SỐ 1835 — BIỆN TRUNG BIÊN LUẬN THUẬT KÝ

PHẨM THỨ HAI: LUẬN BÀN VỀ CHƯỚNG

Vì ngăn che cảnh sở tri nên khiến cho trí không phát sinh; vì si mê đối với chân Niết-bàn nên khiến cho không được chứng quả. Do hai nghĩa này mà lập tên chướng; Phẩm này giải thích rộng nên gọi là biện.

Luận rằng: Đã nói về chướng của tướng đó nên nay sẽ làm rõ.

Thuật rằng: Trong phẩm này được chia làm ba phần lớn: Một là kết trước; khởi sau để mở đầu Luận. Hai là, từ "Tụng viết" trở xuống là giải thích phần chánh tông. Ba là, từ "nghĩa chung của các chướng trước" trở đi là "tổng kết nghĩa trên". Đây nói về phần đầu.

Luận tụng rằng: Từ "Cụ phần và nhất phần" đến "nói hai loại tánh của chướng".

Thuật rằng: Đây tức là phần thứ hai giải thích về chánh tông. Trong phẩm này cả thảy có mười bảy bài tụng. Trong phần "thập năng tác" tuy có hai bài tụng, nhưng do Ngài Thế Thân dãn thêm, nên chẳng phải là căn bản. Trong mười bảy bài tụng này hợp chia làm năm. Một bài đầu nói đủ về năm chướng; kế có hai bài tụng nói về chướng của Chánh gia hạnh, tức là chín kết, kế có sáu bài tụng nói phân nửa về chướng riêng của giác phần, Lục độ, Thập địa, sau có một bài tụng kết về hai chướng, vì chấp nhận diệt là giải thoát nên phải nói về y. Nhưng phần tổng kết văn dưới lấy đoạn phần của nghĩa nên là mười một. Vì thể của năng chướng và sở chướng mỗi mỗi khác nhau, nay cái mà phán xét này do văn nghĩa hợp rõ ràng. Đoạn kế là luận nên chia làm năm. Nay là bài tụng đầu nói về năm thứ chướng của cụ phần v.v... Ba câu trên nêu ra thể của năm chướng, một câu dưới nêu ra người sở chướng. Tuy nêu ra chướng có thể nhiếp hết cụ phần, nhưng căn cứ vào nghĩa riêng, lại chia ra bốn thứ khác.

Luận rằng: Từ "Cụ phần chướng" đến "vì chủng tánh pháp".

Thuật rằng: Luận xưa, đầu nói khắp tất cả, sau nói một phương, đối với kiến đạo của Bồ-tát và địa vị Như Lai. Đã biết phiền não hai cụ là chướng, hai hành bi trí, mỗi mỗi đều chướng ngại riêng; dẫu biết Bồ- tát chỉ cầu nơi trí, tức là do trí cũng trụ vào Niết-bàn, nên hai cái này là chướng. Văn khác dễ biết.

Luận rằng: Từ "Tăng thạnh chướng" đến "tức là hành của đẳng phần kia".

Thuật rằng: Luận xưa đầu nói là trọng, sau đồng với đây. Trong hai chướng này, đầu là tăng ích sau là đẳng phần. Đối pháp quyển mười ba, Du-già quyển năm mươi tám và chín đều có nói rộng, song chỉ là thuần là phiền não. Vì đẳng phần này, kiến lợi hoặc cũng đắc được đẳng phần, các xứ phần nhiều tùy theo nói về thuần phiền não. Lại vì sao không nói là bạt trần? Do vì hai chướng này như dưới sẽ nói, ban đầu là chướng gia hạnh, chướng sau đều đắc. Bạt phần hành lược, phần bạt lược bớt không nói ra. Lại tức là tăng thạnh thành tựu bình đẳng. Bình đẳng tức là thành tựu bạt trần, bạt trần tức là nhiếp vào trong bình đẳng, vì không có chướng riêng, nên không nói ra. Bốn chướng trên này, đều là điệp văn trước trình bày sau. Còn một chướng kế, trước trình nghĩa sau kết văn.

Luận rằng: Từ "Thủ xả sinh tử" đến "có thủ xả chướng".

Thuật rằng: Lấy Niết-bàn, sinh tử là pháp chấp, nếu có lấy tức là đồng với hàng Nhị thừa. Nhưng nếu không có trụ vào chỗ nào thì đó là chướng thành Bồ-tát đại bi. Nay không muốn bỏ sinh tử để cầu Niết- bàn, khởi lên tâm đại bi, đắc được vô trụ xứ, liền không có chướng này. Các chướng này như trong Duy thức quyển thứ mười đã nói.

Luận rằng: Từ "Năm chướng như thế" đến "hai thứ chủng tánh".

Thuật rằng: Đây là giải thích câu tụng thứ tư, tổng kết năm chướng trê. Tùy theo chỗ ứng đó, nên chướng này là nói về chướng của Tam thừa, chẳng phải là định phối hợp. Nghĩa là câu thứ nhất và câu thứ năm chỉ chướng Bồ-tát; câu thứ hai chỉ chướng hàng Nhị thừa; câu thứ ba và câu thứ tư nói về chướng Tam thừa, nên làm ra ba câu, không có câu thứ tư hoặc chỉ có câu thứ hai. Vì câu thứ ba và câu thứ tư chỉ chướng hàng Nhị thừa.

Luận rằng: Từ "Lại nữa, tụng rằng" đến "viễn ly biến tri".

Thuật rằng: Đoạn văn thứ hai nói về chánh gia hạnh, chướng chín kết. Trong bài tụng thứ hai này, hai câu tụng đầu hiển bày chướng số để chỉ thể chướng, sáu câu khác nói về sở chướng, trong đây có thể biết.

Luận rằng: Từ "Phiền não chướng" đến "chín thứ kết".

Thuật rằng: Tức giải thích hai câu đầu trong bài tụng. Trong đây tuy là chân thật nhưng cũng có sở tri chướng, phiền não thô nên lược không nói kia. Chín kết này như luận Đối Pháp cuối quyển thứ sáu nói, sở chướng cũng đồng.

Luận rằng: Từ "Nhàm chán ái kết chướng" đến "không thể vứt bỏ".

Thuật rằng: Đây là giải thích câu thứ ba trong bài tụng. Xả bỏ nhuế sở chướng, tức là số lượng trong thiện. Nhàm chán ái sở chướng như trong Duy Thức nói. Một phần vô tham, tuy trong có số lượng riêng tức là chướng vô tham, dầu tức giận đối với vô tham cũng sẽ là chướng, nhưng tùy theo mỗi thứ khác nhau mà nói, không thể một ví dụ.

Luận rằng: Từ "Bảy kết khác" đến "như chướng kế tiếp".

Thuật rằng: Đây là nêu ý chung. Nói biến tri, vì năng biến tri của trí kết thành pháp. Lại giải, biến tri tuy là vô vi, do tuệ có thể chứng được từ nơi mà cảnh đặt tên nên gọi là biến tri; hoặc từ vô lậu thấy năng chứng biến tri nên nói là chướng biến tri, tức là hiển bày chướng trí.

Luận rằng: Từ "Nói mạn kết" đến "vì kia không đoạn".

Thuật rằng: Do lúc tu định, nghĩa là đắc được pháp thù thắng, lúc đó liền có tâm ngã mạn khởi lên, tự mình ỷ lại lấn hiếp người khác, do đây là duyên nên thân kiến khó đoạn. Như Đối Pháp quyển thứ nhất nói trong phần tán loạn, lấy ngã mạn làm mầm của thân kiến, nên nói thân kiến giả dối. Như Duy Thức quyển thứ sáu chú thích sơ lược sẽ hiểu, nhưng lúc tu pháp thiện đều có chướng này. Vì chướng biến tri, hiển lúc đây quán trội hơn, vì chỉ căn cứ vào trội hơn, vì đây chỉ nói lúc tu đang quán đối pháp v.v... đều chung nói chướng.

Luận rằng: Từ "Vô minh kết năng chướng" đến "vì các thủ uẩn".

Thuật rằng: Năm uẩn của hữu lậu vì có thể sinh ra thân kiến, nên gọi là "bỉ sự" (việc kia).

Luận rằng: Từ "Kiến kết năng chướng" đến "vì diệt phỉ báng".

Thuật rằng: Ba kiến gọi là kiến kết, các chướng tuy thông với chướng khác, như văn đã nói.

Luận rằng: "Thủ kết năng chướng" đến "là tịnh".

Thuật rằng: Hai thủ gọi là thủ kết, vì duyên vào giới và kiến v.v... đều lấy pháp khác làm tịnh, như Duy thức quyển thứ sáu đã nói. Từ chỗ thắng chướng mà chướng ngại đạo đế.

Luận rằng: Từ "Nghi kết năng chướng" đến "vì công đức của Tam bảo".

Thuật rằng: Văn đó dễ biết. Nhưng trong đây nói nói về hạnh tăng trưởng, còn nếu như tà kiến thì đều làm chướng Tam bảo.

Luận rằng: Từ "Tật kiến năng chướng" đến "vì lỗi kia".

Thuật rằng: Ở trong lợi dưỡng, nói "đẳng" ở đây tức là bình đẳng. Nhưng nếu ghen ghét người khác được lợi dưỡng v.v... thì sẽ làm chướng ngại biến tri của họ. Vì thế không nên đối với lợi dưỡng v.v... sinh tâm ghen ghét, khởi tâm tham lam v.v...

Luận rằng: Từ "Xam kết năng chướng" đến "nên phát sinh đủ các chướng".

Thuật rằng: Chữ "bảo" có nghĩa là thói quen yêu thích. Do bủn xỉn ái nhiễm các thập vật, nên xa lìa biến tri.

Luận rằng: Từ "Lại có chướng khác" đến "tướng đó như thế nào?"

Thuật rằng: Từ phần thứ ba trở xuống nói về chướng của Nhân, thế thì phần thứ nhất nêu ra lời hỏi của Tôn đã xong.

Luận tụng rằng: Từ "Chẳng phải gia hạnh phi xứ" đến "không tu trị diệu định".

Thuật rằng: Từ câu thứ hai trở xuống, tùy theo lời hỏi mà trả lời. Trong đây có ba: Đầu tiên là nói năng chướng và sở chướng mỗi thứ khác nhau. Thứ hai từ "lại nữa các chướng như vậy" trở xuống, dùng mười năng tác làm rõ nghĩa của chướng ngại này. Thứ ba, nói rõ nghĩa của mười pháp sở chướng, tức lần lượt làm rõ nghĩa sở chướng của các pháp thiện v.v... Từ đây trở xuống là nói phần đầu, trong đây có ba: Đầu có năm bài tụng, liệt kê tên năng chướng; kế đến có một bài tụng liệt kê tên sở chướng, sau có nửa bài tụng thuộc về năng sở chướng. Trong năm bài tụng này là liệt kê tên của chướng vậy. Có bài tụng riêng về sáu chước, nên thành ra ba mươi chướng.

Luận rằng: Từ "Như vậy gọi là" đến "tướng nói như thế nào?"

Thuật rằng: Đó là chỉ cho nghi vấn ở đoạn thứ hai ở trên.

Luận tụng rằng: Từ "Khéo nhiếp thọ Bồ-đề" đến "Tự tại gọi là thiện v.v..."

Thuật rằng: Đây là liệt kê tên sở chướng.

Luận rằng: Từ "Các thiện pháp như vậy" đến "có mấy loại chướng?"

Thuật rằng: Đây là bài tụng nói rõ nghi vấn về về năng chướng và sở chướng, vì sao chúng thuộc về chấp trước, mỗi thứ có bao nhiêu? Từ đó kết đoạn hai, chuyển qua đoạn ba.

Luận tụng rằng: "Như vậy, mười thiện này, mỗi mỗi đều có ba chướng ngại trước.

Thuật rằng: Loại thí dụ đã đồng, nên thuộc về chung.

Luận rằng: Từ "Thiện có ba chướng" đến "không như lý gia hạnh".

Thuật rằng: Thiện được nói ở đây là chỉ cho tất cả pháp thiện, nhưng trong thứ lớp, căn cứ vào gia hạnh pháp thiện mà tuyên nói, hoặc thọ trì kinh v.v... có sinh đắc có thiện cũng là tên gia hạnh. Nói phi xứ là đối với thế gian học theo nghiệp tà, đều gọi là phi xứ. Coi là phi thiện xứ, tức đối với đây gia hạnh tạo tác, nên không như lý. Ở trong pháp thiện tuy gia hạnh tạo tác, nhưng không như lý. Nói tính của Đại thừa đối với Tiểu thừa gia hạnh tạo tác, tức là không phải gia hạnh v.v... là chướng ngại chẳng phải chỉ có thể của chướng. Phần sau đều tùy theo, nên chuẩn theo đây để rõ tướng đó, không thể nêu ra đầy đủ.

Luận rằng: Từ "Ba chướng Bồ-đề" đến "cuối cùng viên mãn".

Thuật rằng: Nghĩa này dễ hiểu.

Luận rằng: Từ "Phát tâm Bồ-đề" đến "tánh của tâm rất mệt mỏi nhàm chán".

Thuật rằng: Vì tâm Bồ-đề nhiếp phục hết các pháp thiện, có thể nhiếp phục các pháp thiện mà lãnh thọ nó. Vì tâm Bồ-đề có thể giúp ích cho mình nên cũng gọi là nhiếp thọ. Nhiếp thọ rốt ráo là việc của Phật quả, nên cũng gọi là nhiếp thọ. Ban đầu thiếu chánh hạnh và thiện, chướng đầu có gì khác nhau? Đây tuy có gia hạnh nhưng chỉ một phần phần không đủ, nên gọi là "khuyết", nó hoàn toàn không có, nên gọi là vô gia hạnh. Chướng đầu và chướng thứ hai có thể biết. Còn chướng thứ ba tuy đầy đủ tính tốt, nhưng đối với việc làm thiện nếu làm hết mức liền sinh ra tâm mệt mỏi nhàm chán thì không thể tu hành, nên cũng gọi là chướng.

Luận rằng: Từ "Người có trí tuệ" đến "người xấu cùng ở chung".

Thuật rằng: Bồ-tát được gọi là người có trí tuệ, đối với tánh của Bồ-tát rõ biết, có ba thứ chướng. Tánh tức là chân như, là thật tánh của Bồ-tát, hoặc tức là trí tuệ, vì Bồ-tát là giác ngộ cho hữu tình.

Luận rằng: Từ "Người thô bỉ trong đây" đến "gọi là người xấu". Thuật rằng: Đây là chọn người thô bỉ và người xấu, hai hạng người sai khác. Đầu tiên tức là người ngu si, sau tức là căn cứ vào vật, nghĩa là hủy bỏ. Đây là nói vì đối với người khác nói lỗi của họ, thích phá hoại việc thiện của người khác. Đức của họ thì ẩn giấu điều ác của họ thì hiện bày nên gọi là người xấu. Luận đều nói thích hủy báng

người khác, nghĩa là đồng với hai hạng người này.

Luận rằng: Từ "Vô loạn có ba chướng" đến "tánh không thuần thục".

