SỐ 1829 — DU-GIÀ SƯ ĐỊA LUẬN LƯỢC TOẢN

BẢN LUẬN 20 TU SỞ THÀNH ĐỊA

Đẳng dẫn gọi là Tu, tức là Biệt cảnh Định tâm sở. Nếu nghĩa của tu tập thông với Văn tư tuệ, thì Tu nghĩa là Chứng, cho nên chỉ có Đẳng dẫn nương theo Tu mà sinh Tuệ, gọi là Tu tuệ; nương vào Sở thành của Tu tuệ, tất cả công đức của Hữu vi và Vô vi, gọi là Tu sở thành, đều là Thể của Địa này, toàn văn phân làm hai đoạn là hỏi và đáp.

Trong đáp có ba phần:

1. Trình bày bốn Xứ.

2. Lấy bảy chi tương nhiếp giải thích rộng.

3. Tổng kết thành Tu sở thành địa.

Trong bảy chi tương nhiếp rộng giải thích gồm hai đoạn là tổng trình bày bảy chi tương nhiếp và riêng phân tích rộng về tướng. Đoạn văn thứ nhất có ba phần là nêu, trình bày và kết. Xứ là xứ sở, nương vào bốn nghĩa Xứ thì tu hành mới viên mãn:

1. Xứ sở, là Nội thể và Ngoại duyên cần phải đầy đủ.

2. Nhân duyên, là hành Phương tiện tu của thế gian và xuất thế gian.

3. Tu du-già chánh tu tự thể.

4. Tu quả là nhân tu chỗ đắc thế gian và xuất thế gian, thì quả là công đức Hữu vi và Vô vi.

Bảy chi nhiếp:

1. Sinh viên mãn, tức là Tu xứ sở.

2. Nghe chánh pháp.

3. Niết-bàn làm Thượng thủ.

4. Có thể thành thục thành tựu giải thoát Tuệ, đây là hợp chung làm ba loại, gọi là Tu nhân duyên.

5. Tu tập Đối trị, gọi là Tu du-già.

6. Tịnh của thế gian .

7. Tịnh của xuất thế gian gọi là Tu quả.

Trong bảy chi rộng giải thích, do bốn Xứ nhiếp, tức là phân làm bốn đoạn, trong Sinh viên mãn tu xứ sở thứ nhất, văn phân ba phần:

1. Phân tích Sinh viên mãn.

2. Có thể nhiếp bốn chi tu Du-già xứ.

3. Kết Sinh viên mãn rộng, Thánh giáo nghĩa bất tăng bất giảm.

- Văn thứ nhất lại phân ba phần:

1. Hỏi để nêu ra mười loại.

2. Mỗi mỗi hiển riêng.

3. Tổng kết thành.

Lại nữa, ở trung tâm quốc gia không sinh biên địa, là nương vào thông Tục thế gian mà giải thích, chỉ có Trung Ấn gọi là trung tâm quốc gia, người ở trung tâm quốc gia vì có đủ Chánh hạnh, ngoài ra đều là Biên địa, nếu có ít người đủ Chánh hạnh, thì phần nhiều không đủ. Theo chỗ truyền của Phật pháp, chỉ có Trung Ấn gọi là trung tâm quốc gia, vì uy nghi lễ tắc thuận với Chánh lý, Bí-sô v.v... có đủ Chánh hạnh, vì có đủ chỗ đến chân chánh, ngoài ra tuy ít người có đủ, phần nhiều trái với nghi tắc, Hạnh không thuần, đều gọi là Biên địa. Đạt-tu, là loại người vặt vãnh bỉ ổi hạ tiện. Miệt-lệ-xa, là hạng người ưa thích cấu uế.

Từ câu "nghe chánh pháp viên mãn" trở xuống, giải thích trong Tu nhân duyên thứ hai, phân ba đoạn:

1. Rộng giải thích ba chi.

2. Từ câu "lại nữa, tùy theo thứ tự, đã nói ba chi" trở xuống, kết thành rộng giáo không hơn không tăng.

3. Từ câu "lại nữa, ba chi này nên biết tức là Tu du-già nhân duyên" trở xuống, kết thành ba chi Tu nhân duyên nhiếp.

Trong Niết-bàn làm Thượng thủ có ba phần là nêu, giải thích và tổng kết. Trong nghĩa rộng, phân làm hai đoạn:

1. Giải thích Niết-bàn là tướng Thượng thủ.

2. Giải thích do tướng này mà được năm thắng lợi.

- Đoạn văn thứ nhất lại phân làm hai phần:

1. Tổng thuyết minh Niết-bàn làm đầu, chỉ nghe chánh pháp không vì các duyên khác.

2. Lấy mười Chuyển giải thích lấy làm đầu.

- Hậu hữu và Trung hữu có hai phần:

1. Nêu mười Chuyển, hai Niết-bàn làm đầu.

2. Giải thích mười Chuyển.

- Mười Chuyển gồm:

1. Văn sở thành tuệ làm Nhân.

2. Đối với Đạo và Đạo quả khởi ba loại Tín.

3. Viễn ly các Ác tầm tứ ồn náo.

4. Tiến đến Thiện quyết định Tư sở thành trí.

5. Có thể tiến vào hai Tu phương tiện.

6. Chứng Tu tuệ.

7. Đối với sinh tử và Niết-bàn phát khởi ưa chán.

8. Nhập Đế hiện quán hữu học giải thoát.

9. Luôn luôn tu đạo Vô học giải thoát.

10. Chứng Vô dư y Niết-bàn.

Năm loại đầu ở trước Niệm trụ quán bất tịnh; một loại kế ở tại Quán bất tịnh niệm trụ v.v...; một loại kế là bốn Thiện căn, đối với sinh tử Niết-bàn mà khởi ưa chán, tức là bốn Đế quán; hai loại sau tự có thể biết được. Trên đây là chín loại Hữu dư Niết-bàn làm Thượng thủ, tức là do chín loại này mà chứng Vô dư y Niết-bàn, là Chuyển thứ mười.

Năm Lợi ích thù thắng, là khi nghe pháp có hai thứ nhiêu ích, khi tu chánh hạnh cũng có hai thứ nhiêu ích, đều chứng biên tế của Khổ.

Có thể thành thục giải thoát, trong Thành thục của Tuệ có hai phần là hỏi và đáp. Trong đáp có ba đoạn:

1. Thuyết minh Chỉ quán do Tuệ thành thục.

2. Thuyết minh gần gũi Thiện hữu tu tập Tam học Tuệ thành thục.

3. Thuyết minh mười loại Năng thục, giải thoát, Tuệ thành thục. Giải thoát là quả; Năng thục là nhân, tức là Chỉ quán v.v... Quả này và nhân này đều là Sở thục, Tuệ là Năng thục, vì hay thành thục các Sở thục kia, gọi là Thành thục của Tuệ.

"Trong Định tâm, Tuệ đối với Cảnh sở tri thanh tịnh mà chuyển", là giải thích chi Xa-ma-tha do Tuệ thành thục, Định tâm không có Tuệ thì chứng cảnh không rõ, chướng cấu không lìa, do Tuệ chứng rõ và có thể lìa chướng thì Định tâm mới viên mãn, cho nên gọi là Tuệ thành thục.

Thứ hai, "lại nữa, chi Tỳ-bát-xá-na" trở xuống, giải thích nương vào Thiện hữu mà tu Tam học Tuệ thành thục, gồm nêu và giải thích. Trong nêu, nói:

1. Ban đầu khởi Tu tuệ, phải nương vào chỗ nhiếp thọ của Thiện hữu.

2. Nương vào chỗ nhiếp thọ của Xa-ma-tha.

3. Nương vào chỗ nhiếp thọ Thi-la viên mãn.

Vì ban đầu khởi Tu tuệ cho nên không nói do chỗ nhiếp thọ của Tu tuệ. Hoặc ban đầu khởi Văn tuệ cho nên không nói do chỗ nhiếp thọ của Tu tuệ, vì chưa có hiện hành Phương tiện tuệ, nếu sau đó khởi Tuệ, thì lý cũng do chỗ nhiếp thọ của Tuệ.

Kế đó trong giải thích riêng, chỉ giải thích nương vào Thiện hữu và nương vào chỗ nhiếp thọ của Thi-la, không giải thích nương vào chỗ nhiếp thọ của Định. Chỉ Thành thục ở trước, tức là chỗ nhiếp thọ của Định này. Thiện hữu nhiếp thọ là do Thiện nhiếp thọ, vì khi thuyết pháp, trong Cảnh sở tri của chỗ thuyết pháp, do có Tuệ có Giác liễu dục. Thi-la nhiếp thọ, là do nhiếp thọ Thi-la, người kia có ba căn, tùy theo Cử tội v.v... do có Tuệ này mà kham chịu quở trách.

