiệu Long đi du phương. Đầu tiên sư hoằng hóa ở Liên vân, Xử châu. Xử châu Thái thú dùng đại lễ thỉnh sư khai đường, thuyết pháp. Kế đó, Sư trụ ở chùa Minh ở quả, Cù châu; Đức chương ở Ngạc Châu; Báo Ân, Tiến Phước ở Nhiêu châu; Bảo lâm, Báo Ân ở Vụ châu; Đông Lâm ở Giang châu; Tưởng Sơn ở Kiến Khang; Vạn thọ ở phủ Bình Giang. Sau đó sư trụ ở Nam Khang và Quy Tông, cuối cùng trụ ở Thiên Đồng. Lần này là do Tăng, tục hết lòng thỉnh sư ở lại. Sư xiển dương đại pháp, khai mở cho người chưa ngộ, người học xa gần đều tìm đến sư đông không kể xiết. Đối với việc phổ thuyết, tiểu tham, vấn đáp, giám biện, sư đều ôn tồn, thong thả, khéo léo vô cùng với những người vào thất thì cơ phong chớp nhoáng, linh hoạt sâu xa. Lúc mới tỏ ngộ, Sư đã từng cùng Nguyên Bố Đại ở am này du phương, cùng đối cơ luận biện, sợ ngộ mỗi ngày một sâu. Từ khi dời am về Hộ Quốc, đến bây giờ hai người mới được gặp lại, họ vui mừng khôn xiết. Tuy am ấy không còn, nhưng đối với sư chẳng thể nào quên được, mà việc khai đường nối Pháp sư cũng luôn nhớ đến Hổ Khâu, thế nhưng sở đắc của sư hoàn toàn khác so với những người có tiếng tăm gần đây chỉ biết hướng dẫn người học cúng dường cầu phước. Tuy cũng trụ trì, cũng thuyết suông luống thọ, nhưng dù là vật nhỏ nhiệm nhất, Sư cũng xem xét rất kỹ, chưa từng có chút cẩu thả. Nếu không hợp ý mình thì dù mảy may sư cũng kiên quyết khước từ không bao giờ nhận. Sư từng tự sách tấn mình: "Nạp tăng ở viện này xem giày cỏ, dại gì như rắn tiếc hang sâu". Sư thường khuyên răn đồ chúng chớ có buông lung, việc gì sư cũng làm gương cho họ. Lúc sắp quy tịch, Sư treo bảng không tiếp khách, nhập thất liên tục trong thời gian dài. Lúc sắp mệnh chung, có người xin kệ để từ biệt đàn việt. Sư nói:

- Ta từng cười chê việc làm ấy của các nơi, lẽ đâu nay ta lại làm với mình ư?

Mọi việc sau này trong tự viện sư cũng chẳng dặn dò gì rồi kiết già quy tịch, thọ sáu mươi mốt tuổi, tăng lạp bốn mươi ba hạ.

12. Thiền sư Kính Sơn Tông Cảo:

Năm này Thiền sư Kính Sơn Tông Cảo thị tịch. Sư họ Hề, người Ninh Quốc, Tuyên châu. Thuở nhỏ sư đã tỏ ra rất thông minh hào khí, mười ba tuổi mới vào học ở trường làng. Ngày nọ, Sư đùa nghịch với bạn bè, chẳng may ném nghiên trúng phải thầy giáo và bị phạt tiền rồi đuổi đi. Sư than: "Học sách thế gian đâu bằng nghiền ngẫm pháp xuất thế".

Sư xuất gia ở viện Tuệ Vân, Đông sơn. Trong năm Nguyên phong, viện này có đúc một tượng Thích-ca. Có một dị nhân là Đinh Sinh nói với Tăng chúng trong viện:

- Dựng tượng xong, mười hai năm sau sẽ xuất hiện một Đạo sư, làm đại hưng tông phái. Nếu tượng gặp nạn thì người ấy mới đến, nếu tượng bị hủy hoại thì người đó cũng sẽ gặp nạn.