Thuật rằng: Điên đảo thô trọng, tức là bốn đảo, bảy đảo, thấy tâm tưởng đảo. Trong ba chướng của phiền não v.v..., tức là nghiệp của phiền não sinh ra ba thứ, tùy theo mỗi thứ mà có tánh khác. Tức là ở trong ba chướng, tùy theo khởi lên một thứ, còn hai thứ kia tánh không khởi. Hoặc hai thứ tuy không có, tùy theo có ở một thứ, là vì hai thứ đó khác với tất cả, nên gọi là tùy theo một thứ có tánh khác. Năng thành thục v.v... nghĩa là tuệ có thể thành thục có thể giải thoát; hoặc tuệ này đối với sự giải thoát có thể thành thục. Vì chưa được thành thục, nên không thể không loạn. Do đó, ba thứ này đều là chướng của kiến đạo.

Luận rằng: Từ "Chướng đoạn diệt gọi là vô chướng" đến "tánh buông lung".

Thuật rằng: Đây là chướng của tu đạo vậy. Nói "cùng sinh thô và trọng" tức là tất cả phiền não của tu đạo. Hai thứ đó có thể biết, tùy đó mà nói thêm cũng không thừa.

Luận rằng: Từ "Hồi hướng có ba chướng" đến "tánh của tâm hạ liệt".

Thuật rằng: Do ba chướng này mà khiến cho tâm hướng về ba chỗ khác, không hướng về Vô thượng chánh đẳng Bồ-đề, mà lại khởi lên tâm thấp hèn ưa thích Niết-bàn. Đoạn văn đó dễ biết.

Luận rằng: Từ "Không sợ hãi có ba chướng" đến "suy nghĩ về nghĩa".

Thuật rằng: Không kính người tức là Phật và Tăng; không kính pháp tức là giáo pháp. Cho dù có kính pháp nhưng tự mình không suy nghĩ lựa chọn, tùy theo lời mà hiểu rõ, do đó mà không thể không sợ hãi. Sợ hãi vì giáo pháp quá mênh mông.

Luận rằng: Từ "Không keo kiệt có ba chướng" đến "tâm không có thương xót".

Thuật rằng: Đầu tiên là keo kiệt pháp, thứ đến là keo kiệt về của cải, sau là vì không có lòng thương xót, thành ra chướng không keo kiệt. Luận rằng: Từ "Tự tại có ba chướng" đến "thắng Tam-ma-địa".

Thuật rằng: Thứ nhất là người thiếu thốn, do lúc xưa sinh tâm ganh ghét và tăng thêm, có thể cảm được nghiệp thiếu thốn pháp, do đó thời nay đối với pháp không nghe được, không được làm Đại Pháp sư tự tại. Hai là, tuy được nghe pháp, nhưng rất ít tra xét; Ba là, tuy nghe rộng pháp nhưng không tu thắng định, không đắc thần thông, không được uyên bác thuyết pháp tự tại. Các chướng trên đây, phế lập liên vòng kế tiếp nhau. Như chướng thứ ba giải thích, đều nên suy nghĩ lựa chọn. Chỉ rằng văn rộng rườm rà không thể thuật lại đầy đủ, không nói tam thừa, vị thứ được tự tại, trước sau sinh khởi, không tăng không giảm, đều giải thích như dưới đây.

Luận rằng: Từ "Lại nữa, như vậy" đến "nên biết tên này".

Thuật rằng: Đây tức là nói ở trong chướng, đoạn lớn thứ hai, căn cứ vào mười nhân để giải thích. Trong đây có hai: Đầu tiên nêu ra chỗ khác đã nói về mười nhân; sau là nương vào tên của mười nhân lần lượt để giải thích nó. Đối với mười pháp thiện v.v..., có nghĩa là mười năng tác, trong đây đã nói, tùy theo trong nghĩa khác có mười năng tác. Ba mươi chướng này ở trong thiện v.v... tùy theo kinh luận khác đã nói trong nghĩa. Có nghĩa nhân của mười năng. Trong Đối Pháp quyển thứ tư v.v..., tức là nương vào nghĩa của năng tác kia. Nên biết chỗ này là tên của mười nhân, nghĩa là tên đồng với kia mà nghĩa hướng về chỗ khá. Nhưng năng tác này đều là tăng thượng duyên, vì đã hướng về xa. Xưa luận về văn này rất khó hiểu.

Luận rằng: Từ "Mười nghĩa năng tác" đến "với nhãn thức v.v..."

Thuật rằng: Nhãn v.v... là nhân của năng tác, còn thức v.v... là quả. Chẳng song, Đối Pháp nói nhân sinh khởi nghĩa là thức hòa hợp, hướng về thức, hạn quả đã sinh của nhãn v.v..., thì phải có nhân hòa hợp của các thức. Trong đây nêu ra thể của nhân cũng không trái.

Luận rằng: Từ "Hai an trụ năng tác" đến "như ánh sáng đối với các sắc".

Thuật rằng: Nhưng Đối Pháp nói, như đèn đối với các sắc, chỗ này hướng về rộng rãi. Văn khác dễ hiểu.

Luận rằng: Từ "Năm biến hoại năng tác" đến "làm ra vòng xuyến v.v..."

Thuật rằng: Đối Pháp nói, dùng trí thiện xảo để luyện vàng bạc. Trong đây tạm gọi đó là những thợ kim hoàn. Còn những người khác hướng về thật pháp nên cho là trí xảo thuật. Một bên nói theo giả, một bên nói theo thật trí, nhưng cũng không trái nhau.

Luận rằng: Từ "Tám tín giải năng tác" đến "như Nhân đối với Tôn".

Thuật rằng: Tuy lửa và Tôn không khác nhau, cũng như khói đối với Nhân không khác. Nhưng khói hướng về trí của lửa sinh ra sự hiểu biết, nên gọi là tín giải năng tác; vì nhân hướng về nghĩa của sở thành, nên gọi là hiển liễu năng tác. Tuy hai nghĩa như nhau, do có sai biệt nên chia làm hai nhân.

Luận rằng: Từ "Mười trí đắc năng tác" đến "đối với Niết-bàn v.v..."

Thuật rằng: Đối Pháp gọi là Đẳng chí năng tác, nhưng chẳng phải nhất định gọi là Đẳng chí. Vì duyên vào nghĩa của Niết-bàn, nên gọi là Chí đắc, vì Tuệ chí đối với diệt đắc được Niết-bàn này. Vì Luận kia gồm thông với tất cả, đều tập hợp các pháp, nên gọi là Đẳng chí, vì đều bình đẳng đối với cảnh.

Luận rằng: Từ "Nương vào nghĩa như vậy" đến "đối với sở tác của thức v.v..."

Thuật rằng: Tạp Tập Luận v.v... tuy nói có mười năng tác mà không thấy có tụng. Nay nói những điều này là dẫn từ văn khác, hoặc ngài Thiên Thân tự nói. Xưa nói đều không phải hai bài tụng. Trong hai bài tụng này, một bài tụng đầu liệt kê ra tên của năng tác, còn bài tụng thứ hai nêu ra thể quả của năng tác. Ở trong phần liệt kê tên, một câu đâu nêu ra số lượng, còn ba câu sau liệt kê tên. Trong phần nêu ra năng tác trong thể quả, ba câu trên nêu ra thể của năng tác, một câu dưới nêu ra quả đã đắc. Nhân của thức tức là cái căn bản, còn Thánh đạo thì chẳng phải chỉ một loại. Văn còn lại đều dễ hiểu.

Luận rằng: "Đối với chướng của thiện v.v.... nên biết cũng như vậy".

Thuật rằng: Đây tức là thứ hai, căn cứ vào tên gọi Thập năng tác của Luận kia để giải thích tác dụng của các chướng. Trong đây có hai, phần đầu kết đồng với luận kia, hai là chỉ giải thích nghĩa. Đây là phần đầu.

Luận rằng: Từ "Một là sinh khởi chướng" đến "vì sẽ sinh khởi".

Thuật rằng: Tên của Nhân ở đây đồng với Nhân của các luận khác, mà nghĩa thì khác, điều đó dễ biết.

Luận rằng: Từ "Hai là an trụ chướng" đến "vì không thể lay động".

Thuật rằng: Vì tâm đại Bồ-đề có thể an trụ trong pháp không thể lay động.

Luận rằng: Từ "Ba là chướng nhậm trì" đến "có thể nhậm trì".

Thuật rằng: Vì tâm Bồ-đề rộng lớn có thể nhậm trì tất cả pháp của Phật, công đức phước trí, cũng có thể nhiếp thọ nhiều thứ thiện pháp và hữu tình.

Luận rằng: Từ "Bốn là chiếu chướng rõ" đến "vì phải chiếu rõ"

Thuật rằng: Vì chư Bồ-tát được gọi là người có trí tuệ. "Tánh" tức chỉ cho tự thể của Bồ-tát, vì trí tuệ chiếu rõ tất cả các pháp.

Luận rằng: Từ "Năm là chướng biến hoại" đến "vì tên bất hoại". Thuật rằng: Tức là vì đã kiến đạo nên có thể trừ được loạn; vì khiến cho chướng biến hoại nên gọi là biến hoại; hoặc có thể biến hoại

nên gọi là biến hoại.

Luận rằng: Từ "Sáu là chướng phân ly" đến "lìa trói buộc".

Thuật rằng: Tức là tu đạo thì có thể trừ được chướng, khiến cho chướng đoạn diệt, hoặc có thể phân ly.

Luận rằng: Từ "Bảy là chướng chuyển biến" đến "vì tướng chuyển biến".

Thuật rằng: Trước đây tâm hướng về về chỗ khác, nay đã hồi hướng Vô thượng Bồ-đề. Vì là tâm Bồ-đề nên gọi là tâm chuyển biến.

Luận rằng: Từ "Tám là chướng tín giải" đến "vì sợ hãi".

Thuật rằng: Nghĩa là, do mình tin hiểu Phật pháp, tự mình có thể chọn lựa, liền có thể không sợ hãi, nên danh tuy đồng với kia nhưng sự hướng về thì đã khác.

Luận rằng: Từ "Chín là chướng hiển rõ" đến "vì người khác hiển rõ".

Thuật rằng: Do kính trọng pháp, xem thường tài vật v.v... liền đối với hai thứ tài và vật đều không bỏn xẻn, thương xót hữu tình, lại vì người khác mà thuyết pháp, hoặc ngợi khen sự bố thí tài vật v.v...

Luận rằng: Từ "Mười là chí đắc chướng" đến "vì tương tự tại".

Thuật rằng: Do nghiệp của đa văn nên đối với pháp liền được tự tại, tự tại thành tựu rồi có thể đến được Niết-bàn, cho nên chướng này gọi là Chí đắc chướng. Thế thì, chướng và sở chướng không tăng không giảm. Trên đây đều nên kể ra thể của chướng đó, nên e rằng nhàm chán rườm rà, nên chỉ nêu ra đại cương.

Luận rằng: Thứ lớp nghĩa của mười pháp sở chướng".

Thuật rằng: Đoạn lớn thứ ba là nói về thứ lớp của các phần trước sau, tức là thứ lớp nói về quả vi của Tam thừa. Luận xưa sót một đoạn văn thứ lớp dưới đây, nay hiệu đính phần nhiều là dựa vào bản tiếng Phạm, ắt đều đầy đủ có.

Luận rằng: Từ "Nói có mong chứng đắc" đến "trước nên sinh khởi".

Thuật rằng: Thiện pháp thứ nhất tức là sinh khởi vậy.

Luận rằng: Từ "Thắng thiện căn lực" đến "Vô thượng Bồ-đề".

Thuật rằng: Thứ hai, Bồ-đề tức là an trụ.

Luận rằng: Từ "Vì khiến thiện căn" đến "tâm đại Bồ-đề".

Thuật rằng: Thứ tư, có trí tuệ tức là chiếu rõ.

Luận rằng: Từ "Bồ-tát như thế" đến "khởi tâm không loạn đảo".

Thuật rằng: Thứ năm, không loạn tức là biến hoại.

Luận rằng: Từ "Do trong kiến đạo" đến "đoạn tất cả chướng".

Thuật rằng: Thứ sáu, Vô chướng tức là phân ly.

Luận rằng: Từ "Đã đoạn chướng rồi" đến "Chánh đẳng Bồ-đề".

Thuật rằng: Thứ bảy, hồi hướng tức là chuyển biến.

Luận rằng: Từ "Do sức hồi hướng" đến "liền không sợ hãi".

Thuật rằng: Thứ tám, không sợ hãi tức là tin hiểu.

Luận rằng: Từ "Đã không sợ hãi" đến "tuyên nói khai thị".

Thuật rằng: Thứ chín, không bủn xỉn tức là hiểu rõ.

Luận rằng: Từ "Bồ-tát như vậy" đến "đều đắc được tự tại".

Thuật rằng: Thứ mười, tự tại tức là Chí đắc.

Luận rằng: "Đó là thứ lớp mười nghĩa của pháp thiện".

Thuật rằng: Tức là kết phần trên. Song chuẩn theo văn này, bốn vị đầu tức là phát tâm, kể từ địa vị sơ phát tâm và Thập tín trở về trước thì chưa được vào địa vị tăng kỳ. Phải từ địa vị Thế đệ nhất trở đi, hoặc là Tư lương vị thứ ba, Gia hạnh vị thứ tư, Kiến đạo vị thứ năm, Sở địa tu đạo thứ sáu, sau đó bỏ nó để đến Thất địa, đệ bát địa. Bảy lời khuyên thỉnh chư Phật được gọi là hồi hướng. Tám là ở địa thứ chín, được trí tự tạ. Chín là ở địa thứ mười, được nghiệp tự tại, làm đại thần thông, được mưa pháp lớn. Mười là ở Như Lai địa, đối với tất cả các pháp đầu tự tại. Tam thừa thông cục nghĩa là trong đây chỉ nói vị kế Đại thừa. Vì chỉ nói Vô thượng đại Bồ-đề, nên trừ hàng Nhị thừa ra không nói.

Luận rằng: Từ "Tuy các pháp thiện v.v..." đến "các chướng sai biệt".

Thuật rằng: Từ đây trở xuống là đoạn lớn thứ tư nói về Giác phần, và chướng sai biệt của các pháp thiện. Trong đây có hai: Đầu là giải thích lời hỏi bên ngoài, sinh ra văn luận sau. Hai là, từ "tụng rằng" trở đi, là chiếu theo nghĩa chính để giải thích. Đây là phần đầu. Có người hỏi rằng: "Trước đã nói thiện pháp chướng tức là thuộc về giác phần và độ địa chướng. Vậy tại sao lại còn nói giác phần v.v... gọi là biệt chướng ư?" Vì giải thích lời hỏi này, mà luận đáp rằng: Tuy biết là đã nhiếp rồi, nhưng tổng và biệt có khác, nên cần nói riêng. Bởi thiện là chung, giác phần là riêng. Vì muốn làm rõ cái riêng của chướng chung ở trước, nên nay phải nói riêng.

Luận tụng rằng: "Đối với giác phần và độ địa, có chướng riêng nên biết".

Thuật rằng: Từ phần thứ hai này trở xuống là nương vào nghĩa chính để giải thích. Phần này có sáu bài tụng rưỡi, trong đó chia làm hai. Nửa bài tụng đầu nói chung về chướng riêng. Sáu bài tụng sau nói chung ba chướng riêng. Đây tức là phần đầu.