Thứ ba, "lại nữa, nương vào Sở tri chân thật" trở xuống, giải thích mười loại Năng thục, Giải thoát, Tuệ thành thục. Trong đó có hai đoạn là phân tích mười loại và tổng kết mười loại dần dần có thể khiến cho giải thoát viên mãn. Mười loại gồm:

1. Đối với cảnh chân thật có Giác liễu dục.

2. Ưa thích nghe pháp.

3. Thuận tiện phát thỉnh hỏi.

4. Nghe pháp nghĩa sâu xa mà xưa kia chưa nghe.

5. Thuyết minh nghĩa Tịnh pháp trừ chỗ nghi trước.

6. Có thể thấy các tội lỗi mà chán sâu các thịnh sự.

7. Đối với các thịnh sự của thế gian không sinh chán ưa.

8. Vì trừ nẻo ác pháp mà tâm sinh chánh nguyện.

9. Vì trừ các Hoặc mà tu các thiện pháp.

10. Vì đắc quả kia và tâm thanh tịnh mà tâm sinh chánh nguyện. Do đây dần dần giải thoát viên mãn, có thể thành ba chi.

Trong rộng nhiếp Thánh giáo lại không có lỗi tăng thêm, "như vậy ba chi mở rộng nghĩa Thánh giáo là mười Thập chủng", là ban đầu nghe chánh pháp, phàm chỗ có tu hành, đều lấy Niết-bàn mà làm Thượng thủ, chỗ tu học này có thể thành tựu, các vị giải thoát kia v.v... đều là chỗ thành thục của Tuệ, hai loại sau là do nghe chánh pháp làm đầu. Trong phần lấy Niết-bàn làm Thượng thủ, có mười pháp chuyển; trong Tuệ thành thục, có mười loại tiệm thứ, cho nên tổng kết mở rộng giáo gọi là mười Thập chủng, không phải nghe chánh pháp mới có mười loại. Cho nên trong phần nghe chánh pháp không có tổng kết mở rộng giáo, hoặc lỗi hoặc tăng thêm, hai loại sau có tổng kết.

Trong bảy chi, chi thứ năm là Tu tập đối trừ, tức là thứ ba Tu tập Du-già trong bốn Xứ, văn phân bốn đoạn:

1. Hỏi tổng nêu.

2. Tùy giải thích riêng.

3. Lấy Tu để đối trừ, tức là Tu du-già.

4. Kết rộng Giáo không hơn không tăng. Trong tùy giải thích riêng, có ba đoạn:

1. Giải thích ba Vị và mười loại tu tập.

2. Từ câu "lại nữa, Bất tịnh tưởng có hai loại" trở xuống, là vấn và giải thích trước.

3. Từ câu "lại nữa, Chánh phương tiện tu các Tưởng, có khả năng đoạn diệt chỗ trị các Dục" trở xuống, giải thích nhiều Sở tác tu tập đối trị.

Đoạn văn thứ nhất có hai phần:

1. Trình bày ba Vị.

2. Giải thích mười loại Tu.

Trong thuyết minh mười loại Tu, văn có ba đoạn:

1. Thuyết minh hai thứ Bất tịnh tưởng và Vô thường tưởng.

2. Từ câu "lại nữa, người xuất gia có bốn thứ Sở tác" trở xuống, thuyết minh Vô thường, Khổ v.v... bốn Tưởng.

3. Từ câu "lại nữa, đối với cảnh lìa nhàn cư" trở xuống, thuyết minh Quang minh v.v... bốn Tưởng.

Chỗ đối trừ mười loại của nó:

1. Tại gia có Dâm dục tham, và Thọ dụng ái.

2. Xuất gia đã bị Tâm tư nhiễu động, không sinh Hỷ lạc. Vì trừ Dâm tham mà tu Bất tịnh tưởng, vì trừ Thọ dụng ái và không sinh Hỷ lạc mà tu Vô thường tưởng, hiển Vô thường tưởng thông với hai vị tu tập của tại gia và xuất gia, lấy hai Năng trừ để trừ hai Sở trừ, cho nên nói thông tùy theo thứ tự, không phải lấy hai loại tại gia xuất gia mà gọi là tùy theo thứ tự.

Trong Vô thường, Khổ v.v... bốn Tưởng, có ba đoạn:

1. Thuyết minh bốn loại Sở tác.

2. Thuyết minh bốn loại Sở trị.

3. Thuyết minh bốn loại pháp Năng trị.

Từ đây trở xuống còn lại tám Sở trị và Năng trị pháp, tức là sau khi xuất gia nếu sinh Hỷ lạc, có nhút nhát giải đãi v.v... làm bốn loại; xa lìa nhàn cư, đối với phẩm Chỉ quán, tâm ám muội v.v... làm bốn loại, cho nên trong xuất gia đối với bốn loại Sự sở y, khởi bốn loại Chướng, vì trừ Chướng này cho nên tu Vô thường, Khổ v.v... bốn Tưởng.

Trong Quang minh v.v... bốn Tưởng, có hai đoạn:

1. Thuyết minh bốn loại Sở trị.

2. Thuyết minh bốn Tưởng.

Có ba Tưởng đối với Sinh có tâm Tùy động tưởng, để đối trị tâm này mà tu Diệt tưởng, là Hữu vi pháp sinh diệt biến động, gọi là tướng Sinh động. Hiện tại thấy tướng đó, gọi là trong Sinh mà có Tùy động tưởng, cho nên đối trị Tưởng này mà tu Diệt tưởng, vì lìa biến động; hoặc đối với thường sinh đời sau mà có, luôn luôn sinh Hỷ lạc, gọi là Tùy động tưởng, để đối trị Tưởng này cho nên tu tập Diệt tưởng, tức là phải có Bất sinh, không có ý mừng vui. Tuy có hai giải thích, nhưng giải thích trước hay hơn.

Từ câu "lại nữa, Bất tịnh tưởng lược có hai loại" trở xuống, trong giải thích loại thứ hai theo vấn nạn trước phân làm ba đoạn:

1. Giải thích tại gia mới có Bất tịnh tưởng.

2. Giải thích xuất gia đối với chỗ tu Khổ tưởng Vô thường.

3. Trong giải thích xa lìa Nhàn cư, là tu Quang minh tưởng.

Tư trạch, là Chánh tư lương. Tu tập, là khởi hành vi tu tập. Trong Bất tịnh tưởng có ba phần:

1. Trình bày hai Lực.

2. Thuyết minh hai Chướng.

3. Thuyết minh trừ Năng trị bạch pháp này, có nhiều Sở tác.

Trong giải thích Chướng, có hai đoạn là phân tích Chướng và tổng kết. Trong năm Chướng, "thân cận với mẫu sắc", là luôn luôn gần người nữ. "Xứ hiển thất niệm", là đối trước nhiều người gặp Hiển cảnh thù thắng. "Cư ẩn phóng dật", là một mình ở nơi che khuất, phóng đãng suy nghĩ tà. "Thông xứ ẩn hiển do lực tập quen", là do tập quán trước kia, ở ẩn hoặc hiển mà sinh thất niệm phóng dật. "Cả năm loại tuy là Cần phương tiện v.v...", là khi tu Bất tịnh, trên Tà tư thù thắng, tâm tùy theo Tịnh tướng.

Bảy loại Chướng:

1. Do tánh của việc vốn làm khiến tâm tán loạn, là tùy khi làm các sự kia mà tâm sinh tán loạn.

2. Do tánh của thú hướng tác dụng việc làm, là sắp làm các sự kia mà phát khởi hứng thú phương tiện tác dụng.

3. Tánh Phương tiện tác ý bất thiện xảo, là như người Vô trí, dùng tài sản của Tam bảo, do không cung kính hầu cận sư phụ ân cần thưa hỏi mà không hiểu Phương tiện.

4. Tuy ở nơi nhàn rỗi, cho đến nhiễu loạn tâm, là chỉ do không giữ căn môn, cho nên nhiễm Tầm tư mà khởi.

5. Ăn không điều độ, là thân không điều hoà thích hợp.

6. Vì Tầm tư loạn, mà không ưa thích tịch tĩnh.

7. Vì Thân không điều hoà, cho nên không tu Tuệ phẩm quán sát các pháp.

Trong Năng chướng, phải biết tổng nói một môn mười hai và một môn mười bốn, là bàn về hai loại Biệt chướng, loại thứ nhất có năm, loại thứ hai có bảy, gọi là một môn mười hai; tổng và biệt hợp chung lại luận, lại thêm hai tổng là Tư trạch chướng và Tu tập chướng, cho nên thành một môn mười bốn.

