SỐ 1828 — DU-GIÀ LUẬN KÝ

BẢN LUẬN QUYỂN 15

Trong thêm tám, gồm có mười môn:

- Giải đãi thí. Nghĩa là người đến xin, thí cho không khắp, không đi đến thí cho, chỉ đợi người đến xin.

- Không tùy theo điều họ mong muốn. Nghĩa là sợ hãi thí, sợ mình sẽ nghèo khổ.

- Luyến tiếc thí. Là gia pháp thí, nghĩa là vì bắt chước theo thói quen của người trước, nên thực hành bố thí.

- Hy vọng, là mong cầu quả báo bố thí, mong người trả ơn mình, nên cho ngay trong đời này.

- Lỗi khinh mạn: là báo ơn thí. Xưa người cho ta, thì nay ta trả lại họ, không vì cung kính ruộng phước mà thí cho, gọi là khinh mạn. Hoặc đợi khi mình giàu có, khởi lên tâm miệt thị, làm tay sai cho mình, nên cho.

- Hy cầu: Nghĩa là vì mong cầu được sinh lên trời, vì phước lạc nên thí cho.

- Cầu người khác nghe biết, đây là cầu danh thí.

- Không có lỗi trong thí cho. Nghĩa là hướng về Niết-bàn, cầu tư lương thí. Vì hướng đến cõi thiện, nhằm mong cầu Đạo Khí, nên thí.

- "Bốn Xứ, tám thời khác nhau, là nói về sự ăn nhiều trong biếng nhác" trở xuống, có mười sáu câu, hai câu hợp thành một thời, rất dễ hiểu.

- Tám thứ chỗ sinh đáng yêu. Tức xưa gọi là chỗ tám phước sinh. Nói chủng loại v.v... của người thấp hèn, xấu ác. Nghĩa là trừ

Quốc vương trở xuống, bốn nhân duyên của người giàu sang v.v...

Kiến lập bốn chúng của đức Như lai trong cõi người:

1/ Tối tăng thượng. Nghĩa là Quốc vương tức Sát-Đế-Lợi.

2/ Ruộng phước Thế gian. Nghĩa là Bà-la-môn, do phần nhiều tịnh hạnh, đời cho là ruộng phước.

3/ Dùng của cải không do người khác. Nghĩa là Đại trưởng giả.

4/ Là bỏ các tài sản thế gian. Nghĩa là các Sa-môn, đây đều là

Phật có, gọi là chúng Như lai.

Vì ba nhân duyên, nên lập ra bốn chúng trong cõi trời: 1/ Dựa vào bờ mé của Địa, để Kiến lập hai chúng:

a/ Chúng Trời Tứ Đại Vương, cư ngụ trên đỉnh núi Trì Song; và đỉnh núi Tu-di v.v...

b/ Trời Ba mươi ba cư ngụ, trên đỉnh Tu-di.

2/ Bờ mé cõi Dục, Kiến lập chúng ma.

3/ Bờ mé ngữ hành, Kiến lập chúng Phạm.

Tịnh, bất tịnh trong tám giải thoát, chẳng phải hai sắc. Xả Thắng giải thứ nhất, gọi là thứ ba. Nghĩa là do tịnh giải thoát có ba thứ tưởng:

1/ Xoay vần đối đãi nhau.

2/ Xoay vần hội nhập vào nhau.

Hai thông này quán sắc tịnh, bất tịnh. Vì quán bình đẳng, nên gọi là Xả Thắng giải.

3/ Xoay vần tưởng một vị, chỉ quán ánh sáng, không thực hành tịnh, bất tịnh, nên gọi là "chẳng phải hai sắc".

Xả Thắng giải thứ nhất, quán bình đẳng ánh sáng, vì địa vị hơn hết, nên gọi là Xả đệ nhất.

Ba giải thoát chí này không phải tất cả phàm phu đều có: Quyển mười hai đã dẫn thành văn, cho rằng phàm phu được được. Nay, vì nói địa vị, vượt hơn, nên nói không chung.

Năm Thắng giải này cho đến Trụ tối Thắng, nghĩa là văn này chỉ nói là tâm vi vi dẫn dắt Diệt định, không đồng với giải thoát thứ tám. Nghĩa của tát-bà-đa trước nói là dẫn riêng "không", dẫn đến trở lại thần thông; Thức dẫn sinh đức Vô tránh v.v... Đây, chính là nói thần thông dẫn phát định rốt ráo viên mãn, cho nên không trái nhau.