Luận rằng: Từ "Lại ở giác phần" đến "mỗi mỗi có chướng riêng".

Thuật rằng: Đây là giải thích chung đại cương của bài tụng, văn đó dễ hiểu.

Luận rằng: Từ "Đối với Bồ-đề phần" đến "thấy lỗi của thô trọng".

Thuật rằng: Từ đây trở xuống có sáu bài tụng nói riêng về ba chướng, lại chia làm ba: Một bài tụng đầu nói về chướng của pháp Bồ- đề phần; kế có hai bài tụng nói về chướng của độ; sau có ba bài tụng nói về chướng của mười địa. Đây tức là phần đầu.

Luận rằng: Từ "Đối với bốn niệm trụ" đến "chướng bất thiện xảo".

Thuật rằng: "Niệm trụ" là giải thích về nghĩa lân cận. Nói bốn niệm trụ tức là giải thích về số lượng. Nói thiện xảo tức là trí khéo léo, do ở trong việc không khéo léo. "Kế thân" nghĩa là tịnh. Tịnh nếu nói rộng là chướng thể của tịnh, lạc, thường, ngã. Do chướng niệm trụ này, mà cần phải quán bất tịnh v.v...

Luận rằng: "Đối với bốn Chánh đoạn có chướng giải đãi".

Thuật rằng: "Chánh thể" tức là đoạn, đó là giải thích theo lối trì nghiệp. Nói "bốn Chánh đoạn" tức là giải thích theo lối đới số. Vì thể tướng trái nhau, nên cũng gọi là Chánh thắng v.v... Như Biệt có bản khác nói, chướng thể tức là giải đãi.

Luận rằng: Từ "Đối với bốn Thần túc" đến "tùy theo giảm một".

Thuật rằng: "Thần" nghĩa là thần thông, "túc" của "thần" tức là Tam-ma-địa (thiền định). Vì túc của thần là giải thích theo luận chủ. Bốn Thần túc cũng là nghĩa đới số. Bốn Thần túc này, gồm Dục thần túc v.v... là các pháp trợ giúp. Nếu thiếu một tức là chướng của thần túc. Đối với tám đoạn hành cũng tùy theo mà giảm một. Tám đoạn hành là như Đối Pháp quyển thứ mười và quyển hạ v.v... nói rằng: Gồm có Dục, Cần, Tín, An, Chánh niệm, Chánh trị, Tư và Xả. Chướng thể tức là định chướng, vì chưa đoạn được liền khiến cho giảm bớt. Nếu chưa phải đạt được định chướng mà giảm một tức là chướng.

Hỏi: Phải dốc lòng siêng năng quán thần túc, nếu giảm một thì có thể là chướng. Vậy tám đoạn hành đó đối với thần thông có sức thù thắng gì mà thiếu một là chướng?

Đáp: Vì tu tập thần túc nhất định phải nương vào đoạn hành, nếu thiếu một tức là chướng của thần túc. Tám thứ này như thế nào? Gồm có bốn nghĩa là Gia hạnh, Nhiếp thọ, Kế thuộc và Đối trị, Gia hạnh tức là ba thứ Dục, Cần, Tín; Nhiếp thọ tức là một thứ An. Kế thuộc tức là hai thứ Chánh niệm, Chánh trí. Đối trị tức là hai thứ Tư, Xã. Như Đối pháp cuối quyển thứ mười có nói: "Ba thứ trên này ở vị nào, vị này tự có phẩm Bồ-đề phần". Nhưng nay chỉ phán xét ở vị Tư lương, mà chưa nói riêng ở tâm nào.

Luận rằng: Từ "Đối với năm căn" đến "chướng của thắng thiện căn".

Thuật rằng: Dưới đây lại giải thích rằng: Vì muốn giải thoát rốt ráo nên phải tu năm căn. Các luận nói như vậy là đối với Noãn và Đảnh vị. Nếu không phải là Đảnh vị giải thoát viêm mãn thì không giữ được năm căn, tức là chướng vậy. Hoặc nói, chướng ấy chính là bất tín...

Luận rằng: Từ "Đối với năm lực" đến "có tánh yếu kém".

Thuật rằng: Các luận nói ở đây là chỉ cho Đệ nhất pháp nhẫn. Khi năm căn do các chướng tạp nhiễm thì dùng Hạ phẩm để nhiếp, và nó trở thành chướng của năm lực. Tuy phẩm hạ thiếu, thuận theo phần quyết chọn, cũng là chướng của lực. Có lúc lập ra, vì là chướng sở tạp, nên không nói, hoặc chướng thể đồng với căn.

Luận rằng: Từ "Đối với bảy Giác chi" đến "vì đã hiển bày".

Thuật rằng: Để kiến đạo tuy có các phiền não tham v.v... và nghiệp cùng quả, nhưng vì kiến là đầu, nên chỉ nói chướng của kiến. Hoặc vì sở trị của kiến đạo, nên gọi là thấy chỗ thiếu sót, tức là tất cả đều như vậy.

Luận rằng: Từ "Đối với tám Thánh đạo" đến "vì đã hiện bày".

Thuật rằng: Ở trong tu đạo, tuy có kiến v.v... nhưng vì thông với thô trọng, nên không nói riêng kiến v.v... hiện hành và chủng tử. Vì sở tri chướng của các phiền não, đều gọi là thô trọng.

Luận rằng: Từ "Đối với đáo bỉ ngạn" đến "thọ dụng pháp thành thục".

Thuật rằng: Từ đây trở xuống là phần thứ hai nói về chướng của mười độ. Một bài tụng đầu nói về quả chướng của sáu độ, một bài tụng sau nói về quả chướng của bốn độ.

Luận rằng: Từ "Đây nói mười loại" đến "chướng của tự tại".

Thuật rằng: Hiển rõ chẳng phải tự tánh, tức là quả chướng trái với chướng. Nói chướng là làm rõ theo cách giải thích của Luận chủ, chẳng phải giải thích theo lối trì nghiệp, vì tánh chẳng phải chướng.

Luận rằng: Từ "Nghĩa là đối với bố thí" đến "nói thiện thú chướng".

Thuật rằng: Bố thí thì được giàu sang, trì giới thì được sinh vào đường lành. Do bỏn xẻn phạm giới, nên không được giàu sang, và sinh vào đường lành. Thể của chướng tức là bỏn xẻn và phạm giới.

Luận rằng: Từ "Đối với an nhẫn" đến "bất xả hữu tình chướng".

Thuật rằng: Do an nhẫn nên nhiếp được các hữu tình. Nếu nói nhẫn nhục, tức là khi bị oán hại, thì không sinh tâm oán hại, nên nói là an nhẫn. Thể của chướng là xâm hại, tức là tổn hại giết hữu tình.

Luận rằng: Từ "Đối với tinh tấn" đến "tăng công đức chướng".

Thuật rằng: Do phát tâm siêng năng, giảm tội tăng đức. Thể của chướng này tức là giải đãi.

Luận rằng: Từ "Đối với thiền định" đến "thú nhập pháp chướng".

Thuật rằng: Do định khởi khắp, khiến cho đã hoá sinh, hướng vào chánh pháp. Luận xưa chú rằng: "Bốn mươi tâm vị, nay gọi là sơ nhập vào pháp của Phật". Thể của chướng này tức là tán loạn.

Luận rằng: Từ "Đối với Bát-nhã" đến "giải thoát chướng".

Thuật rằng: Nhờ có tuệ mà chướng được giải thoát. Thể của chướng này tức là ngu si.

Luận rằng: Từ "Đối với phương tiện thiện xảo" đến "vì vô cùng tận".

Thuật rằng: Nhờ có phương tiện trí tuệ này mà khiến cho sáu độ trước, liên tiếp không cùng, tận bờ mé của vị lai, lợi lạc hữu tình. Do thể của các chướng sau đều là ngu si, còn pháp sở chướng là trí tuệ.

Luận rằng: Từ "Đối với nguyện Ba-la-mật-đa" đến "vì thiện pháp sinh".

Thuật rằng: Đối với mười nguyện lớn này, nếu nguyện sinh ra ở chỗ nào, thì pháp thiện đó đều được liên tiếp không gián đoạn. Nhờ đó nguyện lớn nhiếp thọ, nên có thể thuận theo sinh ra pháp thiện. Người đời nay vì không nhiếp nguyện lớn, nên sinh ra chỗ nào cũng không theo pháp thiện. Nếu pháp thiện không sinh khởi, thì chẳng phải liên tục không gián đoạn.

Luận rằng: Từ "Đối với lực Ba-la-mật-đa" đến "vì chẳng hàng phụ họ".

Thuật rằng: Nhờ có hai thứ lực này khiến cho người đã làm thiện, thì đều được quyết định, có thể hàng phục ở các chướng, chẳng phải bị chướng hàng phục, mà chính các độ có thể hàng phục được chướng. Vì vậy mà trong đây nói là quả chướng. Luận xưa nói: "Vì sức tu tập yếu nên không thể hàng phục được, nên chẳng phải là trợ đạo". Nói vậy là không đúng.

Luận rằng: Từ "Đối với trí Ba-la-mật-đa" đến "vì nghĩa của giác".

Thuật rằng: Vì nhờ có trí nên khiến cho mình tự thọ dụng pháp và tự thành thục, khiến cho thành thục. Mặt khác dù có trí cũng không bằng được nghe lời của người khác mà giác ngộ được nghĩa tướng. Hoặc nghe bằng tai. Hoặc ý nghĩ thầm, tức dùng ý quán để rõ nghĩa. Tất cả các thể chướng này trong luận không thấy đề cập đến, chúng chẳng phải là tự thể chướng của Thập độ ở trong luận này. Nay chẳng theo nghĩa này thì năng chướng đối với phú quý cho đến thành thục các pháp an lạc, được gọi là chướng. Các pháp hữu lậu tam tánh, chính là nghĩa Thập độ ở trong luận này. Như luận Du-già quyển bảy mươi tám; Kinh Giải Thâm Mật, Nhiếp luận quyển bảy, và Duy thức quyển chín... cũng đều đã nói.

Luận rằng: Từ "Đối với công đức của mười địa" đến "nên nói là mười chướng".

Thuật rằng: Đây là phần giải thích chướng riêng trong đoạn thứ ba vậy. Trong ba bài tụng này, hai bài tụng đầu nói về sở chướng pháp giới, còn một bài tụng thứ ba thì chia sở chướng có mười riêng, năng chướng cũng có mười.

Luận rằng: Từ "Đối với Biến hành" đến "làm chướng mười địa".

Thuật rằng: Trước là giải thích bài tụng thứ ba, còn đây là nêu về thể của chướng. Vì hướng về Thanh văn, nên gọi là bất nhiễm, vô tri.

Luận nói rằng: Từ "Trong địa đầu" đến "pháp tánh bình đẳng".

Thuật rằng: Từ đây sắp xuống là nói về sở chướng pháp giới ở trong bài tụng trước. Vì địa này chứng các pháp giới, tất cả pháp không, được pháp tánh tự tha bình đẳng. Chướng của địa này như Nhiếp Luận xưa, quyển thứ mười có nói, đó là tánh của phàm phu, vô minh.

Luận rằng: Từ "Trong địa thứ hai" đến "tương ưng xuất ly".

Thuật rằng: Niết-bàn của Tam thừa gọi là xuất ly. Các vị này khi được nhân đó thì gọi là nhứt thiết hành tướng. Người của Tam thừa đều được xuất ly, thì gọi là đồng xuất ly. Địa này từ đó có thể hiểu. Nay ta đối với Tam thừa đều được xuất ly, tất cả các hành tướng đều phải tu trị khắp. Tổng kết rằng: Đó lả cần siêng năng tu tập tương ứng xuất ly, tức là phải có hạnh siêng năng tu tập và tương ứng xuất ly. Nhiếp Luận xưa nói rằng: "Địa này suy nghĩ làm như vậy, nghĩa là người của Tam thừa có ba hạnh sai biệt. Vì mê lý của Nhất thừa, nên gọi là vô minh". Lại giải thích:"Đối với tất cả việc thiện mà chúng sinh đã làm, đều là phương tiện của Đại Bồ-tát thanh tịnh. Vì sao? Vì thanh tịnh chỉ là một, chưa đạt đến đại thanh tịnh, vì nghĩa của vô trụ, nếu biết nên đồng trợ về đại đạo của Bồ-tát. Tại sao cần phải tu phương tiện mà không tu chánh đạo? Vì khi chưa nhập vào địa này, tức là không có trí này, nên gọi là vô minh.

Luận rằng: Từ "Trong địa thứ ba" đến "không cho là vấn nạn".

Thuật rằng: Nhiếp Luận xưa nói rằng: "Tâm do dự lo lắng về vô minh, Văn, Tư, Tu đều quên mất nên vô minh, chính là chướng địa này.Vì chưa đạt trí căn, chậm trễ đối với diệu định của Bồ-tát nên gọi là khổ; vì chướng căn và tu nên gọi là vô minh. Các chướng Văn, trì... không được thuần thục, khiến cho sự suy nghĩ rồi tu quên mất, nên gọi là vô minh. Đây đều là lời nói thêm của người làm luận này.

Luận rằng: Từ "Trong địa thứ tư" đến "cũng đều chuyển diệt".

Thuật rằng: Trong luận Vô Tánh Nhiếp Luận và các kinh đều có nói: "Vì pháp ái đã đoạn nên không xét đến ngã sở. Vì quán chân như này, chẳng phải thuộc về mình, chẳng phải thuộc về người khác, nên gọi là vô nhiếp nghĩa. Địa trước đã đoạn Định ải, địa này đoạn pháp tham và ngã, điều này trong Phật Địa luận v.v... cũng đã nói nhiều. Nhiếp Luận xưa nói rằng: Các phiền não vi tế, thân kiến, vô minh... chính là chướng của địa này. Phiền não hiện hành là pháp chấp, lấy phân biệt chủng tử làm thể. Vì sinh, trụ, diệt không dừng nên gọi là hành. Loại này làm Nhân cho Thân kiến, và cũng chính là thân kiến lấy nó để làm pháp phân biệt chủng loại. Tất cả phẩm cuối này có thể nói rộng hơn nữa. Đây đều là lời thêm vào, không phải là văn của luận.

Luận rằng: Từ "Trong địa thứ năm" đến "tâm thanh tịnh bình đẳng".