Trong giải thích Quang minh có ba đoạn:

1. Tổng thuyết minh duyên pháp Quang minh này.

2. Thuyết minh mười một Sở trị ám chướng.

3. Hiển tương vi Năng trị bạch pháp.

"Như vậy Nghi sẽ tùy theo", là kết đoạn Ám chướng thứ nhất. "Chướng ngại có thể khiển trừ nhân duyên của Nghi", là kết ba chướng sau. "Tinh cần ít ngủ nghỉ, chánh thực thân điều phục, tùy thuận quán Đế pháp, không muốn sống tạp nhạp, Như lý mà Tác ý", là Năng trừ khiển trừ nhân duyên của Nghi, ba chướng sau nói làm chướng ngại có thể khiển trừ Nghi.

Chỗ trừ bảy pháp Ám của Tu sở thành tuệ:

1. Hôn trầm.

2. Trạo cử.

3. Hỷ duyệt.

4. Kinh sợ và Sân, là hai thứ pháp tương ưng v.v...

5. Khởi ngôn ngữ Tầm tứ.

6. Bất Chánh tư duy và tâm tán loạn.

7. Tà tư cấu.

Như thứ tự của nó là bảy loại Sở trừ ám chướng của Tu tuệ.

Từ câu "tất cả chủng thanh tịnh của thế gian" trở xuống, giải thích Tu quả thứ tư, văn phân làm hai đoạn là giải thích hai Tịnh và kết thành Tu quả. Trong đoạn thứ nhất lại phân làm hai phần: giải thích chi Thế gian tịnh thứ sáu và giải thích chi Xuất thế gian tịnh thứ bảy. Trong phần thứ nhất lại có hai đoạn: rộng giải thích tướng và tổng kết. Thế gian Thanh tịnh chỉ có tại chánh pháp, không phải các ngoại đạo. Trong phần thứ nhất lại có ba đoạn:

1. Hỏi trình bày ba tên.

2. Tùy giải thích riêng.

3. Kết rộng giáo không hơn không tăng.

Trong giải thích riêng thứ ba, mới đắc Sơ tĩnh lự và Vị chí định, gọi là đắc Tam-ma-địa, đắc Căn bản gọi là Tam-ma-địa viên mãn, lìa các chướng nhiễm dẫn sinh thần thông và trí tuệ, các Thanh tịnh tươi sạch gọi là Tam-ma-địa tự tại. Trong đắc Tam-ma-địa phân làm bốn đoạn:

1. Giải thích biệt tướng của Năng.

2. Giải thích Đắc, là đắc Cận phần.

3. Kết rộng Thánh giáo không hơn không tăng.

4. Kết thế gian tịnh trụ chánh pháp là Đắc. Đoạn văn thứ nhất có hai phần:

1. Thuyết minh Sở trị hai mươi pháp.

2. Hiển Năng trị.

Phần thứ nhất lại có hai đoạn:

1. Thuyết minh hai mươi Chướng.

2. Thuyết minh bốn Tướng có thể chướng pháp.

Đoạn văn thứ nhất lại có ba phần là nêu, giải thích và kết. Trong Tam-ma-địa viên mãn có ba đoạn:

1. Giải thích mười Tướng.

2. Kết viên mãn nhập Căn bản địa.

3. Kết rộng giáo. Mười Tướng gồm:

1. Nguyện thắng định mãn.

2. Kiến định thắng đức.

3. Tinh cần sách lệ.

4. Chiết phục sắc ái.

5. Thiện chưa viên tu, ác khác còn thù thắng.

6. Đối với Tịnh thiên sinh tâm không đam nhiễm.

7. Không tự ti thấp hèn mà sách lệ tấn tu.

8. Tùy thuận hai Tu.

9. Tinh cần chánh pháp.

10. Đối với Chỉ quán tùy theo sinh Ái.

Trong Tam-ma-địa tự tại có hai đoạn là giải thích tướng Tự tại và kết rộng giáo. Đoạn văn thứ nhất có ba phần:

1. Nêu, tuy đã viên mãn nhưng chưa có tướng Tự tại, vì khéo quán sát thì sẽ đắc Tự tại.

2. Giải thích bốn Xứ và hai mươi hai loại Tướng.

3. Từ câu "họ đối với bốn Xứ như vậy" trở xuống, thuyết minh tướng Tự tại.

Văn trong đoạn thứ hai có hai phần:

1. Trình bày bốn Xứ.

2. Từ câu "do cạo bỏ râu tóc" trở xuống, giải thích hai mươi hai loại Tướng.

Bốn Xứ gồm:

1. Tự thệ nguyện thọ hình tướng hạ liệt nhưng uy nghi đầy đủ nhiều.

2. Tự thệ nguyện thọ cấm chế Thi-la.

3. Tự thệ nguyện thọ Tinh cần không gián đoạn tu tập thiện pháp.

4. Vì đoạn nhiều Khổ, cho nên khi thọ ba Xứ trước thì phải chánh quán sát nhiều Khổ đeo đuổi theo. Trong bốn Xứ này, ba Xứ trước mỗi mỗi đều khởi lên năm tướng, Xứ thứ tư khởi lên bảy tướng.

Năm Tướng của Xứ thứ nhất:

1. Cạo bỏ râu tóc.

2. Bỏ hình đẹp thế tục.

3. Mặc áo hoại sắc.

Ba tướng này là chỗ khởi thệ nguyện thọ hình tướng hạ liệt. Lại nữa, uy nghi đủ nhiều, mỗi thứ có một là thành năm tướng.

Năm Tướng của Xứ thứ hai:

1. Lược xả chỗ hiển hiện của hai Sự.

2. Không khẩn trương tự trách, người khác không mắng đuổi.

3. Có phạm lỗi không coi thường cử tội, do đây nếu khuyết phạm thì liền sinh khẩn trách.

4. Người khác đuổi thì có thể hối trừ.

5. Đối với người cử tội thì không giận hờn tổn não, mà tự tu trị.

Năm Tướng của Xứ thứ ba, như văn đã tự hiển. Xứ thứ tư, là chỗ tùy của bốn Khổ, phải quán bảy tướng:

1. Tùy theo Xứ có một tướng, đối với Thánh quả chưa có thể chứng theo.

2. Tùy theo Xứ có bốn tướng, là Sinh lão bệnh tử.

3. Tùy Xứ có một tướng, là Ái biệt ly khổ pháp.

4. Tùy Xứ có một tướng, là Sở tác của tự nghiệp. Sinh lão bệnh tử lược có hai nghĩa:

1. Tánh bức bách, chỗ nhiếp của Khổ khổ. Đối Pháp luận v.v... nói: "Trong tám Khổ, năm Khổ trước thuộc về Khổ khổ".

2. Tánh dời đổi biến mất, là sinh biến thành tử, già biến thành trẻ, bệnh biến thành khỏe, tử biến ra sinh, cho nên đây là nói Hoại khổ đeo đuổi theo; Ái biệt ly pháp không phải là Hoại khổ, vì nghĩa nhiếp nó. Trong Khổ thứ nhất là chỗ nhiếp của Khổ khổ; Khổ thứ hai và thứ ba là chỗ nhiếp của Hoại khổ; một loại thứ tư là chỗ nhiếp của Hành khổ.

Trong Tướng tự tại có hai phần:

1. Thuyết minh Như lý tác ý tương đương với Tự tại.

2. Từ câu "họ do Lạc và Đoạn lạc như vậy mà tu" trở xuống, kết thành tướng lìa nhiễm tiến tới Thiện tự tại.

Trong phần thứ nhất lại có ba đoạn:

1. Nêu "liền khởi Như lý tác ý".

2. Thuyết minh nương vào bốn Xứ mà khởi hai mươi hai quán, cho đến thành Xuất gia tưởng và Sa-môn tưởng.

3. Thuyết minh sáu Tu tướng và tướng Đoạn tu.

- Sáu Tướng gồm:

1. Lạc đoạn.

2. Lạc tu.

3. Không Tham trước.

4. Không Khuể hại.

5. Không tùy theo Hoặc, khéo giữ Niệm trụ.

6. Không có Tăng thượng mạn.

- Trong Tịnh của xuất thế, văn phân làm ba đoạn:

1. Nêu trình bày Ngũ Môn.

2. Tùy giải thích riêng.

3. Kết thành Tịnh và mở rộng Giáo Nghĩa.

Trước hết đã đắc bốn Thiện căn thế gian thanh tịnh, rồi liền bắt đầu nhập Đế hiện quán, Minh sinh thì Ám diệt, chướng ngại liền trừ; vì chứng thần thông và trí tuệ mà tư duy chỗ đắc các sự hoan hỷ trước kia; vì đoạn trừ chướng mà tu tập lại chỗ đắc loại Đạo trước kia, do đây mà có thể nhập Vô học vị, chứng Thanh tịnh đạo và Quả công đức. Gọi đó là Lược nghĩa thứ đệ trong đây.