Trong năm Sùng Ninh giặc cướp nổi lên, tăng chúng phải đào huyệt để giấu tượng. Lúc ấy sư cũng vừa đến. Sư lễ Tuệ Tề làm thầy, năm sau thì thế phát thọ Cụ túc. Từ đó trí tuệ và tài biện luận của sư hơn hẳn mọi người. Sư đọc ngữ lục của Vân Môn, cứ ngỡ mình đã đọc lâu rồi. Nghe lão túc Thiệu Trình nhiều năm y chỉ Thiền sư Thiên Y Nghĩa Hoài. Sư nhiều lần đến yết kiến và nghe được diệu chỉ của Tuyết Đậu. Sư đến Bảo Phong yết kiến Thiền sư Trạm Đường Văn Chuẩn. Nhìn thấy sư có phong thái xuất cách, Chuẩn rất hứa khả, sai sư làm thị giả, chỉ sư con đường thẳng tắt để vào đạo. Sư thẳng thắn ứng cơ không hề khoan nhượng. Văn Chuẩn trách sư:

- Ông chưa từng ngộ, bệnh là do ý thức, nếu chạy theo cái thấy biết ấy, đó là sở tri chướng.

Lúc này Lý Bành Thương đã tham vấn rất lâu với Văn Chuẩn, lúc sư đi có nói với Bành Thương:

- Đạo phải ngộ ngay, cái vi diệu là ở chỗ tâm rỗng rang, thể nhập đạo không phải dựa vào sự thông minh, được vậy thì siêu việt cả thấy nghe.

Bành Thương tán thưởng:

- Đâu cần đọc Tứ khố thư mới gọi là học.

Từ đó sư vân du kết giao khắp nơi. Lúc Văn Chuẩn sắp thị tịch, Sư hỏi nên nương tựa ai, Văn Chuẩn bảo sư đến y chỉ Thiền sư Viên Ngộ Khắc Cần.

Sau sư đến Kinh Trữ gặp Thừa tướng Trương Vô Tận để xin bài minh trên tháp Văn Chuẩn. Vô Tận cũng là Thiền lâm cao thủ trong thiên hạ. Sư đến vẫn ung dung thong thả ứng đối với Vô Tận, Vô Tận hết lời khen sư và đặt tên am của sư là Diệu Hỷ, tự của sư là Đàm Hối. Sư về Bảo Phong lo liệu mọi sự xong, trở lại ra mắt Vô Tận và thong dong hỏi:

- Cư sĩ thấy thiền của ta thế nào? Vô Tận đáp:

- Thiền của ông rất siêu cách.

- Tông Cảo tôi thật không dám nhận. Vô Tận nói:

- Ông đi gặp Khắc Cần tất rõ thôi.

Sư rất cảm kích lời của Vô Tận, liền vân du đến vùng Tương, Hán. Sư gặp Thiền sư Vi ở Đại Dương. Vi ngầm trao cho sư tông chỉ của tông Tào Động, sau đó sư vân du đến Đông đô. Năm Tuyên Hòa thứ sáu, Thiền sư Viên Ngộ được vua hạ chiếu thỉnh về chùa Thiên Ninh ở Kinh đô, Sư vui mừng nói:

- Thật là trời giúp ta, gặp được vị này mới mong không cô phụ sự dẫn dắt của Trạm Đường và Trương Thừa tướng.

Sư đến Thiên Ninh nghe pháp yếu, lần này thì hoàn toàn khác hẳn với những gì sư được nghe trước đây, bỗng nhiên tâm sư có chỗ nương tựa. Sư đọc Tứ cú do Viên Ngộ cử:

"Tăng hỏi Vân Môn:

- Thế nào là chỗ chư Phật xuất thân? Vân Môn đáp:

- Đông Sơn đi trên nước. Nếu có người hỏi Thiên Ninh thế nào thì trả lời với y rằng nguồn đạo từ phía Nam thổi qua điện các thì mát mẻ".

Ngay đó sư hốt nhiên đại ngộ, Viên Ngộ vui mừng dẫn sư về Trạch Mộc đường, đem nhân duyên sai biệt từ xưa đến nay ngầm tôi luyện thêm cho Sư.