Thuật rằng: Luận Vô Tánh và Nhiếp Luận nói rằng: "Nếu rõ biết như vậy thì thấy Sắc pháp chẳng phải là tương tục hay sai biệt, vì thể của các Chân như chỉ có một". Cựu Nhiếp Luận nói rằng: "Đối với Niết-bàn của Tiểu thừa chính là chướng của địa này". Cho đến nói rộng như ở trong kinh Thập địa quyển thứ bảy nói rằng: "Nhờ có mười tâm bình đẳng thanh tịnh này mà được nhập vào năm địa. Bản Luận Biện Trung Biên xưa có nói rằng: "Đó là mười thứ tâm vui vẻ, thanh tịnh bình đẳng". Nay nói là mười ý vui vẻ của tâm thanh tịnh bình đẳng. Ý vui vẻ tức là do tính dục hoặc dục giải làm thể, nên mới nói là mười ý vui vẻ thanh tịnh bình đẳng. Thập địa Luận giải thích rằng: "Tâm bình đẳng thanh tịnh là ở trong bình đẳng tâm được thanh tịnh". Kinh nói rằng: 1/ Phật quá khứ tâm thanh tịnh bình đẳng; 2/ Phật vị lai; 3/ Phật hiện tại; 4/ Giới thanh tịnh; 5/ Tâm thanh tịnh; 6/ Trừ kiến nghi hối thanh tịnh; 7/ Trí đạo và phi đạo thanh tịnh; 8/ Hành đoạn trí thanh tịnh; 9/ Suy lường tất cả các pháp Bồ-đề phần trước kia thanh tịnh; 10/ Hóa độ tất cả chúng sinh thanh tịnh, tâm bình đẳng thâm tịnh. Luận kia giải thích rằng: "Đó là pháp của chư Phật và tùy thuận các pháp của Chư Phật. Vì sao? Vì mười lực của ba đời Chư Phật là Phật pháp, còn bảy đời Phật còn lại đều tùy thuận vào pháp của Phật. Các pháp của Phật nhờ đó mà thành tựu, và đều nhờ vào giới định, tuệ để hoá độ chúng sinh. Giới tức là pháp tịnh thứ tư. Định là pháp tinh thứ năm. Còn pháp tịnh thứ sáu, thứ bảy, thứ tám và thứ chín là trí tuệ thanh tịnh. Trong đó, Đệ bát thực hành đoạn trí, Tư lương tất cả các pháp Bồ-đề phần, dần dần chuyển lên quả vị cao hơn. Giáo hóa chúng sinh là pháp tịnh thứ mười. Trong mười pháp tịnh này, ba pháp trước thuộc về quả, bảy pháp còn lại là nhân. Trong bảy nhân ấy, sáu nhân trước thuộc về tự lợi, còn nhân thứ bảy thuộc về lời tha". Đó là giải thích rộng của Luận trên.

Luận rằng: Từ "Trong địa thứ sáu" đến "vô nhiễm vô tịnh".

Thuật rằng: Luận Vô tánh nói rằng: "Nghĩa là, biết tánh này vốn không tạp nhiễm cũng không thanh tịnh. Vì tạp nhiễm có trước, sau mới có thể thanh tịnh". Đây tức là vốn không có nhiễm, sau mới có thể tịnh. Cựu Nhiếp Luận nói rằng: "Tướng hành thô vô minh là chướng của địa thứ sáu". Và còn giải thích rộng nữa.

Luận rằng: Từ "Trong địa thứ bảy" đến "trong các thứ pháp tướng".

Thuật rằng: Luận Vô tánh nói rằng: "Như trong các kinh nói có vô vàn pháp sai biệt, đây thì không như vậy. Nay đây giải thích rằng: Do biết pháp không có tướng, nên không hành hữu tướng. Còn các pháp tướng ở trong khế kinh, xét đến cùng cũng là các pháp hữu tướng".

Cựu Nhiếp Luận nói rằng: "Tướng hành vi tế vô minh là chướng của của địa thứ bảy. Cho đến nói rộng như kinh nói: Long Vương do mười hai nhận duyên sinh hoặc sinh mà không sinh". Vì sao nói sinh? Vì xét theo tục đế. Vì sao nói là không sinh? Vì xét theo chân đế. Ở trong mười hai nhân duyên, chưa có thể lìa được tướng của sinh, trụ ở tướng không sinh, nên không được vào địa thứ bảy.

Luận rằng: Từ "Trong địa thứ tám" đến "có tăng có giảm".

Thuật rằng: Luận Vô tánh nói rằng: Vì pháp ngoài không dùng, cho nên không tăng; vì các pháp không tăng cho nên không giảm. Hoặc nhiễm pháp giảm thời đây không giảm, lúc pháp tịnh tăng đây thì không tăng. Đối với Vô sinh pháp nhẫn, thì đã chứng đắc viên mãn, còn sơ địa thì chưa thể chứng đắc viên mãn". Chữ "nhẫn" có nghĩa là trí. Biết nhẫn là pháp Vô sinh nên gọi là Vô sinh nhẫn, Cựu Nhiếp Luận nói rằng: "Đối với vô tưởng tạo tác công dụng tâm vô minh, đó là chướng của địa thứ tám".

Luận rằng: Từ "Có bốn tự tại" đến "nghĩa của sở chướng nương vào".

Thuật rằng: Nay sẽ giải thích địa thứ chín và địa thứ mười, mỗi thứ đều tự tại nên rộng sự thù thắng. Tự tại có bốn. Không phân biệt nghĩa là vì không phải công dụng, tức là có thể nhập vào. Văn còn lại đều giải thích như thường.

Luận rằng: Từ "Trong địa thứ tám" đến "nghĩa của chỗ nương vào".

Thuật rằng: Trước đã liệt kê bốn tên, nhưng chưa phối hợp với các địa. Nói rằng, hai tự tại đầu chính là hợp với tám địa trước. Song các kinh luận đều nói tám địa được hai tự tại. Luận Vô tánh nói rằng: "Đối với tướng và cõi của tám địa đều được tự tại. Tùy theo tướng sở cầu liền được hiện tiền, nên gọi là tướng tự tại. Và đó chính là các thứ châu báu vàng bạc. Vì sao luận này gọi là không phân biệt tự tại. Trong mười tự tại lại cũng không có tướng này, do vậy mà không nói tướng tự tại ư? Bổn luận xưa đồng với bổn luận này. Nay kết hợp lại giải thích rằng: "Do chứng được trí vô phân biệt nên ở trong tướng mà được tự tại. Đây là nói ý căn bản trong địa thứ tám được Vô công dụng tự lơi tự tại. Trong địa thứ chín được lợi tha tự tại. Các luận căn cứ vào quả mà nói nên nói tướng tự tại, cũng không trái nhau, tức là thuộc về một trí tự tại, nên gọi là vô phân biệt.

Luận rằng: Từ "Trong địa thứ chín" đến "vô ngại giải".

Thuật rằng: Vì gồm nói cả hai thứ trước nên nói cũng có thể. Luận Vô tánh nói rằng: "Phần chứng được trí Ba-la-mật-đa, cho đến nói rộng là được vô ngại giải, nên gọi là tự tại. Nhưng trí Ba-la-mật-đa này chưa được viên mãn". Cựu Nhiếp Luận nói rằng: "Đối với chúng sinh làm việc lợi ích mà không do dụng công, vô minh đó là chướng ngại của địa thứ chín.

Luận rằng: Từ "Trong địa thứ mười" đến "vì việc hữu tình".

Thuật rằng: Luận Vô tánh nói: "Nghĩa là, tùy theo sự mong cầu mà được thân, ngữ, ý nghiệp dụng tự tại. Nương vào năm thần thông tùy theo nghiệp tự tại đều có thể làm xong. Cho đến nói rộng. Luận xưa nói rằng: "Ở trong pháp chúng sinh mà vô minh không được tự tại, đó là chướng của địa thứ mười. Cũng như Luận Vô tánh, luận này cũng nói các chướng và địa đó. Cựu luận quyển thứ mười, Thập Địa Luận quyển thứ nhất, hai quyển Tân Nhiếp luận đều ở quyển thứ bảy, Duy Thức quyển thứ tám Du-già quyển thứ bảy mươi tám. Giải Thâm Mật v.v... đều cũng nói điều đó.

Luận rằng: Từ "Lại lược tụng" đến "tất cả chướng giải thoát".

Thuật rằng: Từ đây trở xuống là đoạn lớn thứ năm, nói sơ lược về hai chướng. Trước là, nêu ra bài tụng. Trong bài tụng này chia làm hai: Hai câu tụng đầu là kết lại những điều đã nói ở trên vốn không ra ngoài hai chướng này; hai câu tụng sau giải thích hai nghĩa này để nhiếp trọn nghĩa của chướng.

Luận rằng: Từ "Do hai thứ này" đến "tất cả chướng giải thoát".

Thuật rằng: Đây là giải thích đại cương bài tụng, cũng như chư Phật pháp khi nói tắt thì gọi là Phật vậy.

Như luận nói, tất cả các chướng đều được giải thoát. Hai thứ này nhiếp hết các chướng, như trên đã nói là tùy theo sở ứng thuộc về hai chướng. Nhưng chướng của mười địa v.v... chẳng phải là chướng của phiền não hiện hành. Chủng tử phiền não, tuy chẳng phải chướng này, thô trọng cũng như vậy. Như nói hai chướng ba trụ, đoạn hoặc diệt, có thể mỗi mỗi đều thông với hai chướng. Còn chướng cụ phần v.v... thì như trước đã nói.

Luận rằng: Từ "Nghĩa chung của chường trước" đến "gọi là nhất phần chướng".

Thuật rằng: Từ phần chánh văn trở xuống là tổng kết phần thứ ba trước. Hoặc sở chướng có lớn có nhỏ; hoặc thể của chướng có lớn có nhỏ, nên gọi là đại tiểu chướng. Sở chướng là lớn nhỏ, các ví dụ dưới cũng như vậy.

Luận rằng: Từ "Gia hạnh chướng" đến "gọi là bình đẳng chướng".

Thuật rằng: Đầu tiên tức là hành tham v.v..., sau tức là hành đẳng phần. Đầu là mạnh mẽ lanh lợi, làm chướng ngại các pháp của Thánh, các gia hạnh đạo, sau tánh bình đẳng. Vì chướng này đã giải thoát nhị biên không gián đoạn, nên được vô vi gọi là Chí đắc, chí đắc tức là chướng. Vì đối với gia hạnh vị do khoảng giữa khởi lên. Vì tánh bình đẳng, hành tướng không trái Bạc trần hạnh cũng chính là bình đẳng.

Luận rằng: "Năm chướng thù thắng" tức là thủ xã sinh tử chướng".

Thuật rằng: Vì bỏ sinh tử, lấy Niết-bàn, đó là chướng đối với các Bồ-tát trên đường chứng đắc vô trụ xứ nên gọi là thù thắng chướng. Trên đây là nói về bài tụng thứ nhất.

Luận rằng: "Sáu, chánh gia hạnh chướng nghĩa là chín phiền não".

Thuật rằng: Tức là chín kết, mà đây nói là thô lợi chướng của Tam thừa chánh gia hạnh.

Luận rằng: "Bảy, nhân chướng đến mười năng tác chướng".

Thuật rằng: Tức là ba mươi chướng và mười thiện v.v..., làm mười năng tác, nên gọi là chướng của nhân. Vì năng tác là nghĩa của nhân, như nhân của năng tác.

Luận rằng: "Tám chân thật chướng nghĩa là giác phần chướng".

Thuật rằng: Khi nhập vào đạo vô lậu chân thật, chỉ có giác phần có thể nhập vào, còn chướng của giác phần này lại chướng ngại cho việc nhập vào chân thật.

Luận rằng: "Chín, vô thượng tịnh chướng nghĩa là đáo bỉ ngạn chướng".

Thuật rằng: Vì mười Ba-la-mật-đa có thể đắc Vô thượng Bồ-đề nên gọi là Vô thượng tịnh. Tịnh là chướng của nghĩa hoặc, còn chướng này là vô thượng tịnh chướng.

Luận rằng: "Mười, sai biệt thú chướng nghĩa là chướng mười địa".

Thuật rằng: Mười địa này là chỗ hướng đến của mười Ba-la-mật-đa sai biệt. Do Ba-la-mật-đa sai biệt này, hành vị ở địa thứ mười, nên chướng của Thập địa chứng được gọi là sai biệt thú chướng.

Luận rằng: "Mười một Nhiếp chướng nghĩa là đã lược bớt hai chướng".

Thuật rằng: Đây là bài tụng sau cùng, nó nhiếp hết các chướng trước làm thành hai chướng. Nhưng trong luận xưa chỉ nói mười chướng. Ở đây nói thêm phần Nhiếp chướng ngoài mười chướng đó. Nay nói chướng trên này, chung có mười một nhưng không đồng với xưa. Lại nữa, đây tuy nhiếp là mười một chướng, nhưng vì đoạn phần không quá năm đoạn đã nói như trước, nên không thể do đây làm thành mười một chướng. Xét kỹ văn trên.

BIỆN TRUNG BIỆN LUẬN THUẬT KÝ QUYỂN THƯỢNG

(HẾT)

Niên hiệu Văn An năm thứ năm từ ngày mười bốn đến ngày mười tám năm Mậu Thìn, viết xong sau xem nó lại, đọc phương quang minh chân ngôn có thể được xưng danh hiệu, Nam-mô Từ Bi Vạn Hạnh Bồ-tát, sáu lần. Sa-môn Tăng Chuyên.

BIỆN TRUNG BIÊN LUẬN THUẬT KÝ

QUYỂN TRUNG

PHẨM THỨ BA: BIỆN LUẬN CHÂN THẬT

Không vọng gọi là chân, chẳng phải hư gọi là thật. Thể của nó vốn có mười thứ, hoặc có hoặc không, tùy theo pháp đó mà luận nên gọi là chân thật. Phẩm này nên gọi là phẩm Biện chân thật. Tuy rằng trong phẩm Biện tướng đã nói về ba tánh, nhưng đó chỉ nương vào cảnh để nói, còn nay phẩm này lại nói từ nơi cảnh đó mà khởi hạnh. Do vậy, ở đây nói ba tánh là nhằm làm rõ chín chân thật còn lại.

Luận rằng: "Đã nói về chướng đó nên phải nói về chân thật".

Thuật rằng: Phẩm này có ba phần: Phần đầu là kết trước khởi sau để phát ra đầu mối của luận. Phần hai là từ "Tụng rằng" trở đi là biện giải thích về chính tông. Phần ba là từ "Nghĩa chân thật chung, lược có hai" trở đi, là nhằm nhiếp lại những gì đã nói ở trên, tổng kết giải thích thể vốn không tăng không giảm. Từ đó làm rõ mười nguyên do.

Luận tụng rằng: Từ "Chân thật chỉ có mười" đến "đều là trừ ngã kiến".

Thuật rằng: Đây tức là phần thứ hai nói về tôn chính. Trong đây gồm có hai mươi ba bài tụng được chia làm hai: Hai bài tụng đầu liệt kê tên của mười chân thật; hai mươi mốt bài tụng còn lại là giải thích riêng về mười thật ấy. Trong đó, kế có một bài tụng nói về căn bản chân thật; kế có một bài tụng rưỡi nói về chân thật thứ hai, kế có hai bài tụng rưỡi nói về chân thật thứ ba; kế có hai bài tụng nói về chân thật thứ tư; kế có hai bài tụng nói về chân thật thứ năm; kế có nửa bài tụng nói về chân thật thứ sáu; kế nó nửa bài tụng nói về chân thật thứ bảy; kế có một bài tụng nói về chân thật thứ tám; kế có một bài tụng nói về chân thật thứ chín; kế có chín bài tụng nói về chân thật thứ mười. Đây tức là phần đầu. Trong đó, câu thứ nhất nêu ra tên và số; bảy câu kế liệt kê mười tên; còn câu thứ tám là nói về chân thật thứ mười. Đến đoạn dưới đây sẽ biết.

Luận rằng: "Nên biết chân thật chỉ có mười thứ".

Thuật rằng: Đây là giải thích câu tụng thứ nhất. Chữ "duy" có nghĩa là quyết định, như trước đã giải thích.