- Trong nhập Đế quán, lại phân làm ba đoạn:

1. Hỏi, sinh khởi từ Thế gian tịnh, vì chứng Xuất thế mà quán cảnh xấu kém của thế gian, sinh chán ghét sâu xa.

2. Từ câu "lại nữa, đây là trụ chánh pháp" trở xuống, nói rộng về sự chán lo mà an trụ tâm tướng.

3. Kết hai tướng này, mỗi mỗi đều có hai mươi tướng, lại không có lỗi và tăng, phân tích rộng chán và lo.

- Trong An trụ tướng, văn phân làm hai đoạn:

1. Thuyết minh năm xứ sở, lấy hai mươi tướng mà tư duy chán lo.

2. Từ câu "lại có năm nhân và hai mươi loại Tướng" trở xuống, thuyết minh tâm an trụ.

- Trong đoạn thứ nhất lại có ba đoạn:

1. Trình bày năm Xứ.

2. Từ câu "trong đây lược có ba loại" trở xuống, phân tích hai mươi Tướng.

3. Từ câu "như vậy kia vì do Chán đồng hành với Tưởng" trở xuống, kết thành Chán tưởng.

- Năm Xứ:

1. Đối với người đã tạp nhiễm tương ưng.

2. Đối với người đã thanh tịnh không tương ưng.

3. Đối với người đã tạp nhiễm tương ưng thì tội lỗi.

4. Đối với người đã thanh tịnh thì không tương ưng tội lỗi.

5. Đối với người đã thanh tịnh, thấy vấn nạn thì thành phân tích.

Đối với năm Xứ này tâm đều là chán lo. Y theo hai mươi Tướng của năm Xứ, là ba Xứ đầu mỗi mỗi đều có ba Tướng, Xứ thứ tư có năm Tướng, Xứ thứ năm có năm Tướng, hợp chung làm mười chín Tướng. Lại nữa, từ câu "phát khởi kiên cố tinh tấn" trở xuống, kết hợp đối với năm Xứ, tổng quát làm một Tướng, gồm chung với trước là hai mươi Tướng. Tạp nhiễm tương ưng có ba loại, là Thể tạp nhiễm mà đã tương ưng rồi, gồm:

1. Chưa lìa Bất điều tử, bậc Thánh đã lìa.

2. Đang đọa hố sâu phiền não.

3. Hiện hành ác nghiệp, đang sinh ác xứ.

Đây là tùy theo chỗ thích ứng, tức là Phiền não nghiệp sinh ba loại Tạp nhiễm. Thanh tịnh bất tương ưng, là Niết-bàn, vì Pháp thể định tuệ thắng thanh tịnh chính thân mình không có, cho nên gọi là Bất tương ưng. Tạp nhiễm tương ưng tội lỗi, là do cùng với Thể của Tạp nhiễm tương ưng thì liền sinh ba loại tội lỗi:

1. Sinh lão bệnh tử, Căn bản của Khổ.

2. Tám nơi không nhàn rỗi.

3. Đối với tất cả Xứ, sinh các tánh Vô thường chỗ bức bách của bốn Tướng.

"Thanh tịnh không tương ưng tội lỗi", là do cùng với Thể thanh tịnh không tương ưng, thì tội lỗi liền sinh. "Đối với người đã thanh tịnh thì thấy vấn nạn thành phân tích", là các pháp thanh tịnh, thấy tại thân mình thì vấn nạn trở thành phân tích:

1. Nếu xả pháp Thanh tịnh không tu, thì không thể mặc tình tùy ý tự khởi tạo tác mà có thể đắc.

2. Trừ pháp Thanh tịnh, ngoài các thế sự khác, cũng không phải thỉnh người khác mà có thể thành phân tích, huống chi sự Thanh tịnh.

3. Quyết định nên làm thành đại kiết tường, giải thoát nhiều khổ.

4. Không phải đối với hiện tại không tạo tác các ác mà liền gọi là Thanh tịnh, mà đã vĩnh viễn lìa phiền não nóng bức, vì nếu không có Thánh đạo thì ác nghiệp không hết.

5. Do chứng đắc Thanh tịnh đạo viên mãn thì Quán có thể thanh tịnh, nếu chứng đắc Học và Vô học đạo thì Quán rốt cùng là Bất tịnh. Trong Tướng thứ hai mươi, có bốn chữ "lại nữa". Chữ "lại nữa"

thứ nhất, đối với Thể nhiễm tịnh tương ưng và bất tương ưng. Chữ "lại nữa" thứ hai, đối với Nhiễm tịnh tương ưng và bất tương ưng. Từ chữ "quá hoạn" trở xuống hai chữ "lại nữa", đối với đoạn thứ năm trên, thấy vấn nạn thì thành tướng phân tích tư duy.

Trong "thứ hai, có hai mươi tướng tâm An trụ" có ba đoạn:

1. Nêu năm Nhân là chỗ nhiếp thọ của hai mươi loại tướng, khiến cho đối với Niết-bàn tâm an trụ tướng.

2. Giải thích riêng năm Nhân.

3. Từ câu "tướng kia trong lúc đó do năm Nhân này" trở xuống, kết thành An trụ.

Trong giải thích riêng năm Nhân v.v... phân làm hai đoạn:

1. Thuyết minh năm Nhân.

2. Từ câu "là đối với Không, Vô nguyện v.v..." trở xuống, giải thích hai mươi Tướng.

Trong năm Nhân có ba đoạn là hỏi, giải thích và kết năm Nhân.

Y theo nghịch thứ tự mà nói năm Nhân:

1. Bốn Thiện căn mới có thể thông quán bốn Đế.

2. Sở y định, tức là chỗ y chỉ Định của bốn Thiện căn.

3. Ngay trên Định này, mà bốn Niệm trụ trước, Ngũ đình tâm quán v.v... mới có thể nhập cảnh giới.

4. Trước khi quán các cảnh giới này, tu bốn Thánh chủng, sáu Tùy niệm v.v... gọi là Năng nhiếp thọ gia hạnh tư lương.

5. Ngay trước các Năng nhiếp thọ này mà thọ trì ba Tạng, thân cận Hoà thượng và A-xà-lê có thể thọ lãnh các điều dạy răn, tăng thêm hạnh tư duy, gọi là ban đầu nhiếp thọ Phương tiện. Cho nên nói năm Quán y theo nghịch thứ tự mà nói.

Nương vào năm Nhân trên mà khởi hai mươi Tướng, là y theo Nhân thứ nhất có sáu Tướng, y theo Nhân thứ hai có bốn Tướng, y theo Nhân thứ ba có hai Tướng, y theo Nhân thứ tư có năm Tướng, y theo Nhân thứ năm có ba Tướng. Nhân thứ nhất có sáu Tướng:

1. Vi tế hiện hành gián đoạn và không gián đoạn, tùy chuyển Ngã mạn đồng hành với tâm tướng, đây là đối với Tiền phương tiện của Định v.v... mà khởi Năng chướng hiện quán tác ý chánh đạt. Ngã mạn có gián đoạn là Thức thứ sáu đồng thời. Ngã mạn không gián đoạn là Thức thứ bảy đồng thời. Hai Ngã mạn này đều là Câu sinh cho nên gọi là Vi tế, phân riêng nó là Tư lương xa trước đã chiết phục.

2. Đã thông đạt rồi thì mặc tình tác ý trong tâm, tùy chỗ thích ứng của nó mà có thể khéo buông xả hai Ngã mạn trước, khiến cho vô gián diệt, đây là nghĩa khiến cho Nhiễm ý không hiện hành.

3. Nương vào Vô gián diệt, là lấy các Hành vô thường v.v... mà như thật tư duy.

4. Do Tác ý này cho đến Bình đẳng trí sinh.

5. Tác ý kia trong lúc đó Ngã mạn v.v... diệt mà chứng Tâm nhất cảnh tánh.

6. Liền tự tư duy rằng: "Ta đã chứng trí này, có thể biết như thật".

Y theo bốn Tướng của Nhân thứ hai:

1. Đầu tiên là Thế gian đạo, đắc Định viên mãn, cũng đắc Tự tại, là Nhập, Trụ và Xuất.