Một hôm, Viên Ngộ đi phó trai tại nhà Cư sĩ Triệu Siêu Nhiên, Sư cũng đến dự. Bỗng nhiên Sư quên cầm đũa, Viên Ngộ nhìn sư rồi nói với Siêu Nhiên:

- Ông này đã tham được Hoàng dương mộc thiền rồi. Sư bị chọc liền thừa thế hỏi Viên Ngộ:

- Từng nghe trước đây Hòa thượng có hỏi Ngũ Tổ phải không?

Nay còn nhớ câu trả lời chăng?

Viên Ngộ đáp:

"Ta hỏi: - "Hữu cú vô cú như dây bìm leo cây là thế nào?"

Ngũ Tổ đáp: - "Tả cũng tả chẳng thành, vẽ cũng vẽ chẳng được. "

Ta hỏi tiếp: "Khi cây đổ, bìm khô thì thế nào?" Ngũ Tổ đáp: "Cùng nhau đến. "

Sư hoát nhiên triệt ngộ được thứ tri kiến huyền diệu, Viên Ngộ hứa khả, sai sư làm việc ghi chép sổ sách và soạn bộ Lâm Tế Chánh tông ký. Sau sư nhận pháp tịch tiếp nhận Nạp tăng. Từ đó sư dùng

phương tiện thiện xảo ứng cơ tiếp vật, cơ phong như điện chớp chẳng cho nghĩ nghị, tòng lâm nườm nượp quy tụ về sư. Hữu thừa Lã Thuấn tâu vua, vua ban sư hiệu là Phật Nhật. Giặc cướp đến quấy phá, đòi phải cử mười danh tăng sang phía Bắc hoằng hóa, Sư cũng bị bắt đi. Đến nơi gặp được Thiên Trúc Mật Tam tạng. Ngày ngày hai người luận nghị, Mật rất kính phục sư. Sau đó sư được thả tự do, liền đi về Hổ khâu ở đất Ngô. Sư nghe Thiền sư Viên Ngộ đã dời về Vân Cư, Sư muốn đến thăm hỏi. Đi tới Kim Lăng, Sư gặp Đãi Chế Hàn Tử Thương hai bên đàm đạo, Thương rất vui bèn viết thư và nhờ sư đưa cho Khu Mật Từ Sư Xuyên. Thư viết:

"Vừa gặp được Diệu Hỷ biện tài trí tuệ vượt xa mọi người, lại có đề cập đến sự nghiệp của ông. Diệu Hỷ hết lời khen ông. Ông ấy quả là bậc Long tượng trong chúng tăng".

Sư đến Vân Cư làm thủ tòa, chê bai Phật, Tổ biện bác vô ngại, Viên Ngộ cũng phải nể phục. Gặp thời buổi nhiễu nhương, Sư lên phía Tây Vân Cư cất am trên nền chùa Vân Môn cũ trước đây rồi lấy tên là am Vân Môn. Sư ở đây hai mươi năm rồi xuống núi vân du đến Hồ tương, qua Ngưỡng sơn bất ngờ gặp Thiền sư Trúc Am Khuê, rồi cùng Khuê về lại Vân Môn. Sư soạn hơn trăm bài tụng cổ. Sau đó sư vân du đến Thất Mân, ngụ tại một đảo nhỏ ở Hải Thượng. Sư thương xót hậu học các nơi không hiểu gì về mặc chiếu, nhân đó sư soạn Biện Tà Chánh Thuyết để giải nguy cho họ. Tuyền Nam Cấp Sự Giang Công dựng am ở Tiểu Khê rồi thỉnh sư ở. Tăng, tục tranh nhau đến đây cầu học. Chỉ không đầy nửa năm đã có mấy mươi người sáng tỏ được đại sự. Trong những người này có Đỉnh Nhu Tư Nhạc, Di Quang Đạo Khiêm, Tuân Phác Ngộ Bản v. v…

Một hôm, tham chánh Lý Hán Lão nghe sư cử công án "Cây bá trước sân" mà tỉnh ngộ, Sư rất hứa khả. Đến lúc Lý Công sắp mất, có làm bài kệ gởi cho Di Quang, trong đó có câu "Đem hết pháp lực gánh vác Vân Môn". Lúc này sư ở ẩn, cắt tuyệt việc ứng thế. Viên Ngộ ở đất Thục nghe được liền bảo Thừa tướng Trương Đức Viễn:

- Thủ tòa Tông Cảo không ra hoằng hóa thì không thể mở mang đạo pháp Lâm Tế.