Luận rằng: Từ "Một là căn bản chân thật" đến "mười thiện xảo chân thật".

Thuật rằng: Đây là giải thích sáu câu kế, nhằm liệt kê rõ tên của chân thật.

Luận rằng: Từ "Lại nữa, mười thứ này" đến "vì mười ngã kiến".

Thuật rằng: Đây là giải thích câu tụng thứ tám, nói nguyên do của mười thiện xảo.

Luận rằng: Từ "Mười thiện xảo" đến "pháp vô vi thiện xảo".

Thuật rằng: Đây là liệt kê tên thiện xảo. Luận xưa nói là thắng trí. Nếu nói là thiện xảo là duyên với trí kia; còn nếu nói là thiện xảo chân thật tức trí này là lý của sở duyên, nên có hai thứ riêng. Nghĩa là, từ Uẩn Thiện xảo cho đến pháp vô vi thiện xảo là giải thích theo cách của Luận chủ. Chân thật thiện xảo, cũng đồng với cách giải thích này. Chân thật của căn bản là sự, hoặc căn bản tức là chân thật. Hai cách giải thích có thể biết

Luận rằng: "Trong đây thế nào là căn bản chân thật?"

Thuật rằng: Trong này giải thích mười chân thật. Đây là phần giải thích chân thật đầu tiên. Trong đó, trước là hỏi đáp về ba tên căn bản. Còn từ "Điều nói ở đây" trở đi là giải thích căn bản thể. Đây là phần nghi vấn vậy.

Luận rằng: "Vì nương vào đây để kiến lập các chân thật khác".

Thuật rằng: Đây là giải thích nghĩa căn bản, vì nương vào đây mà lập chân thật khác vậy. Nhưng trong bài tụng này chưa giải thích nghĩa của chân thật, nên để giải thích nó, đoạn dưới của Luận sẽ nói tiếp:

Luận rằng: Từ "Điều nói ở đây" đến "chính là chân thật".

Thuật rằng: Đây là hỏi về nghĩa của chân thật, nên mới có văn tụng dưới. Nhưng trong bài tụng này, chỉ giải thích nghĩa của chân thật, cho nên nay hỏi. Không giải thích nghĩa của căn bản, cho nên trước đã giải thích Trường hàng. Vì đối với nghĩa chân thật này, người ngoài có sự nghi ngờ, còn nghĩa căn bản của nó chẳng phải là điều của người ngoài tranh luận , không nên bàn đến.

Luận tụng rằng: Từ "Nó về ba tự tánh" đến "Hữu vô chân thật".

Thuật rằng: Vì chỉ một câu luận trên chưa nói rõ hết, vì vậy đầu bài tụng nói sẽ nói rõ chung về ba tánh. Còn ba câu dưới, mỗi câu cũng đều nhằm làm rõ điều đó. Xem đoạn dưới sẽ rõ.

Luận rằng: Từ "Tức là đối với như vậy" đến "tướng thường chẳng có".

Thuật rằng: Ba tánh là chung, tánh đầu là riêng, vì nó được nhiếp trong chuyển thứ năm, nên luận nói là trong. Chỉ một chữ đó là thông suốt cả ba tánh. Trong phần thứ nhất này, trước trình bày tánh không, vì tất cả thời tướng luôn luôn không có tức là nêu ra thể.

Luận rằng: Từ "Chỉ thường chẳng có" đến "vì không có điên đảo".

Thuật rằng: Đây là giải thích về chân thật. Nghĩa là có người hỏi rằng"Tánh này như đã nói là do vọng phân biệt, mà nói là chân thật, đó há chẳng phải là vọng sao?". Nên nay luận nói, do sở chấp này, vốn thường chẳng có, nên nói là "phi hữu", tức là chấp nhận chân thật, không điên đảo. Nếu nói cái này là có mà không biết nó vốn không, thì đúng là điên đảo. Vì cho là không, nên mới là chân thật.

Luận rằng: "Tướng y tha khởi có nhưng chẳng phải thật".

Thuật rằng: Đây là nêu ra thể, thể tuy chẳng phải không, nhưng chẳng phải thật có. Nói có là lược ra tánh đầu, chẳng phải nói về chân tánh viên thành thật. Vì thể của tánh đầu là không có, còn chân thật của tánh sau là có.

Luận rằng: Từ "Chỉ có chẳng phải chân" đến "vì có tánh loạn".

Thuật rằng: Đây là giải thích chân thật. Vì y tha khởi có tánh loạn thức, chẳng phải là hoàn toàn không, cũng chẳng phải thật có, nên nói là thật, cũng gọi là chân thật.

Luận rằng: "Tướng của Viên thành thật cũng có, cũng phải chẳng phải có".

Thuật rằng: Đây là nêu ra thể, vì có vô ngã nên gọi là có, ngã không có nên gọi là không, cho nên luận nói cũng có cũng không.

Luận rằng: Từ "Chỉ có chẳng phải có" đến "vì có tánh của không".

Thuật rằng: Đây là giải thích về chân thật. Vì nói có tánh tức là có vô ngã, vì không tức là không có ngã; cho nên gọi chung là tánh hữu không vậy. Nếu có thể biết được như vậy, thì gọi là thật lý, cũng gọi là chân thật. Để giải thích ba câu tụng dưới, cứ phối hợp thứ lớp sẽ rõ.

Luận rằng:"Tướng chân thật như thế nào?".

Thuật rằng: Đây là hỏi về chân thật thứ hai, do đó mà dẫn ra văn tụng dưới.

Luận tụng rằng: Từ "Đối với pháp sổ thủ thú" đến "gọi là chân thật tướng".

Thuật rằng: Trong sáu câu tụng đó, ba câu tụng đầu chỉ phối hợp, với ba tánh, còn ba câu sau thông với ba tánh trên. Nghĩa là, đối với pháp sổ thủ thú, có tăng ích tổn giảm kiến, biết đây nên không chuyển khởi, nên gọi là chân thật tướng. Cho đến nói rộng hơn là sổ thủ thú. Nghĩa của năm tướng xoay vòng không dừng nghĩ, trong phần liệt kê tên tướng tức là riêng, chân thật là chung. Trước nói về tướng chân thật, sau nói về tướng.

Luận rằng: Từ "Đối với tất cả pháp" cho đến "kiến tổn giảm".

Thuật rằng: Bổ-đặc-già-la tức là sổ thủ thú. Đây không phải nói về người mà thuộc về loài khác. Vì chấp vào hai thể là có nên gọi là tăng ích kiến Phế bỏ hai tên vô hoặc là dã cũng là không có, gọi là tổn giảm kiến. Như Nhiếp Đại Thừa Luận v.v... cũng có nói nghĩa này. Đây chính là nêu ra ở vọng sinh này.

Luận rằng: Từ "Nếu biết điều này" đến "tự tánh chân thật tướng".

Thuật rằng: Nếu biết ngã và pháp này thể của nó vốn không, kiến ấy tăng giảm, liền không chuyển khởi. Đã biết nó là không, tức là tướng thật của Biến kế sở chấp.

Luận rằng: Từ "Đối với các sở thú này" đến "và tổn giảm kiến".

Thuật rằng: Các luận Hộ Pháp v.v... nói rằng: thể của hai thủ thuộc về tánh. Y tha khởi, tức là ở trên đây khởi lên tăng giảm kiến. Ngài An Tuệ cho rằng, thể của hai thủ là biến kế sở chấp. Thức Sở y để làm tự chứng phần của hai thể này chính là y tha khởi. Nó dựa vào tự chứng phần này mà khởi lên tăng ích kiến. Nay nói hai thủ, thủ sở y này chấp thể là thật, gọi là tăng bát; thể của vọng thì không nói là giảm. Đây chính là nêu ra vọng sinh khởi ấy.

Luận rằng: Từ "Nếu biết như vậy" đến "tướng trị tánh chân thật".

Thuật rằng: Nếu rõ biết tướng vọng huyễn của y tha này thì các kiến tăng giảm kia liền không chuyển khởi. Vọng pháp sở trì này chính là pháp chân thật của y tha khởi.

Luận rằng: Từ "Đối với hữu và phi hữu" đến "và tổn giảm kiến".

Thuật rằng: Nghĩa của hữu và phi hữu tức là Viên thành thật, như đã giải thích ở trước. Thể của tánh này cũng có, cũng không, cũng chẳng không, như phẩm tướng đã nói. Nếu nói nhất định có thì gọi là tăng, nếu nói nhất định không thì gọi là giảm. Đây chính là nói đến vọng sinh khởi ấy.

Luận rằng: Từ "Nếu biết điều này" đến "tự thể chân thật tướng".

Thuật rằng: Biết rõ tánh có, chẳng có của Viên thành thật, thì kiến tăng giảm kia liền không chuyển khởi. Các sở tri có và không này chính là tánh tự tướng của Viên thành thật. Hỏi: Cái thật của căn bản trước nói là ba tánh. Nay lấy ba tánh chân thật này làm thể, thì có gì khác nhau? Vì vậy mà phải đáp nghi vấn này.

Luận rằng: Từ "Đối với căn bản này" đến "tướng chân thật".

Thuật rằng: Luận chung về có và không thì gọi là căn bản thật; nếu chỉ lìa hai thứ lỗi tăng và giảm thì gọi là tướng chân thật, nên hai thứ này khác nhau.

Luận rằng: Từ "Không có điên đảo chân thật" đến "bốn đảo thường v.v..."

Thuật rằng: Đây là giải thích vô đảo chân thật thứ ba. Ở đây, thể của nó tức là bốn thứ thường v.v...

Hỏi: Vì sao Khổ đế lại có tên riêng chân thật không điên đảo, còn ba đế khác thì lại gọi chung là nhân quả? Để trả lời câu hỏi này, nay luận nói rằng: Vì khổ đế nhằm đối trị kia bốn điên đảo thường hằng kia, còn các đế khác thì không, nên không thể xét như nhau được. Nay chỉ xét riêng về hành thì chỉ có Khổ đế là cùng với bốn hành này. Các bản sao khác cũng nói như vậy:

Luận rằng: Từ "Vì sao nên biết" đến "lập ra chân thật ư?"

Thuật rằng: Đây là sinh khởi lời hỏi.

Luận tụng rằng: Từ Vô tánh và sinh diệt" đến "y căn bản chân thật".

Thuật rằng: Hai hành này được nói trong nửa bài tụng. Tám câu đầu chỉ nói về bốn hành, mỗi mỗi có ba hành tướng; câu thứ nảy và tám phối hợp thuộc về ba tánh. Tuy vậy, ba thứ không ở câu thứ hai đã nói thì cũng không khác với tự tánh. Tức là ba tánh: (1). Vô; (2). Dị tánh; (3). Tự tánh. Còn các điều khác thì như luận đã giải thích, đọc thì sẽ rõ.

Luận rằng: Từ "Vô thường ba" đến "vì vị chuyển biến".

Thuật rằng: Nhưng nay vô thường thông duyên với ba tánh, nên nói năng duyên hành có biến kế sở chấp v.v..., thật chẳng có hành chung nói tánh trước sau. Thành Duy Thức nói: "Tuy nói thông với ba tánh nhưng kỳ thật chẳng thông". Nếu xét theo lý, thì vô thường duyên với ba đế sau, còn tánh đầu chẳng thuộc về đế. Nói duyên với kia tức là thông với tất cả tâm, duyên với vô thường mà nói. Tuy nói là vô thường hành, thật chẳng phải thuộc về hành này. Lại do tánh kia là giả, nên gọi là vô thường. Các hành tướng dưới, do ở nơi đây nên biết.

Luận rằng: Từ "Ba thứ khổ" đến "vì tướng hợp".

Thuật rằng: Hai thứ chấp ngã và pháp là tâm năng kế tâm. Vì kế tâm sở chấp, nên gọi là khổ, vì duyên vào tâm và tâm sở. Nhiễm phần là tướng của ba khổ, còn giả và thật đã nói như trước.

Luận rằng: Từ "Có ba thứ không" đến "là tự tánh vậy".

Thuật rằng: Vì Biến kế sở chấp không có nên gọi là không. Tánh của y tha khởi và thể của biến kế sở chấp khác nhau, nên cũng nói là không. Tánh tuy chẳng phải hoàn toàn không có, và khác với sở chấp kia, không như sở chấp kia, nên cũng nói là tức không. Vì tánh của Viên thành thật thuộc về không lý. Nhưng như y tha khởi ở trên sở chấp thì không có, tức là viên thành thật thuộc về lý không, nên nói là không của y tha. Đó cũng là giả lập mà nói.

Luận rằng: Từ "Vô ngã có ba" đến "tức là do tự tướng mà nói là vô ngã".

Thuật rằng: Ba thứ vô ngã này như ba "không" đã nói. Nhưng trong Hiển Dương Thánh Giáo Luận có nói đủ ba thứ này, này không thể dẫn ra nhiều. Như Thành Duy Thức luận sớ quyển đã nói.

Luận rằng: Từ "Đã nói như vậy" đến "như trước nên biết".

Thuật rằng: Từ bốn hành đến nương vào ba tánh, mỗi mỗi đều có ba thứ, như trên đã nói. Nhưng luận xưa lại càng rườm rà, phú điệp mỗi mỗi nêu ra ở trước vô thường và khổ, ngoài các bài tụng còn có luận trường hàng. Như thứ lớp đã phối hợp thuộc về ba tánh, tức là trong bốn hành và ba tánh, cái đầu đều là sở chấp, kế là y tha, sau đều là thành thật.

Luận rằng: "Nhân quả y tha khởi". Ngài An Tuệ giải thích rằng: "Hai thủ tức là biến kế sở chấp. Thức tự thể phần sở y của hai thủ này là y tha khởi. Hai thủ sở y phần tự thể của thức đoạn được không sinh, không sinh tức là diệt, nên tạm gọi là y tha khởi". Nay nói hai thủ ý, thủ là sở y, tánh viên thành thật tự thể của thức, nghĩa là hai thứ cấu và tịnh, tức là trạch diệt và chân như. Ngài An Tuệ nói: "Cấu tịnh có hai thứ: Một là, Nhiễm cấu tịnh, tức đoạn phiền não chướng, gọi là Thạch diệt. Hai là, Bất nhiễm cấu tịnh, tức đoạn sỡ tri chướng, gọi là Chân như diệt". Giải thích chung rằng: Do cấu tịnh nên được hai thứ chung, nghĩa là trạch diệt và chân như hoặc cấu tịnh nên được trạch diệt, hoặc tánh vắng lặng, tức là chân như, gộp chung hai thứ lại nên nói: Hai thứ cấu và tịnh. Như Thành Duy Thức nói: Hai thủ diệt tức là trạch diệt. "Nay trạch diệt bổn tánh thuộc về diệt, hai luận đã nói khác nhau. Trong đây căn cứ vào sở y và sở đắc, vì hai thứ mỗi mỗi đều khác nhau, sở y và y tha khởi giả gọi là hai thủ diệt, sở đắc thuộc về bản tánh. Luận khác không căn cứ vào sở y chỉ nói về sở đắc, giả gọi là y tha, nên phần trạch diệt nhập vào hai thủ diệt. Nhưng vì đã nói ở trên đều lược bớt không nói, không phải thuộc về y tha khởi, cũng không trái nhau.