2. Đối với các Tướng này mà an trụ tại tâm đó mà nhập Đế hiện quán.

3. Nếu đắc Định này chưa viên mãn mà tự tại tư duy, Chỉ quán và Xả tướng.

4. An trụ tại tâm đó.

Trong Tướng thứ ba, có hai Tướng:

1. An-na-ban-na niệm.

2. Pháp niệm trụ.

Trong Nhân thứ tư có năm Tướng:

1. Xa lìa Phi sở hành xứ.

2. Đã xa lìa Tu lạc và Tu đoạn lạc.

3. Đối với ngày đêm phân quán sự suy thịnh của tự và tha, tâm sinh chán lo.

4. Tu sáu Tùy niệm.

5. Trụ bốn Thánh chủng. Trong Nhân thứ năm có ba Tướng, Gia hạnh phương tiện làm hai Tướng, Chánh gia hạnh làm một Tướng.

Trong Môn thứ hai lìa các chướng ngại, có ba đoạn:

1. Nêu trình bày hai Chướng.

2. Tùy giải thích riêng.

3. Từ câu "như vậy hai Xứ và mười loại Thiện xảo" trở xuống, kết thành lìa Chướng và mở rộng nghĩa không hơn không tăng.

Trong giải thích riêng Chướng, có hai đoạn:

1. Thuyết minh hai Xứ và mười một loại Chướng.

2. Từ câu "lại nữa, hai Chướng" trở xuống, là đối với hai Xứ này mà khởi mười Thiện xảo.

Trong Hành xứ chướng có sáu loại:

1. Buông xả Thiện phẩm, luôn luôn cùng với nhiều người hội họp.

2. Chú trọng về ẩm thực.

3. Ưa cầu y bát.

4. Thích đàm thoại.

5. Ngày đêm ham ngủ ham nói.

6. Thích cùng với người khác ở chung.

Xứ chướng có năm loại: bốn loại đầu tức là bốn loại tánh Bất thuận. Từ câu "hoặc lúc ban ngày nhiều tiếng huyên náo và phóng dật" trở xuống, hợp làm một loại, gọi là đối với hai Xứ và mười một loại chướng; hoặc Hành và Xứ hợp làm một, Phương tiện của Định gọi là Hành xứ.

Trụ Xứ chướng có mười loại: Bốn loại đầu tức là tánh Bất thuận.

5. Ban ngày nhiều huyên náo và phóng dật.

6. Ban đêm nhiều khổ.

7. Nhiều kinh sợ.

8. Nhiều tai hoạ.

9. Có nhiều vật dụng thiếu sứt không thể ưa thích.

10. Bị bạn ác nhiếp trì, không có các bạn tốt.

Nhiều Định trong Lạc có sáu Tu, là Chỉ, Cử, Xả, Nhập, Trụ và Xuất. Trong Tư trạch có bốn loại, nói các Thắng tuệ gọi là Tư trạch, đây là nêu ra Thể của Tư trạch. Dưới đây thuyết minh bốn Thiện xảo:

1. Đối với cả ngày và đêm, biết rõ thiện ác tăng trưởng hay suy thoái.

2. Đối với ngày và đêm, do quen tập y phục v.v... thiện ác suy thoái, biết rõ như thật.

3. Suy nghĩ chọn lựa làm áo, đối với bất thiện pháp xua đuổi xa lìa.

4. Đối với thiện có thể tu.

Trong "vì chứng các sự hoan hỷ của thần thông và trí tuệ" thứ ba có ba đoạn là hỏi, giải thích và kết. Trong giải thích có bốn Hỷ:

1. Đối với bốn loại chứng Tịnh sinh Hỷ.

2. Đối với tự mình tăng thượng mà sinh, và quyết định thù thắng sinh Hỷ.

3. Vì không có tật đố, đối với người khác đồng loại đắc hai sự này cũng sinh Hỷ.

4. Nhớ có ân mà phát sinh Hoan hỷ.

Trong "tu tập như chỗ đắc Đạo" thứ tư có ba đoạn là hỏi, giải thích và kết. Trong giải thích có hai đoạn:

1. Thuyết minh bốn pháp làm Sở y.

2. Thuyết minh năm pháp viên mãn. Bốn pháp làm Sở y:

1. Tâm rất tư duy ngưỡng mộ, tâm ra khỏi Lạc dục, làm sao phải cụ túc trụ như A-la-hán.

2. Như vậy Lạc dục đã phát Cần tinh tấn mà tu ba mươi bảy pháp Bồ-đề phần.

3. Vì Cần tinh tấn cho nên tâm Lạc xa lìa.

4. Do ba loại trên đã không sinh vui mừng đầy đủ.

Cầu trụ thắng pháp, có thể khiến cho năm pháp tu tập viên mãn:

1. Đối với Hoan hỷ tu được viên mãn, có thể lìa Dục của cõi Dục.

2. Vì tối cực tổn giảm phương tiện đạo lý Phiền não đoạn, đoạn Phiền não của cõi Sắc và cõi Vô sắc, đạt được Thắng đạo, vui mừng viên mãn.

3. Xa lìa thô trọng.

4. Đắc khinh an.

5. Đắc Kim cương định.

Trong "chứng Thanh tịnh đạo v.v..." thứ năm, có ba đoạn là hỏi, giải thích và tổng kết. Trong giải thích có ba phần:

1. Giải thích riêng công đức của Đạo quả.

2. Kết thành mở rộng giáo.

3. Tổng kết thành Đạo viên mãn vô thượng vô thắng.

Trong giải thích riêng có hai đoạn là giải thích riêng ba phần trên và tổng kết. Tạp nhiễm phẩm của Thủ là Phiền não, Tạp nhiễm phẩm của Hành là nghiệp.

DU-GIÀ SƯ ĐỊA LUẬN LƯỢC TOẢN

QUYỂN 8

(Bản Luận 21 đến 30)

BẢN LUẬN 21

THANH VĂN ĐỊA THỨ MƯỜI BA

"Chủng tánh địa thứ nhất của Du-già xứ thứ nhất", là trong mười bảy Địa, Thanh văn địa đứng thứ mười ba, đây là lựa riêng với trước để phát sinh sau. Du-già xứ thứ nhất... là lựa riêng với Nhị thừa, vì ba Thừa đều có Du-già xứ thứ nhất. Du-già có bốn loại bất đồng, Du-già xứ là loại thứ nhất cho nên nói trước hết. Du-già là Quán hạnh, Chủng tánh là Chủng tử quán hạnh, Chủng tử có thể làm Hiện hành quán hạnh, làm Sở y xứ, cho nên nói Du-già xứ Chủng tánh địa trước hết, vì trong Du-già thứ nhất này có bốn Địa. Tiếp theo văn tụng nói: "Tánh... là một, là tên Chủng tánh địa của thế gian và xuất thế gian. "Tánh đầu tiên...", trong tánh có bốn loại là Tự tánh, An lập, Chư tướng và Sổ thủ thú. Chủng tánh này có bốn loại bất đồng, cho nên nói "tánh v.v...".

Luận: "Địa này lược có ba loại, là Chủng tánh, Thú nhập và Xuất ly tưởng địa", Địa này tổng quát là ba loại. Nói "tưởng", vì tưởng có thể khởi ngôn thuyết, ngôn thuyết tức là tên, từ Nhân đặt tên cho nên nói Tưởng. Trong đây muốn nói Địa này lược có ba loại:

1. Gọi là Chủng tánh.

2. Gọi là Thú nhập.

3. Gọi là Xuất ly.

Hiện tại thuận theo phương pháp kết Tụng, chữ Tưởng bên dưới, lại cũng Tưởng tức là tên gọi. Từ trên đến đây, đã trình bày xong tên của ba Địa, phần kết dưới đây nói ba Địa của tên gọi này.

Luận: Trong giải thích Chủng tánh ghi: "Có Chủng tử pháp do hiện hữu", Chủng tử pháp tức là Chủng tử của Niết-bàn chứng được. "Do hiện hữu", là lựa riêng với nghĩa "đương hữu". "Hiện" lựa riêng với "đương", "hữu" lựa riêng với "vô", nếu như thế thì Thắng quân đương hữu điều này làm sao thông? Giải thích: Do hiện hữu mà chướng của phiền não... có thể đoạn, cũng gọi là Hiện hữu. Đây là nghĩa của ba nhà, tùy thích ứng mà trình bày.