Thừa tướng liền về triều, gặp lúc pháp tịch ở Kính sơn bỏ không, ai nấy đều muốn thỉnh sư chủ trì, Sư chuyển ý đi ngay. Sư khai pháp ở phủ Lâm An, diễn xướng đạo của Viên Ngộ. Nói pháp xong, Thị lang Phùng Tế Xuyên hỏi:

- Thầy từng nói "Không làm loài sâu bọ thế này" Ngày nay vì sao thua cuộc rồi?

Sư đáp:

- Khắp cả đại địa là Cảo thượng tòa này, ông làm sao thấy được?

Phùng Tế Xuyên không đáp. Sư ở Kính Sơn, Tăng, tục bốn phương đến cầu học đông vô kể, tăng chúng lên đến một ngàn bảy trăm người (việc sư thượng đường vấn đáp xin xem trong Đại tuệ ngữ lục) nhưng sư vẫn không hạn chế, dung nạp hết để họ tự sáng tỏ việc mình qua sự khai ngộ của Sư.

Lúc này Tăng chúng ở viện Tuệ Vân đã quên mất lời sấm ký của dị nhân Đinh Sinh mới đập tượng Thích-ca cũ đó để đúc lại tượng mới, đó là vào tháng năm năm Thiệu Hưng (Tân Dậu). Trong tháng này sư kết giao với Trương Cửu Thành soạn Phùng Dịch Biên bị đày đi Hành châu. Sư cùng Liêu Thông Trực, Lý Dịch kết am tranh, trồng rau, do viết văn bị tội nên phải biệt chúng. Sư bảo chúng giải tán trồng thuốc, khai núi Phước y. Lúc này sư cũng nhận chúng dạy đạo, đạo tràng cũng rất đông. Trong khi xiển dương cơ duyên của Cổ Đức, Sư phân thành ba quyển tên là Chánh Pháp Nhãn Tạng. Tiền tham chánh Lý Đại Phát lúc này ở tại Đạc tân, Hàn lâm Uông Ngạn Chương đi theo xa giá đến Linh Lăng đều nhiều lần gởi thư đến hỏi đạo. Vua không vui nên đày sư đến Mai châu. Đây là đất hoang lại có bệnh dịch, thuốc men lại không đủ, hơn trăm môn đồ cũng gói ghém lương thực đi theo sư. Qua sáu năm, môn đồ đã bị chết hơn một nửa, riêng sư không hề gì. Từ đó dân cư ở đây, những người được sư khai hóa họ thêu tượng sư, có người cúng tế cả cơm nước.

Mùa đông năm Ất Hợi, Mông Ân về Bắc. Mùa xuân năm sau, Sư được tha cho làm Tăng lại rồi nhận chiếu của vua trụ tại núi Dục vương ở Minh châu. Năm sau lại có chiếu cho sư trụ ở Kính Sơn. Nạp tăng trong thiên hạ lại đổ dồn về sư thịnh như ngày trước. Lúc này Hiếu Tông chưa lên ngôi nhưng vốn đã nghe danh sư, liền sai Đô giám trong cung đến núi hỏi đại ý Phật pháp. Sư thượng đường nói bài kệ:

Mở to mắt trí tuệ

Chiêu suốt cõi đại thiên

Đã làm vua trong pháp

Trong pháp được tự tại.

Sư làm tiếp bài tụng dâng vua rằng:

Đại căn đại khí đại sức lực

Gánh vác đại sự chẳng tầm thường

Trên đầu sợi lông thông tin tức

Khắp cõi ngời ngời chẳng dấu che.

Vua hết lời ngợi khen sư. Thời gian sau, Hiếu Tông lập phủ đệ, lại sai tri khách trong cung vào núi cúng dường năm trăm Tăng, thỉnh sư thuyết pháp. Vua tự tay viết tặng ba chữ Diệu Hỷ Am thật lớn và một bài tán ca ngợi sư rằng:

Sinh diệt chẳng diệt

Thường trụ chẳng trụ

Viên giác rỗng sáng

Tùy vật hiện khắp.