Luận rằng: Từ "Đạo đế có ba" đến "kiến lập Đạo đế".

Thuật rằng: Ban đầu chỉ nói là chẳng phải có, nên chỉ riêng biết; kế chỉ nói diệt cho nên biết đoạn; sau vì đã là không có nên biết chứng. Song vì trên đã nói, nên ở đây lược bớt không nói vô nhiếp y tha, chẳng phải thể là không có.

Luận rằng: Từ "Thô tế chân thật", đến "căn bản chân thật".

Thuật rằng: Đây là giải thích phần thứ năm, nên mới dẫn ra văn này. Cả hai đều giải thích theo lối Y sĩ và Trì nghiệp, giải thích tên mỗi mỗi có bốn trọng, như Duy Thức đã nói. Song vì căn cứ vào nhân quả nên chỉ nói về bốn đế; căn cứ vào môn thô tế nên nói hai đế này, vì tục thì thô chân thì tế. Trong đây chỉ căn cứ vào pháp vô lậu, gọi là thắng nghĩa, Lậu, vô lậu, hữu vi vô vi là nói về môn an lập. Thế tục cho viên thành thật chẳng phải thế tục, vì loại của thế tục, giả gọi là thế tục. Căn cứ vào hai luận về thật, hữu lậu là thế tục, vô lậu là thắng nghĩa. Nghĩa của hư không, và trạch diệt là quy về hai đế, nhập vào ba tánh.

Luận tụng rằng: Từ "Nên biết thế tục đế" đến "vô đảo hai viên thành".

Thuật rằng: Hai câu tụng này đầu nói về tục đế sau nói về thắng nghĩa. Trong phần nói về thắng nghĩa, câu thứ nhất nói về số, câu thứ hai liệt kê tên, còn hai câu dưới nói về thắng nghĩa này. Nương vào một căn bản tức là tánh viên thành thật. Trong tánh viên thành thật có hai, một là hữu vi, hai là vô vi; cả hai đều nương vào đó. Trong ba tánh nương vào một tánh, trong hai thật cả hai đều nương vào nhau.

Luận rằng: Từ "Thế tục đế có ba", đến "kiến lập chân thật".

Thuật rằng: Tánh đều không có thể, chỉ có tên giả, gọi là giả thế tục. Thứ hai là hữu vi, có nghĩa là dời đổi, gọi là hành thế tục. Tục của thứ ba là do tục thứ hai, hiển bày rõ cũng gọi là thế tục mà thể thật chẳng có.

Luận rằng: Từ "Thắng nghĩa đế cũng có ba", đến "tên là Thắng nghĩa".

Thuật rằng: Vô lậu quán tâm gọi là thắng trí, cảnh kia như vậy gọi là thắng nghĩa. Nghĩa tức là cảnh, là lựa ra hai thứ sau, nên thắng nghĩa gọi là nghĩa. Vì thắng nghĩa thứ bảy chuyển nên giải thích tên nó theo lối y sĩ. Luận xưa nói là chân như, hoặc nói đệ nhất nghĩa đế, tức là không phải giải thích như đây.

Luận rằng: Từ "Hai đắc thắng nghĩa" đến "vì cũng là nghĩa lợi".

Thuật rằng: Nay nói nghĩa tức là nghĩa lợi, vì có thể thuận theo lợi ích. Nghĩa là, thể của Niết-bàn này là lấy thắng quả để lập cho cái tên là thắng. Lại có nghĩa là lợi, nên cũng gọi là nghĩa. Cũng là thắng, cũng là nghĩa, tức là giải thích theo lối trì nghiệp. Chí đắc và sở đắc đều gọi là đắc thắng nghĩa.

Luận rằng: Từ "Ba chánh hạnh nghĩa" đến "vì là nghĩa".

Thuật rằng: Trí là hữu vi nên gọi là hành; vì nó khác với thiện hữu lậu nên lại lập ra tên chánh; lấy thắng pháp làm nghĩa, nên gọi là thắng nghĩa, tức là giải thích theo lối hữu tài. Nói chánh hạnh nghĩa là lựa ra hai thứ trước. Duy Thức chỉ nói hành thắng nghĩa mà không có chữ chánh. Nếu chỉ nói nghĩa của thắng nghĩa v.v... tức là không bỏ đi chữ nghĩa ở trên v.v. Giải thích ba thứ này, đều giải thích theo lối trì nghiệp, đều bỏ đi chữ thượng, hiểu rõ ba cách giải thích như trên. Hợp uẩn gọi là thắng nghĩa. Như Duy Thức Sớ Sao quyển thứ nhất đã nói.

Luận rằng: Từ "Ba thắng nghĩa này" đến "lập viên thành thật".

Thuật rằng: Đây là giải thích ba chữ Y, Bản, Nhất trong câu thứ bảy.

Luận rằng: Từ "Viên thành thật" này "đến có sai biệt".

Thuật rằng: Đây là giải thích ba chữ Nhị, Viên, Thật trong câu thứ tám.

Luận rằng: Từ "Vô vi nhiếp chung" đến "gọi là viên thành thật".

Thuật rằng: Đây là giải thích hai chữ cuối câu bảy và hai chữ đầu câu tám. Ở trong hữu vi chỉ nói thánh đạo, vì đạo là chủ; trong vô lậu vị, vì Trí thắng khác, như Duy thức đã nói.

Luận rằng: Từ "Cực thành thật" đến "thật lập kia".

Thuật rằng: Tiếng Phạm gọi là Tất-đà tức là nghĩa của cực thành. Xưa nói Tất-đàn tức là tên này vậy. Nhưng hai chân thật này và hai chướng sở hành sau, như luận Du-già quyển ba mươi sáu, ở phẩm Chân thật nghĩa, cũng đã nói rõ điều này. Nay nói cực thành tức là gọi tên khác vậy. Nay chia ra hai chỗ để giải thích, là muốn làm rõ chân thật thứ sáu, nên mới nói đến thể này.

Luận tụng rằng: "Thế cực thành nương vào một, Lý cực thành nương vào ba".

Thuật rằng: Hai câu này, mỗi một giống như văn dễ biết.

Luận rằng: Từ "Nếu việc thế gian" đến "cực thành chân thật".

Thuật rằng: Nói là "Sự" tức là chỉ cho pháp thế gian. Thế giàn thì chẳng phải Thánh, đó là giải thích tên thế gian. "Cọng sở an lập", tức là tôn đã lập ra, đó là giải thích cực thành. "Quán tập" tức chỉ cho tập khí từ vô thỉ đến này. "Tùy nhập" nghĩa là nói giải thích do tập quán, tùy theo chúng, việc của chúng mà giải thích. "Giác tuệ sở thú", nghĩa là cùng việc đã an lập. Tất cả thế gian đồng chấp vào việc này, tức là giải thích nghĩa chân thật. Trong đây ý nói, nghĩa là như trong một đại địa. Tất cả thế gian cùng đã lập ra, gọi nó là đất. Đất này là tập quán từ vô thỉ đến nay, tùy theo duyên vào tuệ hiểu biết của bậc Thánh. Tất cả thế gian đồng chấp vào việc này là đất chẳng phải lửa. Cho đến nói rộng tất cả pháp khác cũng vậy. Nay đây lại nêu ra năng tạo trong đất và sở tạo trong sắc luôn luôn, tất cả pháp đều như lý mà biết. Đây là giải thích ba chữ Thế, Cực, Thành trong câu thứ nhất của bài tụng.

Luận rằng: Từ "Ở căn bản này" đến "sở chấp mà lập".

Thuật rằng: Trong bài tụng này, câu thứ nhất nương vào chữ thứ một và ha. Nhưng trong thế gian cũng có tâm thiện hoặc tâm vô ký v.v... nói đất chẳng phải lửa. "Phi hữu chấp" nghĩa là nay trong chân đạo lý cực thành này thuộc về chân thật. Song lý luận này cũng thuộc về y tha khởi, tức là thông với ba tánh. Luận này căn cứ vào phần một sở chấp, luận Du-già căn cứ vào một phần y tha, còn Thành Duy Thức hợp duyên vào nó.

Luận rằng: Từ "Nếu có lý nghĩa" đến "cực thành chân thật".

Thuật rằng: "Nếu có lý nghĩa tức là có nghĩa của đạo lý. Đây là giải thích hai chữ đạo lý. Các ngoại đạo v.v... gọi là người thông minh sáng suốt; các pháp bên trong v.v... gọi là bậc hiền thiện; tất cả sinh ra khác gọi là tầm tư. Luận Du-già phẩm Chân Thật Nghĩa nói, tuy có người nhiếp hết ba hạng này, v.v... cũng chính là nghĩa cực thành này vậy. Nương vào ở trong ba lượng, bốn thứ đạo lý, chứng thành đạo lý, lập ra lý này. Kiến lập ra lý này, gọi là đạo lý cực thành chân thật. Nương vào ba lượng v.v... để giải thích nghĩa của chân thật. Đây là giải thích chung ba chữ đầu của câu thứ hai trong bài tụng.

Luận rằng: "Đây là nương vào căn bản lập ra ba chân thật".

Thuật rằng: Đây là giải thích hai chữ cuối của câu thứ hai trong bài tụng. Nếu tâm đã biến chuyển chỉ có y tha khởi, nếu chân như v.v... tức là thuộc về tịnh sở hành, nếu chấp tâm duyên tức là thuộc về thế gian. Luận Du-già nương vào đây để nói chỉ là y tha. Trong đây đã thành tựu có thể thông với ba tánh, nên thuộc về ba tánh. Do đây mà Duy Thức nói, là ra hội này. Vì lý thông với chấp, vô chấp, tạp nhiễm, và thanh tịnh. Tánh của hai thể này, như luận Du-già v.v... đã nói, nay không thể dẫn ra nhiều.

Luận rằng: Từ "Tịnh sở hành" đến "chân thật mà lập".

Thuật rằng: Đây vì giải thích phẩm thứ bảy, nên mới lập ra câu hỏi này. Sở hành và tịnh trí của phiền não chướng đều dựa theo lối giải thích của Luận chủ. Sở hành tức là chân thật, là giải thích theo lối trì nghiệp. Sở tri chướng v.v... chuẩn theo đây nên biết. Đầu tức là quán nhân, sau là quán pháp. Sở hành tức là hai thứ vô ngã.

Luận tụng rằng: "Tịnh sở hành có hai, nương vào một viên thành thật".

Thuật rằng: Tức là vì lý của hai thứ vô ngã.

Luận rằng: Từ "Phiền não sở tri" đến "vì cảnh của tịnh trí".

Thuật rằng: Đây là căn cứ vào không gián đoạn, ban đầu là giải thoát đạo, không có trí phân biệt, vì không duyên vào tánh khác mà nói thì chỉ có một Viên thành thật, hoặc Hậu đắc trí v.v... Đây có gì ngăn cản duyên thông với ba tánh? Tuy không chấp nhận cũng không ngăn cản, văn đây đồng với luận Du-già, Duy Thức v.v...

Luận rằng: Từ "Vì sao nên biết" đến "ba chân thật ư?"

Thuật rằng: Đây là giải thích phần thứ tám, liệt kê tên khởi lên lời hỏi.

Luận tụng rằng: Từ "Gọi là biến kế sở chấp", đến "thuộc về Viên thành thật".

Thuật rằng: Hai câu trên là hai tánh, hai câu dưới là một tánh. Luận rằng: Từ "Các tướng năm việc" đến "ba thứ chân thật". Thuật rằng: Vì chẳng phải thuộc về thứ lớp, nên nói tùy ứng. Luận rằng: Từ "Nói tên nhiếp tại" đến "chân như chánh trí".

Thuật rằng: Trong đây nói nhiếp nghĩa này và bốn chỗ khác của luận mỗi mỗi đều khác nhau. Như Thành Duy Thức quyển thứ tám, hội Đại Hòa.

Luận rằng: Từ "Sai biệt chân thật", đến "kia lập ra chân thật ư?"

Thuật rằng: Đây là giải thích phần thứ chín, liệt kê tên văn hỏi.

Xưa gọi là phần phá, đây không nói như vậy, vì đường mòn thẳng tuột mà là bảy thứ này gọi là thể tánh. Cũng hội với Giải Thâm Mật, Du-già,

Hiển Dương, Phật Địa Luận v.v..., như Duy Thức Sớ.

Luận tụng rằng: Từ "Lưu chuyển và an lập" đến "chánh hạnh nương vào một thứ sau".

Thuật rằng: Tuy có bảy "như" nhưng lược làm hai thí dụ: Ba y ba tánh và bốn y một tánh. Xem câu hai và ba của bài tụng thì rõ.

Luận rằng: Từ "Lưu chuyển bảy thứ v.v..." đến "ba thứ chân như".

Thuật rằng: Vì chẳng phải thứ lớp, cũng nói tùy ứng, nghĩa nó như thế nào?

Luận rằng: Từ "Nói lưu chuyển kia" đến "lập viên thành thật".

Thuật rằng: Đây là giải thích văn tụng, làm hai thí dụ. Ba tùy cùng theo tướng nhiếp vào nhau, vì pháp lưu chuyển vọng chấp duyên khởi sinh tử, vì còn lại hai tạp nhiễm khác. Nghĩa của bốn thật kia chỉ là viên thành thật. Luận xưa nói rằng: "Vì Thánh trí đã hiển bày". Bản tiếng Phạm không nói, đây người dịch thêm nó vào. Ở đây thì cùng với Duy Thức trái nhau, luận khác tự hợp.

Luận rằng: Từ "Thiện xảo chân thật" đến "nói có mười thứ".

Thuật rằng: Từ đây trở xuống là giải thích thiện xảo chân thật thứ mười, từ thứ mười trở xuống, tức là phẩm Điệp câu thứ bảy, thứ tám, trong bài tụng. Mười thứ thiện xảo đều trừ đi ngã kiến, nay lập tôn rồi mới làm ra bài tụng.

Luận rằng: "Vì sao ở nơi uẩn v.v... khởi lên mười ngã kiến ư?"

Thuật rằng: Đây là giải thích thiện xảo. Trước nói về sở trị, trong đây đầu tiên là hỏi, sau nêu ra tụng trả lời.

Luận tụng rằng: Từ "Ở nơi uẩn v.v... ngã kiến" đến "quán tánh buộc và giải".

Thuật rằng: Phần nói về thiện xảo gồm có chín bài tụng, hợp làm ba phần. Phần đầu gồm một bài tụng rưỡi về mười thiện xảo, sở trị ngã kiến. Kế có nữa bài tụng nói về thiện xảo nương vào căn bản mà lập. Sau có bảy bài tụng nói về mười thiện xảo. Đây tức là phần đầu. Nói ngã kiến ở nơi uẩn v.v... tức là nêu chung tên, chấp vào một nhân dưới mới nêu ra mười kiến.

Luận rằng: Ở nơi mười pháp của uẩn mà khởi lên mười thứ ngã kiến".

Thuật rằng: Đây là nêu chung. Nói ở "nơi uẩn v.v..." tức là duyên vào ở nơi uẩn v.v... mà khởi lên ngã kiến. Nói "lìa uẩn v.v..." tính toán do tướng của tâm quyết định là có, nên nói ở nơi uẩn v.v...; không lìa uẩn tính toán nên nói là ở nơi uẩn v.v...