Luận: Tiếp theo ghi: "Liền có kham nhậm thì liền có thế lực", có người nói, Kham nhậm là Chủng tánh của Tánh; Thế lực là Chủng tánh của Tập khí. Hiện tại nghĩ rằng điều đó không đúng, tại sao vậy? Vì Chủng tánh của Tánh vốn có thì cần gì nói gặp duyên, cho nên nói đều không đúng. Ý của luận này, Kham nhậm là có Tập chủng tánh của Chủng tánh; Thế lực, là Đạo chủng tánh. Năng đắc là đắc Hữu dư, có thể chứng Vô dư Niết-bàn, có thể sinh Hiện hành cho nên gọi là Chủng tử. Tiếng Phạm gọi là Đà-đô, Hán dịch là Giới, là nghĩa của Nhân; tiếng Phạm là Niết-phược-bà-phược, Hán dịch là Tánh, là nghĩa của Thể tánh. Căn cứ theo nghĩa thì mỗi mỗi đều khác nhau, đây là giải thích Chủng tử, thuyết minh nghĩa của ba nhà như trên đã trình bày.

Luận: Trong đáp Chủng tử ở tại Nhất tương tục, nói: "Nếu các pháp Dị tướng đồng thời có mà chuyển thấy Dị tướng kia mỗi mỗi đều riêng khác, chủng chủng tương tục, chủng chủng lưu chuyển, như vậy Chủng tử không phải đối với sáu Xứ mà có Dị tướng...", ý trong đây nói: "Đoạn thứ nhất giải thích ngược, đoạn thứ hai chánh giải thích". Từ câu "nếu pháp" trở xuống đến "Chủng chủng lưu chuyển", đây là giải thích ngược, trong đây có ý nói: "Nếu Chủng tử cùng với Sở y của sáu Xứ riêng khác, thì Tướng có thể là chủng chủng tương tục và chủng chủng lưu chuyển, như mười Sắc xứ và tám Thức xứ", như vậy Chủng tử không phải đối với Lục xứ mà có riêng Dị tướng, cho nên biết ở tại Nhất tương tục, như trong Nhiếp luận giải thích. Trong đó không giống như Bồ-tát, cho nên không nói sáu Xứ thù thắng, chỉ nói sáu Xứ mà thôi.

Luận: "Đạt-tu Miệt-lệ-xa", Hán dịch là ưa thích cấu uế. Chánh chí tức là bốn quả, có thể gọi là Chánh hạnh chánh chí.

Luận: Trong giải thích Thắng xứ tịnh tín, nói: "Hạnh trước tăng thượng các Thanh tịnh tín", cho rằng Tín là Hạnh trước của Kiến đạo nhập tướng.

Luận: Trong giải thích pháp giáo trụ lâu, nói: "Nên biết nói chánh nghĩa Thắng pháp kia làm lý chứng đạo...", đây là có ý thuyết minh chánh pháp nội trong năm trăm năm, vì có chánh pháp làm chứng.

Luận: Trong giải thích Ý luật nghi, "từ phòng hộ cho đến chỗ có Tham và âu lo". Âu lo này không phải căn khởi, vì lo đời sống khổ nhọc, cho nên ý đó nói Khổ.

Luận: Trong ăn biết lượng, nói: "Vì Đoạn cho nên Thọ, vì khiến cho Thọ mới sẽ không sinh lại nữa", vì Đoạn cho nên Thọ tăng lên, Thọ tăng thượng mới không sinh lại nữa. Lại nữa, vì Đoạn cho nên Khổ thọ, Khổ thọ mới không sinh lại nữa.

Luận: "Hoặc qua hoặc lại..." đến quyển sao 24... giải thích rộng. Trong phần luận ưa thích xa lìa, "Vô đảo tu trị nghiệp ban đầu đã xong", là tu trị nghiệp sơ phát tâm, tức là xuất gia. Biên tế ngọa cụ, đồ nằm cực ác gọi là Biên tế ngọa cụ.

Luận: "Như chỗ sinh các tạp uế trong nước, như trâu quậy, tiếng ốc, chó chạy...", là nói rằng, Phật pháp như nước, Tỳ-kheo phá giới cũng như trong nước có nhiều tạp uế như trâu quậy... lại cũng như tiếng chó tru giống như thổi vỏ ốc, rõ ràng như có tiếng chó chạy. Phá giới cũng vậy, thí dụ những thứ đó.

Luận: "Nếu sống nơi không nhàn rỗi, hoặc người có phóng dật, thì sinh vào xứ có nạn", là y theo bản tiếng Phạm nói: "Sống nơi không nhàn rỗi", là ở nơi đó không nhàn rỗi để nhập đạo, như thế gian nói "không rảnh làm việc này".

BẢN LUẬN 22 (Quyển sao)

Luận: Trong giải thích Xuất thế gian ly dục, nói: "Người tự có thể lìa trói buộc, tự có thể giải thoát, đắc trí Vô lậu... lìa trói buộc của Hữu lậu", tức là Vô gián đạo khi đoạn phiền não kia mà đắc Vô vi, là khởi Thắng giải tâm sở; "Tự đắc giải thoát", tức là Giải thoát đạo.

Luận: Trong giải thích Giới luật nghi, hiện tại trong nghĩa này chỉ y theo Bí-sô luật nghi mà nói, là "khéo có thể phòng hộ...". Tại sao không nói Bí-sô ni...? Vì không thể nhập Thánh đạo, người phần nhiều thành thục pháp Cụ túc giới chỉ Bí-sô mới có, ngoài ra đều không được như vậy, cho nên không nói Bí-sô ni.

Luận: "Đối với chỗ nên làm, đối với như chỗ làm", là Sự nên làm, lựa riêng với các bạn ác là sự không nên làm; "đối với như chỗ làm", tức là như chỗ làm của các thiện trượng phu khác như vậy mà làm.

Luận: "Hoặc đối với Như pháp mà tuyên bạch, thêm hạnh trụ từ bi triển chuyển Dữ dục", đây là khi làm pháp sự, đối với Như lý mà tuyên bạch với đại chúng, nên trụ Từ tâm mà thọ Dục của người kia.

BẢN LUẬN 24 (Quyển sao)

Luận: "Trong bốn phần ban đêm, qua một phần thứ nhất là phần đầu của ban đêm...", là cõi thế tục kia, ban ngày và ban đêm, mỗi mỗi đều lập bốn phần. Ngày và đêm trong Phật pháp mỗi mỗi đều lập ba thời, lấy ba thời nhiếp bốn phần, từ đầu hôm đến cuối hôm, trải qua một phần thứ nhất, gọi là Sơ thời; từ cuối hôm đến trước đầu hôm, trải qua một phần cuối, gọi là Hậu thời; khoảng giữa hai phần, gọi là Trung thời của đêm. Ngày cũng vậy, trong đây là thuận theo thế tục.

Luận: "Chỗ đi kinh hành", là đối với rộng và dài, xứng với độ lượng của nó cho đến tương ưng với Thân nghiệp. Người Ấn Độ ăn nhiều bơ sữa, thức ăn đó khó tiêu, làm một Xứ sở, lượng không lớn không nhỏ, hoặc lộ hoặc ẩn, trong đó qua lại suy nghĩ hoặc làm cho tiêu xứ sở của thức ăn, sự tới lui trong đây, là chỗ có Thân nghiệp như pháp.

Luận: "Trong giải thích tư thế ngồi yên, ngồi Kết-già-phu, thân ngay ngắn, chánh nguyện an trụ trong Bối niệm. Kết-già-phu, dung mạo đôn hậu thanh tú, lựa riêng khác với Không toạ không thể Kết- già-phu. Như dưới đây quyển 30 nói có năm "lại nữa", giải thích thân sinh khinh an... là thân ngay thẳng; giải thích thân mệt nhọc, là có ý nói chánh niệm do ngay thẳng chánh trực, vì không bị hôn trầm thuỳ miên phiền nhiễu, không bị ngoại cảnh tán động, cho nên chánh nguyện khác với tà nguyện, Tâm không có niệm ác nào khác. An trụ Bối niệm thì tâm đắc Niết-bàn; niệm cầu xuất thế thì trái nghịch sinh tử, cho nên nói Bối niệm. Chỗ tâm trái nghịch sinh tử, là niệm an trụ Vô lậu Niết-bàn, cho nên Năng Đoạn Kim Cương Bát-nhã nói: "Trụ vào Đối diện niệm, thì Đối diện niệm này liền trái nghịch sinh tử niệm mà ưa thích Niết- bàn, như quyển 30 tự sẽ nói rộng.