Sư thượng đường nói kệ:

Mười phương pháp giới đến miệng người

Tất cả pháp giới chính là lưỡi

Chỉ nhờ miệng và đầu lưỡi này

Chúc vua trường thọ đến vô cùng

Trong ức vạn năm ban nguồn phước

Mênh mang như biển chẳng hề khô

Sư tử trong hang sinh sư tử

Phượng hoàng vỗ cánh khỏi Đan sơn

Ứng hiện điềm lành khắp chín châu

Côn trùng cây cỏ thảy hân hoan

Đảnh lễ muôn việc không lường nổi

Chẳng khác ngàn sao vây trăng ngời

Kệ tụng nhiệm mầu xưa nay diễn

Là lời chân thật nghĩa thâm sâu.

Về già, Sư vẫn gánh vác việc trong bổn tự. Mùa xuân năm Tân tỵ, Sư nhận chiếu lui về ở tại Minh Nguyệt đường. Nhưng việc hoằng hóa không vì tuổi già mà giảm sút. Hiếu Tông lên ngôi, ban sư hiệu là Đại Tuệ Thiền sư. Trong năm Long Hưng, trước ngày tự tứ một đêm, có một ngôi sao sa xuống phía Tây viện, ánh sáng chói lòa, phát tiếng như tiếng sấm. Sư có chút bệnh, ngày chín tháng tám môn đồ thăm hỏi, Sư khuyên họ hoằng đạo và chậm rãi dặn dò:

- Ngày mai ta mới đi.

Đến canh năm, Sư viết tấu sở để lại, thị giả khăng khăng xin sư để kệ tụng, Sư viết bốn câu ném bút nằm xuống quy tịch, thọ bảy mươi lăm tuổi, môn đồ dựng tháp sư phía sau Minh Nguyệt đường.

Trong năm Thuần Hựu, Vưu Dục hiệu Nhị khanh ở Tấn Lăng từng chép lại lời của Đại Tuệ. Đại Tuệ thuyết pháp sống động ngang dọc như Tôn Ngô dụng binh, lại mênh mông sâu xa không hề lường được,

mênh mang như nước biển cả. Cá rồng hễ uống vào đều được no đủ. Nay chỉ nêu ra hai tắc nói về thấy nghe trong lúc bình sinh của Sư. Chu Văn Công thuở niên thiếu không thích đọc sách đương thời, lần nọ nhân nghe một vị tôn túc nói về thiền, chỉ thẳng tâm ông, ông liền tỏ ngộ bản tâm linh diệu ngời ngời, lúc này ông mới mười tám tuổi. Ông giao du với Bình Sơn. Bình sơn là người thích lưu tâm trong khoa cử. Trong khi tìm tòi sách vở, Sơn chỉ gặp một bộ Đại Tuệ Ngữ lục này mà thôi. Đọc xong, năm sau Bình Sơn thi đỗ. Đó là nhờ bình sinh ông ấy vốn thâm hiểu thiền học, cốt cách siêu nhiên, vượt mọi cương tỏa, là bậc thượng căn lợi trí nhờ đó mà am hiểu hết.

Vưu Dục sớm được một người họ Phan mách bảo, nhân đó đọc bộ Ngữ lục này, đến già vẫn không dám buông sách. Sau đó ông qua trụ ở Thung Lăng. Trong năm Vĩnh Gia, Từ Cức Khanh Tuyên cũng bị đày đến đây, không bao lâu ông lại bị dời Tượng đài, ông ưu sầu than khóc. Dục trao cho ông bản Ngữ lục này, Từ Khanh đọc đi đọc lại nhiều lần, cả đêm không ngủ, hôm sau thì thanh thản lạ thường quên hết mọi sầu lo, so với hôm qua chẳng khác hai người. Từ Khanh liền tự tay sao lại một bản rồi mới trả cho Dục. Ba năm sau, Từ Khanh mất tại đây. Trước lúc lâm chung ông vẫn đi chơi với mọi người, không có bệnh, tắm rửa xong thì mất. Bộ sách nay linh nghiệm như thế, đó là điều mà chính mắt Dục thấy.