Luận rằng: Từ "Một chấp một tánh" đến "tánh của mười chấp tánh buộc, giải".

Thuật rằng: Tức là Sở trị riêng của mười thiện xảo vậy. Nghĩa là chấp thể của uẩn làm ngã là một, nay nói có năm. Chấp giới làm ngã mà không thể làm nhân, nay nói là giới, chấp xứ làm ngã nhưng là thọ giả, nay nói đối với xứ chấp duyên khởi làm ngã có dụng tăng thượng. Chấp tức là uẩn v.v... ngã thể là quán, tam thừa quán khác, nay nói tam thừa chấp vào uẩn v.v... Ngã có trói buộc, có giải thoát, nay nói là hữu vi vô vi, chỉ nói hữu lậu có trói buộc chẳng phải khác, đây là sở trị.

Luận rằng: "Vì trừ kiến này mà tu mười thiện xảo".

Thuật rằng: Thiện xảo là trí, trí có thể trừ kiến nên lần lượt tu.

Luận rằng: Từ "Thế nào là mười thứ" đến "kiến lập chân thật".

Thuật rằng: Từ đoạn thứ hai trở xuống, sẽ nói về thiện xảo chân thật. Nương vào nghĩa của căn bản, trước khởi lên lời hỏi. Chân thật nghĩa là lý, thiện xảo là cảnh của sở duyên.

Luận rằng: Từ "Do mười uẩn v.v..." đến "vì không tự tánh".

Thuật rằng: Đây là đáp chung lời hỏi trước.

Luận rằng: "Vì sao nhiếp ở trong ba tự tánh".

Thuật rằng: Trước đã đáp chung nên càng xét lại lời hỏi.

Luận tụng rằng: "Sở chấp này phân biệt pháp, tánh nghĩa".

Thuật rằng: Từ đây trở xuống xét lại trả lời. Chữ "thử" ở đây là chỉ mười chân thật. Chữ "tại bỉ" tức là ở căn bản chân thật kia. Trong đây v.v... đều do chuyển thứ bảy, vì trong mười thứ này là nghĩa của sở chấp v.v..., cho nên ở trong bổn thật kia.

Luận rằng: "Mười uẩn v.v... này, mỗi thứ có ba nghĩa".

Thuật rằng: Đây là nêu chung về mười pháp uẩn v.v..., đã nói mỗi thứ có ba nghĩa.

Luận rằng: Từ "Vả lại, trong sắc uẩn" đến "tánh của Viên thành thật".

Thuật rằng: Trừ ra chín pháp khác, kệ chỉ nói về sắc, nên nói là "vả lại". Sắc là sắc uẩn, trong một uẩn này đã gồm đủ. Nhưng vì nó thông với ba tánh khác, nên nói sắc là tánh của biến kế sở chấp. Theo cách giải thích của Luận chủ thì nói sắc thông với tánh này. Thể của sắc là không, đó là tánh Sở chấp của sắc uẩn y tha, tánh của sở chấp, cho nên đã nói sắc uẩn là thuộc về tánh sở chấp. Vì sở chấp sắc là không, thể chẳng phải là uẩn. Lại sắc uẩn là pháp khác của y tha tánh, còn y tha tánh bao quát chung nên đó là tánh y tha khởi của riêng sắc. Nương vào giải thích theo lối y sĩ gọi là y tha sắc. Trong đây nói chỉ có loạn thức phân biệt, vì là sắc, chẳng phải chấp làm. Đây là thật sắc uẩn, gọi là y tha tánh. Lý của y tha sắc này giả gọi là sắc uẩn, là thuộc về Viên thành thật. Đây cũng nương vào cách giải thích theo lối y sĩ.

Luận rằng: Từ "Như là trong sắc uẩn", đến "tùy ứng nên biết".

Thuật rằng: Uẩn có năm thứ. Ngoài sắc uẩn còn có bốn uẩn khác, cùng chín thứ giới v.v..., mỗi thứ có ba nghĩa, tùy theo giới v.v... đó đã ứng với đạo lý, mỗi thứ có ba.

Luận rằng: Từ "Các uẩn như vậy" đến "chân thật mà lập".

Thuật rằng: Từ trước đến nay nêu ra lý, dưới đây thâu nhập vào tánh, tùy theo giả thật như nói trong uẩn.

Luận rằng: Từ "Tuy nói như vậy" đến "thiện xảo tu uẩn v.v..."

Thuật rằng: Đây là điệp lại văn trước. Nghĩa là tuy đã nói, đã hiển bày, do chưa hết, nên nói "tuy nói".

Luận rằng: "Nhưng chưa nói nghĩa khác của các uẩn v.v... này".

Thuật rằng: Đây chính là hỏi, tức là hỏi về việc sở y của thiện xảo. Vì nương vào các pháp uẩn v.v... để tu thiện xảo.

Luận rằng: "Vả lại, nghĩa của uẩn đầu vì sao nên biết".

Thuật rằng: Trước là hỏi về uẩn vậy.

Luận tụng rằng: "Chẳng phải một và lược chung phần đoạn nghĩa gọi là uẩn".

Thuật rằng: Phần nói về thiện xảo, từ đoạn thứ hai trở xuống nói về mười pháp. Trong đây có hai, đầu chỉ nói về bốn pháp, sau kết lại về tu thiện xảo. Trong đoạn đầu gồm có bảy bài tụng, nửa bài đầu nói về uẩn. Kế có nửa bài tụng nói về Giới; Kế có nửa bài tụng nói về Xứ; Kế có nửa bài tụng nói về Duyên khởi; Kế có một bài tụng nói về Xứ và Phi xứ; nửa bài kế nói về căn; nửa bài kế nói về thế; một bài tụng kế nói về bốn đế; một bài tụng kế nói về Tam thừa; một bài tụng kế nói về hữu vi và vô vi. Đây tức là phần đầu. Tám chữ trên kể ra ba nghĩa, hai chữ dưới kết lại tên đã nói, tức là một chữ "nghĩa" thông suốt ba xứ.

Luận rằng: "Nên biết các uẩn v.v... lược có ba nghĩa".

Thuật rằng: Đây là nêu chung số.

Luận rằng: Từ "Một và chẳng phải một nghĩa" đến "hoặc xa hoặc gần".

Thuật rằng: Vì có mười một thứ nên nói chẳng phải một. Trong Luận Đối pháp quyển thứ hai, Luận Câu-xá quyển thứ nhất, đều có văn này, không biết kinh gì hoặc nói nhiều giới kinh.

Luận rằng: Từ "Hai là lược chung nghĩa" đến "lược làm một tụ".

Thuật rằng: Lược chung mười một sắc gọi là một uẩn, nên gọi là lược chung.

Luận rằng: Từ "Ba phần đoạn nghĩa" đến "nói tên sắc uẩn v.v..."

Thuật rằng: Có thể phân đoạn thành Sắc uẩn, Thọ uẩn...

Luận rằng: Mỗi thứ đều an lập riêng vì tướng của sắc v.v..."

Thuật rằng: Giải thích nghĩa của phần đoạn, mỗi thứ an lập riêng, vì tướng của sắc, thọ, tưởng v.v...

Hỏi rằng: Xứ cũng nên gọi là uẩn, vì mỗi thứ an lập riêng, gọi là nhãn xứ v.v...?

Đáp: Đây không như vậy. Tất cả mười một biến ngại sắc gọi là sắc uẩn, vì chẳng phải tất cả biến ngại cựu vi sắc đều gọi là nhãn xứ. Kinh này nói, tất cả các sắc hoặc quá khứ cho đến hoặc gần, tất cả như vậy lược làm một tụ. Đó là kinh Thuyết Danh Sắc Uẩn v.v... Nay luận chủ lấy làm ba nghĩa, nhưng luận khác chỉ làm hai nghĩa, không nêu lên sự phân biệt, đây là nghĩa thứ ba.

Luận rằng: Từ "Do tụ nghĩa này" đến tụ "nghĩa tên uẩn".

Thuật rằng: Vì ba nghĩa này, tụ nghĩa gọi là uẩn, đây là kết nghĩa thành tựu, lại dẫn ra thí dụ như tràng mạch uẩn v.v...

Luận rằng: "Đã nói về nghĩa của uẩn, nghĩa của giới như thế nào?"

Thuật rằng: Đây là kết trước sinh ra sau.

Luận tụng rằng: "Năng thủ và sở thủ kia, lấy nghĩa của chủng tử nên gọi là giới".

Thuật rằng: Câu trên nêu ra ba thể, câu dưới giải thích nghĩa giới, tức là nghĩa của chủng tử thông với ba thủ.

Luận rằng: Từ "Năng thủ nghĩa của chủng tử" đến "sáu thức giới".

Thuật rằng: Sáu thức gọi là bỉ thủ. Bỉ hoặc bỉ sở thủ sắc; vì bỉ sở thủ sắc v.v... rõ được năng thủ. Bỉ hoặc bỉ năng thủ vì năng y của bỉ năng thủ rõ được cản. Bỉ hoặc bỉ căn cảnh, năng y của bỉ năng thủ căn, năng thủ của bỉ sở thủ cảnh. Vì rõ được hai thứ kia chỉ là thủ, bỉ thuộc về căn v.v..., thủ thuộc về thức v.v... đó là giải thích theo lối y sĩ. Hoặc nương vào thể của của bỉ tức là thủ gọi là sáu thức, là không phải sở y của căn v.v... nên không gọi là năng thủ, bỉ thủ. Bỉ rõ biết năng thủ, tức là giải thích theo lối trì nghiệp. Đây gọi là chủng tử, chủng tử là nghĩa giới, hiện hành cũng gọi là chủng tử.

Luận rằng: Từ "Đã nói nghĩa của giới", đến "nghĩa dụng môn gọi là xứ".

Thuật rằng: Đây là kết lại lời hỏi ở trước.

Luận rằng: Từ "Trong đây năng thọ" đến "là sáu xứ ngoài".

Thuật rằng: Thọ dụng tức là thức, năng thọ là sáu căn. Vì sáu căn là môn thọ dụng của sáu thức, nên nói là nghĩa của môn năng thọ dụng. Cảnh chuẩn theo đây có thể biết. Môn nghĩa là trụ vào căn cảnh của nguyên do, vì thức sinh ra cảnh của nguyên do, nên gọi là môn, hoặc từ nơi dụ đặt tên.

Luận rằng: Từ "Đã nói nghĩa của xứ" đến "quả dụng không tăng giảm".

Thuật rằng: Nghĩa của duyên khởi là nêu ra sự rõ ràng này. Đối với dụng của nhân quả, hiển bày rõ nơi ba pháp. Không tăng không giảm là nói về ba pháp đều như vậy.

Luận rằng: Từ "Đối với dụng của nhân quả", đến "nghĩa là duyên khởi".

Thuật rằng: Tức nêu chung ý đại cương đã nói.

Luận rằng: Từ "Trong đây tăng ích duyên" đến "chấp kia không nhân".

Thuật rằng: Vì chấp vào Đại Tự Tại, tự nhiên, bản, tế, có ngã tạo tác nên lấy đó làm nhân. Đối với nhân của hành vì thế mà vô minh càng tăng, nên gọi là tăng ích nhân. Cho đến các chi lão tử từ đó có thể biết. Hoặc chấp vào hành v.v... vốn không có nhân sinh ra, rồi bác bỏ không có vô minh v.v..., nên gọi là tổn giảm nhân. Như Đối Pháp quyển thứ tư, Du-già quyển thứ mười v.v..., đã nói: hữu vi ngăn che sự tính toán lập ra duyên sinh v.v... chính là đồng với đây.

Luận rằng: Từ "Tăng ích quả" đến "quả của hành v.v..."

Thuật rằng: Hành là quả của vô minh. Trong hành thật không có ngã, nay chấp trong hành có ngã là quả vô minh, nên gọi là tăng ích quả. Tổn giảm từ đó có thể biết, cho đến lão tử cũng như vậy.

Luận rằng: Từ "Tăng ích dụng" đến "hoàn toàn không có công năng".

Thuật rằng: Thể của vô minh và dụng của vô minh không khác không một. Dụng đối với thể không có pháp thật khác. Nay chấp vào dụng này lìa thể thật có và thể nhất định khác, nên gọi là dụng tăng ích. Nhưng thể vô minh có ít công năng sinh ở nơi hành. Nói hoàn toàn không có công năng là bác bỏ không có dụng. Gọi là tổn giảm tức là duyên khởi tự tác, tha tác, phối hợp trong bốn câu giải thích.

Luận rằng: Từ "Nếu không như vậy", cho đến "duyên khởi thiện xảo".

Thuật rằng: Đã lìa hai chấp thì thiện xảo được sinh.

Luận rằng: Tử "Đã nói nghĩa của duyên khởi" đến "nghĩa là xứ phi xứ".

Thuật rằng: Ba câu tụng trên trong bài liệt kê bảy thứ, câu thứ tư kết nghĩa đã nói.

Luận rằng: Từ "Nghĩa của xứ và phi xứ" đến "nên biết tướng nó".

Thuật rằng: Kể ra chung đã nói ở bảy thứ xứ, ngã vô tự tại.

Luận rằng: Từ "Một là đối với phi xứ ái" đến "cụ thời xuất hiện".

Thuật rằng: Đây là bốn thứ không được tự tại, văn đều dễ biết, không giải thích rườm rà lặp lại. Vì sao không có hai Phật Luân Vương? Một là vì không dùng; hai là do Luân Vương v.v... lúc tạo tác nghiệp không có tạo tác tướng nghiệp canh trạnh nhau. Giả sử có cùng một lúc phát nguyện tu hành, tức là ở giới địa khác nguyện sinh ở đây, cũng không thể được, vì lý nhất định không có. Phật xuất hiện tuy có thể đồng, vì e rằng thế gian nhàm chán, nên cũng không đều sinh. Giả sử có chúng sinh, hai vị Phật đã giáo hóa một lúc thuần thục, nhưng có thể mật giáo hóa, không làm Phật để giáo hóa, cũng nhất định không có hai vị Phật ra đời để giáo hóa cho hữu tình.

Luận rằng: Từ "Năm đối với thắng chủ đến Chuyển Luân Vương v.v..."

Thuật rằng: Ở đây nói "đẳng" là đồng lấy cả Đế Thích và Phạm

Vương v.v... Tuy ở sắc giới không có người nữ, nhưng vì hiển bày sự thù thắng sinh sinh, nên lại nói Phạm Vương v.v...

Luận rằng: Từ "Sáu, đối với sự chứng đắc" đến "Chánh đẳng Bồ-đề".

Thuật rằng: Chí của người nữ yếu kém, căn tánh chẳng thù thắng, nương vào chỗ thấp hèn yếu kém không được quả Phật v.v...

Luận rằng: Từ "Bảy, đối với hiện hành" đến "bao hàm có thể hiện hành".

Thuật rằng: Các kiến đế vốn do tánh giới thành tựu. Tiểu thừa tham v.v... tu đoạn Thánh không hiện hành. Đại thừa kiến đoạn nên bậc Thánh không có, vì chấp nhận sắc pháp cũng kiến đoạn. Song ở trong bài tụng câu kết thứ tư nói rằng: "xứ phi xứ". Nay giải bảy thứ đều nói là phi xứ. Dùng nghĩa phi xứ, tuy phá ngã có tự tại, nên cuối cùng không nói xứ.