Có hai "lại nữa" giải thích: một là giải thích như trên, hai thì nói trụ Định mà trái nghịch với Bất định, cho nên tâm Niết-bàn niệm không khác với Niệm thì không khởi tội lỗi, thường lấy Chánh niệm làm Đối diện mà an trụ. Trong giải thích pháp Thuận chướng, là Tịnh diệu tưởng, là thuận Tham cái, Sân khuể này tương thuận với Sân khuể kia, Hắc ám tương thuận với Hôn trầm và Thuỳ miên cái, thân thuộc và quốc độ bất tử; Tầm tư thuận với Trạo cử cái, truy nhớ khi xưa cười vui... thuận với Ác tác, cho đến ba đời thuận với Nghi.

Luận: Đáp câu "khi kinh hành, từ vài chướng pháp mà tu trong tâm đó" nói: "vì có Minh câu tâm và có Quang câu tâm", là các loại như: thuỷ, hoả, sao, trăng, dược thảo, châu báu là duyên của Minh, Minh tâm này gọi là Minh câu tâm. Một loại mặt trời là duyên của Quang, Quang tâm này gọi là Quang câu tâm, vì mặt trời có thể phát sáng những nơi che khuất mà khiến cho nhìn thấy, ngoài ra mặt trăng... thì không thể như vậy.

Luận: Đáp câu "trong khi ngồi yên thì tu tâm", nói: "Hoặc là quán xương, hoặc quán nó móc dính nhau, hoặc quán khoảng giữa xương và móc dính.

Luận: Lại nói: "Tướng hiền thiện của Định", là tướng Định đoạn bốn Cái này, gọi là Hiền thiện định.

Luận: "Trong giải thích Nghi", nói: "Đối với đời quá khứ là đã từng có, hay là đã từng là không". Sở vi trong đây, câu nói thứ nhất "Bất như lý tư duy, thì ba đời đều nêu"; nghi Hữu và nhân duyên Hữu của ba đời, thì ba đời đều nêu ra. Chỉ nghi trong Hữu và Vô, là chỉ đối với quá khứ mà nói hiện tại và vị lai, là có ý gì? Nói rằng: "Như luận rộng có nói sơ qua, thì trước và sau đều nêu ra ba đời". Trong đây chỉ nêu ra quá khứ, giải thích phớt qua hiện tại vị lai, luận lược bỏ cho nên không nói. Lại nữa, hiện tại thì hiện hữu, không thể nghi là Hữu hay Vô, pháp vị lai thì bất định, Hữu hay Vô thì khó suy. Lại nữa, hiện tại nói đắc Chánh kiến, thì quả vị lai sẽ đoạn, cho nên không nên nghi ngờ vị lai Hữu hay Vô, vì quá khứ không đồng với hiện tại và vị lai cho nên nói thiên về nghi Hữu vô, nhưng thật ra thông với ba đời.

Luận: "Ngã đối với quá khứ đã từng có cái gì, tại sao đã từng có? Trong đây có hai tư duy: một là Tư duy quá khứ đã từng có pháp gì, hai là Tư duy pháp của quá khứ từ đâu mà đến. Tức là câu thứ nhất hỏi Thể của pháp, câu thứ hai hỏi Dụng của pháp. Quá khứ đã như vậy, thì hai đời kia cũng căn cứ theo đây.

Luận: "Lại nữa, cũng vì hộ trì các ngọa cụ cho nên thuận theo uy nghi của thế gian...", trong đây có ý nói, kinh hành hết phần đầu hôm, phần cuối đêm không khiến cho kinh hành, đầu hôm kinh hành không để cho đi xa, hoặc đến chỗ đi kinh hành ban ngày, sợ có đạo tặc mất ngọa cụ cho nên dẫn dắt khiến cho kinh hành. Lại nữa, tuy trong ban đêm, nhưng uy nghi cần phải chân chánh, cho nên thuận theo uy nghi của thế tục mà đầu hôm đi kinh hành. Lại nữa, đầu hôm đi kinh hành của thế tục cũng thích hợp với Tăng đi kinh hành đầu hôm, đây là thuận với uy nghi của thế tục cho nên đồng lấy đầu hôm. Kinh hành có hai nhân duyên: một là hộ trì ngọa cụ, cho nên không đi xa, vì thuận theo thế tục; hai là vì thuận theo thế tục cho nên kinh hành ban ngày.

Luận: Trong giải thích Tư duy khởi tưởng Xảo tiện mà nằm, nói: "Như con nai rừng", là nai rừng sợ người giết hại, ngủ không an ổn, chỉ khéo ngủ cho qua đêm, con người khi đi nằm cũng nên như vậy.

Luận: "Cuối đêm", là trong bốn phần, trải qua một phần cuối của đêm gọi là phần sau của đêm. Trong một đêm chỉ có bốn phần, nhưng qua một phần cuối thì liền đến trời sáng, tại sao gọi là đêm? Trong đây nói, qua một phần cuối, là trong bốn phần, thời gian xâm nhập vào một phần cuối gọi là "qua", không phải một phần cuối đã không có mà gọi là qua. "Qua" có hai loại:

1. Thời gian mới xâm nhập vào gọi là qua, tức là văn của luận này.

2. Sự việc đã xong gọi là "qua", như sáng qua tối.

Trong đây thì "nhập vào" gọi là "qua". Nếu có thể kham ba thời nhiếp bốn phần thì Hậu phần này tức là Hậu thời. Trong bốn phần của ban đêm, hướng về trước lấy hơn một phần gọi là qua, là một phần hướng về trước mà qua, không phải hướng về sau mà qua, cho nên câu văn "nửa đêm" nói trong ban đêm, phân đêm ra bốn phần, nửa đêm hơn một phần, đây là Trung thời, qua một phần thời gian đầu. Lại nữa, trong Trung thời, thời gian đã nhiếp phần, cũng trở thành hơn một phần, tức là nhiếp nhiều hơn phần thứ hai, phần nhiều hơn của phần thứ ba thì lấy làm thành Trung phần thời.

Luận: Trong giải thích hoặc đi qua hoặc trở lại nhưng an trụ trong chánh tri, có bốn câu nghĩa:

1. Tự đi qua hoặc trở lại nhưng an trụ trong chánh tri.

2. Chỗ phải đi qua hoặc trở lại nhưng an trụ trong chánh tri

3. Đi qua hoặc trở lại nhưng biết thời.

4. Như thế như thế mà đi qua hoặc trở lại.

Trong đây, nghĩa thứ hai, và thứ tư, có gì khác nhau? Tức là trong giải thích lại dưới đây, nói: "Như Sắc loại của nó, động hay dừng, quỹ tắc, lễ thức, uy nghi, đều phải qua lại Sắc loại này, tức là cùng với loại thứ nhất khác nhau. Loại thứ hai thì chỉ có gia thuộc kia có thể phải qua lại, có năm loại gia thuộc không thể qua lại. Loại sau cùng thứ tư, nếu phải qua lại với gia thuộc, thì tự có quỹ tắc và lễ thức thì có thể qua lại, nếu không có thì không thể qua lại, lấy chỗ này làm khác nhau với loại thứ hai.

Dưới đó là các môn xem nhìn, đều có bốn câu, căn cứ theo Tác pháp này thì câu thứ hai đều đồng, gia thuộc kia là có thể như thế hoặc không thể như thế; câu thứ tư có thể hiển trong có thể như thế mà xuất ly của câu thứ hai.

Luận: "Tăng-khư-chi", dịch là Thượng y, tức là y mặc bên trên, như bức tường thấp bên ngoài, thì y này cũng vậy, mặc ở bên ngoài cùng, mặc hướng lên trên cùng, gọi là Thượng y.

Luận: "Hoặc sáu mươi điều trở xuống đến chín điều", trong đây, các Bộ đều không có Thượng y này. Luận này thì hợp chung lên cùng cực là sáu mươi điều, y chín điều thì các Bộ cùng thừa nhận, hoặc nói như vầy: "Sáu mươi điều, hoặc được tối đa là một trăm năm mươi điều".

Luận: "Mỗi mỗi đều có Trung y, hoặc có Hạ y".

Thuật rằng: Trung y tức là Ôn-đa-la-tăng-già, trước kia gọi là Uất- đa-la-tăng-già, cũng gọi là Thất điều, nay gọi là Trung y, mặc dưới Đại y và trên Hạ y năm điều thì gọi là Trung y, cũng gọi là Trung ủng, vì có thể ủng hộ cho thân ở bên trong đó; Hạ y tức là năm điều, mặc thấp nhất. Giải thích thêm pháp của ba Y. Lại nữa, Y có Trung và Hạ, cho nên gọi là Trung hạ y. Nếu như thế thì tại sao không có Thượng y? Biết rõ ba Y trong đây mà luận thì Thượng y tức là Tăng-già-chi.