Luận rằng: Từ "Trong kinh Đa Giới", "đến là xứ phi xứ".

Thuật rằng: Vì kinh này nói về sáu mươi hai giới v.v... nên gọi là Đa giới. Như Du-già quyển chín mươi sáu nói.

Luận rằng: Từ "Đã nói nghĩa của xứ và phi xứ", đến "dùng hai tịnh tăng thượng".

Thuật rằng: Vì có khởi lên lời hỏi nên có tụng trả lời bài. Căn là sở minh; Tăng thượng là giải thích nghĩa căn, liệt kê ở nơi quả pháp, sáu thứ việc.

Luận rằng: Từ "Hai mươi hai căn" đến "lập nghĩa của tăng thượng".

Thuật rằng: Đây là nêu chung về mình.

Luận rằng: Từ "Nói thủ cảnh" đến "chưa biết v.v... căn có nghĩa là tăng thượng".

Thuật rằng: Văn này dễ hiểu, như luận Du-già quyển thứ năm mươi bảy và Duy Thức quyển thứ bảy nói.

Luận rằng: Từ "Nói nghĩa của căn" đến "là thể nghĩa nên biết". Thuật rằng: Câu đầu trong bài tụng nêu ra thể, câu sau giải thích nghĩa của thế. Ở trong câu trên, là nói về ba đời của nhân quả đã dùng

và nhân quả chưa dùng; nhân đã dùng và quả chưa dùng.

Luận rằng: Từ "Nên biết nhân quả" đến "nghĩa của ba đời khác nhau".

Thuật rằng: Đây là nêu chung như đã nói rõ, đối với câu trên trong bài tụng, tùy ứng có thể hiểu.

Luận rằng: Từ "Nói là đối với nhân quả", đến "là nghĩa của hiện tại".

Thuật rằng: Trong luận Đối Pháp nói, quá khứ có tám nghĩa, vị lai có bảy nghĩa, hiện tại có năm nghĩa. Nay mỗi thứ này, chỉ căn cứ vào một nghĩa, chẳng phải nói hết lý. Vả lại, như luận Đối pháp, nói trong quá khứ có nhân rồi diệt vì quả không có, tức chẳng phải là nghĩa nhân quả đã dùng. Nay chỉ căn cứ hoàn toàn ở đời nhất định tạo ra pháp, đồng với Du-già quyển năm mươi sáu, chẳng phải căn cứ vào sát na thiểu phần, thiểu phần ở đời nên đồng với Đối pháp v.v... Có thể như luận kia và Duy Thức quyển ba nói.

Luận rằng: Từ "Đã nói nghĩa của thế" đến "là nghĩa của đế nên biết".

Thuật rằng: Ba câu tụng đầu giải thích về bốn đế, câu thứ tư là kết lại. Văn khác có thể hiểu.

Luận rằng: Từ "Nói biết đế" đến "nói thuận theo pháp thọ".

Thuật rằng: Thọ căn, thọ cảnh, thọ tương ưng với pháp có thể thuận theo thọ sinh ra đều thuộc về khổ đế. Do vậy tức là lựa ra duyên của vô vi vô lậu. Tuy thọ sinh, vì không thuận theo nên chẳng phải thuộc về khổ đế, vì thọ sinh là dị thục sinh, trong đây nói riêng. Lại như Du-già quyển năm mươi lăm nói, Khổ đế rộng Tập đế hẹp.

Luận rằng: Từ "Hai là tập thánh đế" đến "sở nhân các hành".

Thuật rằng: Nếu sở nhân tức là dị thục, pháp trước làm nhân sau, đều là Tập đế. Thể tánh của nó rộng hẹp, cùng với khổ không khác, đồng với thuyết của tiểu thừa nói. Nay văn này tuy đồng chung, năm mươi lăm thuyết là thù thắng.

Luận rằng: Từ "Ba là diệt thánh đế" đến "năng đối trị đạo".

Thuật rằng: Các luận chỉ nói khổ diệt là diệt đế, nay cũng lấy tập diệt, vì căn cứ vào thật mà nói. Các nơi khác căn cứ vào thể, chỉ nói ở khổ hữu lậu đến hết, nay nói hai diệt, hiển bày hai đế khác nhau, cũng không trái nhau. Giải thích nghĩa đế v.v..., như Đối Pháp quyển thứ sáu mươi bảy và Du-già quyển thứ năm mươi lăm v.v... đã nói.

Luận rằng: Từ "Đã nói nghĩa của đế" đến "là thừa nghĩa nên biết".

Thuật rằng: Đây là giải thích về thừa thứ chín. Ba câu trên nêu ra thể, câu thứ tư kết lại. Nghĩa là, trong câu thứ nhất, chữ "do" thông với Tam thừa, bốn chữ "công đức quá thất" thông với Nhị thừa. Trong câu thứ hai, chữ "trí" thông với Tam thừa, còn chữ "vô phân biệt" chỉ là Đại thừa. Trong câu thứ ba, hai chữ "xuất ly" thông với Tam thừa, chữ "y tha" chỉ là Thanh văn, chữ "tự" thông với cả độc giác và đại thừa. Có nghĩa là vì y tha, quán công đức Niết-bàn lỗi của sinh tử mà khởi lê. Dùng trí quán lỗi của đức mà được xuất ly nên gọi là Thanh văn thừa. Nếu không nương vào người khác, chỉ nương vào chính mình, đối với pháp tự quán Niết-bàn, lỗi của sinh tử, mà khởi lên, tức dùng trí quán lỗi của đức này mà được xuất ly thì gọi là Độc giác thừa. Nếu không nương vào người khác chỉ nương vào chính mình khởi lên trí vô phân biệt quán pháp chân như, lợi ích tất cả mà xuấ ly thì gọi là Đại thừa. Song Đại thừa này tuy quán lỗi của đức, hiển bày sự cầu Nhất thiết trí, để độ cho tất cả hữu tình, không phải vì lỗi quán đức, nên lược không nói. Tuy lúc ở nơi nhân Độc giác, Bồ-tát cũng nương vào người khác, vì căn tánh đó và đắc quả sinh ra chỉ thích nương vào chính mình, nên lược không nói ra. Trong đây, trí hướng về mình nương vào quả, đều là chánh nhân đã quán người khác v.v... đều là thông suốt với duyên. Chỉ nương vào hai thứ này, mà nói riêng về Tam thừa thì chẳng phải tất cả hành đều đồng với hành.

Luận rằng: Từ "Nên biết thừa", đến "hiển bày nghĩa của nó".

Thuật rằng: Vì trong bài tụng nói thì chung mà nghĩa thì có riêng, đây là trường hàng nói như thuận theo nghĩa.

Luận rằng: Từ "Nếu nghe từ người khác nói", đến "gọi vô thượng thừa".

Thuật rằng: Tam thừa sai biệt như văn dễ biết, phối hợp với bài tụng như trước.

Luận rằng: Từ "Đã nói về nghĩa của thừa" đến "hoặc nghĩa của bỉ sở quán".

Thuật rằng: Câu đầu nêu chung, ba câu dưới nêu ra thể. Trong đây có năm nhược, ba nhược đầu là hữu vi, hai nhược sau là vô tri.

Luận rằng: "Nên biết trong đây đã nói tên v.v... "

Thuật rằng: Trong đây, không tương ưng, gọi là tối vi thắng, có thể nhiếp các pháp, nêu lên cái khác v.v... tất cả đều là dã pháp. Song pháp của bình v.v... chẳng phải pháp uẩn khác v.v..., tuy dã không nói ra. Luận xưa nói: có lời nói tên là câu vị v.v... là không như vậy, chẳng phải tất cả không tương ưng, vì đều có lời nói.

Luận rằng: "Nhân gọi là chủng tử, được nhiếp trong tàng thức".

Thuật rằng: Hoặc hiện hành, hoặc chủng tử đều gọi là nhân.

Luận rằng: "Tướng gọi là khí thân, còn thọ dụng thì đầy đủ".

Thuật rằng: Thể của tướng dễ biết nên gọi là tướng. Khí nghĩa là núi, sông v.v... Thân là năm căn bốn trần tụ hợp thành thân. Thọ dụng cụ tức là năm dục tư cụ, đây không lựa ra riêng thức nào là sở biến, chủng loại này tức là thâu nhiếp trong đây.

Luận rằng: "Cập chuyển thức nhiếp ý thủ tư duy".

Thuật rằng: Tướng do chưa được cùng tận, luận thuyết đã nói. Đây là nhân khác, nên nói thuộc về tàng thức. Một là ý, xưa gọi là tâm, hai là thủ; ba là tư duy. Xưa gọi là phân biệt, tức khác với đây vậy.

Luận rằng: Từ "Ý gọi là hằng thời" đến "vì tất cả cảnh".

Thuật rằng: Thức thứ bảy, thứ năm, thứ sáu, như lần lượt nên biết. Xưa luận rằng: thức thứ sáu gọi là phân biệt, vì đầy đủ ba phân biệt. Nay so sánh bổn tiếng Phạm không có lời này, mà chỉ gọi là tư duy, vì nó tìm tòi tư duy, chỉ hay ngữ ngôn và hành động vậy. Trong đây không nói tâm sở pháp là vì chỉ nêu lên vua kiêm cả thần. Hoặc thức thứ tám cũng chỉ nêu ra cảnh mà không nói kiến phần của nó, vì tướng phần dễ biết, kiến phần khó biết. Còn các thức thứ bảy, thứ năm, thứ sáu không nêu ra cảnh đó vì thức dễ biết. Từ trước đến nay đã bàn về nó quá nhiều. Ở đây nói không có tâm sở. Vì đây là phẩm nói về Tâm Vương vậy.

Luận rằng: Từ "Nếu giả lập như vậy" đến "chung gọi là hữu vi".

Thuật rằng: Đây là kết trên nói về các pháp hữu vi. Nay nói tương ưng pháp, tức là thuộc về tâm v.v... Vì đối với bảy thức v.v... thể tướng dễ biết , tuy chung gọi là tướng, vì cùng với pháp khí v.v..., hành tướng khác nhau. Trong đây lại nói riêng về tương ưng pháp.

Luận rằng: Từ "Hoặc tịch tịnh" đến "vì cảnh sở duyên".

Thuật rằng: Trạch diệt vô vi, vắng lặng, vì dứt được sự ồn náo xen lẫn nhau. Chân như không như vậy, nên chỉ nói riêng, nghĩa khác có thể biết.

Luận rằng: Từ "Đã nói như vậy" đến "chung gọi là vô vi".

Thuật rằng: Đây là tổng kết phần trên. Nhưng văn luận xưa không có nghĩa sở quán, lại cho rằng năng tịch chính là cảnh tịch tịnh, đây nói trái vậy. Nhưng có thể chứng đạo vì làm chủ, nhiếp chung tất cả vô lậu hữu vi. Nay nói vô vi là vì chẳng phải do nghiệp phiền não gây ra. Nhưng đây có thể nói thông với hữu vi và vô vi, như Đối pháp quyển thứ hai đã nói.

Luận rằng: Từ "Nên biết trong đây" đến "gọi là thiện xảo của uẩn v.v...".

Thuật rằng: Trước nay đã nói về mười cảnh của uẩn... Từ đây trở đi là nói duyên với trí, nên gọi là thiện xảo.

Luận rằng: nghĩa chung của chân thật đến sở hiển chân thật.

Thuật rằng: Từ đây trở xuống là phần lớn thứ ba đúc kết lại những điều trên đã nói. Tổng kết bao gồm giải thích thể không tăng không giảm, nói về mười nguyên do v.v...

Luận rằng: Từ "Năng hiển chân thật" đến "hiển thị".

Thuật rằng: Gồm có hai thứ là tổng năng hiển và biệt tổng hiển.

Luận rằng: "Sở hiển có chín. Một là, lìa tăng thượng mạn sở hiện chân thật".

Thuật rằng: Luận xưa nói sở hiển sau có mười. "Mạn" nghĩa là Độc giác nương vào xuất ly. Nay nói tức là đồng với Thanh văn, vì xuất ly này phân biệt sinh ra, tức là tướng chân thật, biết sở chấp không phải y tha vọng có, lìa tăng thượng mạn.

Luận rằng: "Hai là, đối trị điên đảo sở hiện chân thật".

Thuật rằng: Ba vô thường v.v... không ngược với chân thật, vì đối trị bốn điên đảo.

Luận rằng: Từ "Ba là, thanh văn thừa" đến "vì vi tế có thể giải thoát".

Thuật rằng: Nhân quả bốn đế chân thật nghĩa là hàng Thanh văn xuất ly thô tế hai đế chân thật; Đại thừa xuất ly, do vì tục thô, có thể thành thục hữu tình, thực hành hạnh lợi tha, do thắng nghĩa vi tế, có thô tự giải thoát, thực hành hạnh tự lợi, chẳng phải hàng Thanh văn thừa có việc như vậy, nên mỗi thứ đều khác nhau. Xưa luận nói rằng: thô thành thục hữu tình và pháp, tế giải thoát chúng sinh và pháp đều là trái.

Luận rằng: Từ "Năm là, có thể hàng phục luận khác", đến "hiểu rõ Đại thừa sở hiện chân thật".

Thuật rằng: Trong Cực thành thật chứng thành đạo lý, nương vào dụ đạo lý thành tựu nghĩa đã nói, có thể hàng phục được người khác. Hai tịnh đã hiện hành gọi là hiển Đại thừa, vì hai chướng hai đoạn thành tựu Đại thừa.

Luận rằng: "Nhập vào tất cả sở tri sở hiện chân thật".

Thuật rằng: Tức là thuộc về chân thật. Tất cả những gì đã biết không ngoài năm việc. Do ba thứ nhiếp năm thứ khiến cho hiểu rõ năm thứ, nên lập tên nhập.

Luận rằng: "Tám là, hiển bày không hư vọng chân như, sở hiện chân thật.

Thuật rằng: Tức là thật sai biệt, bảy thứ chân như.

Luận rằng: "Chín là, nhập vào ngã chấp sự, tất cả bí mật sở hiện chân thật.

Thuật rằng: Tức là mười thiện xảo thật. Ngã kiến của uẩn v.v... gọi là ngã chấp, ngã chấp tức là sự, nên gọi là ngã chấp sự. Tất cả bí mật tức là bốn bí mật, tức là đối trị v.v... Vì giải trừ ngã chấp nhập vào tất cả bí mật. Nói mười thiện xảo đối trị ngã kiến, nên gọi là đối trị bí mật. Khiến cho nhập vào chánh pháp nên gọi là linh nhập bí mật, tùy theo nghĩa như vậy, như luận Nhiếp Đại thừa, luận Đối Pháp v.v... đã nói. Hoặc ngã chấp, nghĩa là mười ngã kiến sự. Tức là kiến sở y sự, nghĩa là mười pháp uẩn v.v... là nhập vào ngã chấp này, vì sự của sở y và tất cả bí mật. Mười thiện xảo chân thật này, luận xưa sở hiện mười thứ sau, chuẩn theo nghĩa biết chẳng phải, vì có khả năng hiển bày cái khác là một, chỉ là mười chân thật, nên biết chẳng phải.