Luận: Trong ăn và nếm, tại sao bánh... thì gọi là ăn, sữa... thì gọi là nếm"? Có thể nhấm nuốt thì gọi là nếm, không thể nhấm nuốt thì gọi là ăn, vì bánh... là thật thực phẩm, có thể nhai nuốt thì gọi là ăn, không thể nhai nuốt thì gọi là nếm; hoặc nói khắp hết ăn và nếm không khác nhau, phải nên theo tình của thế tục mà kiến lập.

Luận: Trong giải thích Thứ đệ, "không nên đến những nơi có gia đình xưa nay phỉ báng mà không thể hồi đầu", là quyết định không có thân tình, hoặc người thiện căn chưa thuần thục.

Luận: Trong giải thích "như thế nào là chỗ nên đến", là không bị đọa trên đỉnh núi. Núi và đỉnh núi, như thế nào gọi là bị đọa? Chữ "đọa" trong đây là rơi vào một tình thế, không phải là rơi rớt xuống, không phải khiến cho rớt trên đỉnh núi xuống.

Luận: "Phải theo thí dụ mặt trăng", là mặt trăng mát mẻ có thể lợi ích con người, vào nhà của thí chủ thì thân có mát mẻ, lợi ích cho thí chủ, cũng gọi là như mặt trăng.

Luận: Trong tự giữ tâm, nói: "Không phải không có Tuệ xả", rộng nói cho đến "phải nên nhanh chóng mà không nên trì hoãn", trong đây có ý nói, mỗi người đến nhà thí chủ thì không cần mong cầu bố thí, không phải không có Tuệ thí mà liền đến. Không nên không có Tuệ thí như vậy, là keo kiệt không bố thí, nếu không bố thí thì không đến, không nên làm chuyện như vậy, không phải không thí mà liền không đến, nếu khi đến thì cho đến nhanh chóng không được trì hoãn.

Luận: "Không nên mở nút", là không nên không cột nút. Sư Pháp nói: "Y Dà-đà có nút, không nên mở mà nên cột nó, cũng phải không xứng, không cao không lệch, y không hở ra.

Luận: "Không như vòi voi", là không buông rủ góc áo Ca-sa như vòi voi, phải vắt lên cánh tay như vòng hoa của cây Đa-la, cây nở ra hoa, góc y cũng vậy. "Đều không nên như đầu rồng", là tuy vắt lên cánh tay, nhưng không nên đầu góc y cao như đầu rồng, không phiền phức như tai thỏ, y Ca-sa đặt cong vào trong theo khuỷu tay, tương tợ như hạt đậu tròn.

Luận: "Không nên cắn bứt mà ăn thức ăn", là không dùng tay cầm chuyền thức ăn.

Luận: Trong giải thích "qua lại và thứ đệ", bắt đầu từ câu nói: "Nếu như có một y chỉ, thì như vậy làng ấp..." trở xuống, đến "như vậy khất thực rồi trở về bản xứ", là giải thích hai pháp đi đến và trở về, thì phải tự mình đã biết đi đến và trở về... mỗi mỗi đều có bốn Tác pháp, bây giờ lại Tác đi đến và trở về. Đi đến và trở về... là Thứ đệ pháp, xuống đến môn xem nhìn thì tức là Bất cụ tác, căn cứ theo đi đến và trở về... thì có thể biết, căn cứ theo trong môn xem nhìn thì có ít phần cũng làm, phần còn lại thì nên tìm đọc và phối hợp. "Lại nữa, đối với như vậy", trở xuống đến "không thể hồi đầu", là giải thích chỗ không nên đến, tiếp theo đó đến, "hoặc là của thương chủ", là giải thích nơi chỗ có thể đến; tiếp theo đó đến "nếu có phẫn nộ hoặc cạnh tranh, thì cũng không nên đến", là giải thích thời nên đến; tiếp theo đó cho đến "kiên chấp đồ ăn ngon ở xa mà thọ dụng", là giải thích nên như nơi chỗ mà đến.

Từ trên đến đây, giải thích "đi đến và trở về" đã xong. Tiếp theo lại lấy thời gia đã qua hoặc thời gian đang đến... cho đến có thể nhiếp Phạm hạnh, có thể khiến cho các Ác tầm tư hiện hành đến nay, thuyết minh hai pháp nhìn và xem, trong đó có hai phần: một là thuyết minh nên thấy, hai là thuyết minh không nên thấy. Thuyết minh nên thấy, là đối với "thời gian đã qua" trở xuống, đến "không nên xem coi" trở lại, là loại thuyết minh không nên nhìn xem, tiếp theo sau là loại nên nhìn xem.

Lại nữa, "không nên động thân, múa tay, lắc đầu..." trở xuống, đến "đoan nghiêm mà ngồi" trở lại, loà tổng thuyết minh hai pháp co và duỗi, trong đây chỉ phán những điều không nên, không thuyết minh các sự nên làm, căn cứ theo các sự trên mà làm.

Lại nữa, "không nên mở nút, không cao không lệch" trở xuống, đến "hoặc nơi thung lũng, hoặc nơi vực thẳm" trở lại, là thuyết minh hai pháp trì y và trì bát, trước đó có hai phần là thuyết minh trì y và thuyết minh trì bát. "Từ câu "không nên mở nút" trở xuống, đến "mà mặc pháp phục" trở lại, là thuyết minh trì y, tiếp theo sau nữa là thuyết minh trì bát.

Lại nữa, "nên thứ tự thọ dụng ẩm thực" trở xuống, đến "không nên cắn bứt thức ăn mà ăn" trở lại, là thuyết minh bốn pháp ăn uống nhai nếm, trong đó là thuyết minh chung không phải là thuyết minh riêng, tùy theo văn mà tư duy.

Lại nữa, "từ nhà thí chủ trở về trụ xứ, đối với phần ngày và phần đêm" trở xuống, đến "luôn luôn trụ tại chỗ mà luyện tập kinh hành" trở xuống, là thuyết minh hai pháp đi và đứng.

Lại nữa, "đối với chỗ ở, trụ xứ, tự viện hoặc phòng ốc của mình" trở xuống, đến "như pháp mà thức ngủ" trở xuống, đoạn thứ nhất thuyết minh hai pháp ngồi và nằm, trong đó có hai phần:

1. Thuyết minh ngồi. Từ câu "như vậy đối với tự mình" trở xuống, đến "mà ngồi yên" trở lại, là thuyết minh ngồi.

2. Đoạn sau là thuyết minh nằm.

Lại nữa, "đối với phần ban ngày và phần đầu của ban đêm" trở xuống, đến "hoặc vì tu đoạn mà nhàn cư im lặng" trở lại, là lược thuyết minh hai pháp nói và nín, trong đó có hai phần, căn cứ theo văn có thể biết.

"Khi tư duy pháp", cho đến "tu tập không gián đoạn ân cần tôn trọng tu tập" trở lại, là rộng thuyết minh nói và nín, văn cũng có hai phần, căn cứ theo trên có thể biết.

Kế tiếp, "lại đối với khi nóng cực độ" trở xuống, đến "đều là trừ khiển trở lại", là giải thích mệt nhọc tu hành.

Luận: "Lại nữa, đối với Thiện phẩm trước khi chưa tiến nhập" trở xuống, đến "như vậy gọi là chánh tri mà trụ" trở lại, là trong đây có ý thuyết minh khi chưa thành thục thì chỉ gọi là chánh tri, khi Thành biện trở đi thì gọi là chánh tri mà trụ, căn cứ theo văn mà suy nghĩ, câu này sư chưa viết.

Lại nữa, "phải biết trong đây hoặc đi đến..." trở xuống, là thuyết minh hai pháp đi và đứng, nhiếp các môn trước, pháp Năng nhiếp này không phải đi và đứng ở trước, là nói: "những việc đi đứng gọi là đi", không phải đứng đi gọi là đi; đứng vào nơi chỗ gọi là đứng, không phải trước đó gọi là đứng, cho nên được Nhiếp pháp, không có phương hại.

Luận: "Hoặc khi nằm, hoặc khi nín, hoặc khi đứng, là ý nghiệp", trong đây thì nằm nên ở tại thân nghiệp, vì khi nằm thì biết rõ tướng trước hết cho nên gọi là ý nghiệp, không phải nằm là ý nghiệp.

Luận: Khi y theo đi đứng thì có bốn nghiệp, Chánh niệm là một, Bất phóng dật là một, đáng nên làm mới làm là một, đối với Hiện sinh và Hậu sinh không có tội là một, vì đắc hoặc chưa đắc Tập tư lương là một, hiện tại như văn mà phối hợp.