"Lại, nếu quán các sắc... cho đến... mà tu tập", là nêu kinh Bát Thắng Xứ, nghĩa là "ba giải thoát" trở xuống, là giải thích văn kinh đó. Trước kia, dựa vào mới tu Thắng Xứ làm quả. Giờ đây, lại tu Thắng-Xứ làm nhân; giải thoát trong trí Như lý làm quả. Cho nên, ba Thắng-Xứ là nhân của phương tiện.

"Nếu quán các sắc v.v... ". Pháp sư Thái nói: "Tám định Thắng- Xứ, vì đều quán sắc định, nên gọi là "nếu quán sắc". Sắc trong tâm định vì giống như sắc ngoài định, nên nói rằng: "Đối tượng như quán."

Ba giải thoát trước, dù có tám Thắng-Xứ, nhưng đối với ba giải thoát, đều gọi là phương tiện. Tám Thắng-Xứ đối với ba giải thoát là Đạo phương tiện, nên tùy theo giải thoát nói rằng ba Thắng-Xứ.

Trong đây, tâm ở trong định quán sắc dường như ngoài định, nhưng, sắc trong định không đồng với sắc ngoài định, vì các thứ quán, nên trong kinh gọi là định biết vượt hơn, thấy vượt hơn. Vì gọi là hiện ngữ, nên gọi là Trí tuệ. Vì có tìm cầu, nên gọi là thấy. Như khi quán sắc trong định vượt hơn, tri kiến Tầm Tư rõ biệt sắc ngoài định, nên nói rằng "cũng thế".

Bị Luận sư nói: "Khi mới tu tám giải thoát, tiền phương tiện có ba Thắng-Xứ, nhưng chẳng phải ba Thắng-Xứ trong tám Thắng-Xứ, nên không nói là tám."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Quán các sắc, nghĩa là bốn Thắng-Xứ ở trước. Nếu như đối tượng quán (sở quán) thì là bốn Thắng-Xứ sau, như cảnh khác nhau đã quán ở trước, là quán sắc. Tám Thắng-Xứ kia về sau được thành tựu viên mãn, do ba giải thoát là nhân, nên nói ba Thắng-Xứ là ba giải thoát thuộc về Đạo phương tiện, chứ chẳng phải chỉ có ba."

Trong đây, quán các sắc ngoài cho đến "nếu vượt hơn": Là nhắc lại kinh, nghĩa là quán chẳng phải đối tượng vận hành của Tam-ma-địa, hiện ra sắc đã được. Đây là giải thích nghĩa mà kinh trước đã quán các sắc lớn, nhỏ. Ở định, vì khởi quán các thứ sắc này trong phần vị Văn, Tư của gia hạnh trước. Do "duyên" Tam-ma-địa cùng cực, nên gọi là vượt hơn, là giải thích được tên vượt hơn trong định về lý do duyên một sắc loại không đồng.

"Duyên" xen lẫn lớn nhỏ của định trước, nên gọi là vượt hơn. Hoặc chẳng phải sắc của Tam-ma-địa có tướng lớn, nhỏ là bản chất sắc, mà là do "duyên" Tam-ma-địa, cho đến câu "nên gọi là vượt hơn", là "duyên" sắc trong định, vì chỉ "duyên" một loại, nên gọi là vượt hơn, vì là ảnh tượng của các thứ bản chất ở trước. Tâm gia hạnh ở trước vì có các thứ cảnh tướng, nên cảnh không vượt hơn, do đó, không được gọi là vượt hơn. Cảnh trong Tam-ma-địa chỉ một loại tâm, vì không có tướng khác nhau, nên gọi là vượt hơn.

Đã Tầm, Tư xong, thì phân biệt rõ. Vì phân biệt rõ thời gian trước khác với thời gian sau. Như thế, nên đối với cái đã tưởng bên ngoài, cho đến quán các sắc cũng thế. Đây là giải thích về địa vị Văn, Tư, so sánh đồng với chỉ quán đã dẫn trong định, hoặc biết, hoặc thấy sắc kia, cũng Tầm, Tư trước hết và phân biệt rõ sau.

Nhân nói về tông khác, phân biệt nhân giải thoát v.v... như tát-bà- đa nói, tám giải thoát hoàn toàn là nhân; mười Biến-Xứ hoàn toàn là quả; tám Thắng-Xứ cũng nhân quả. cho nên, từ giải thoát nhập Thắng- Xứ, Thắng-Xứ nhập Biến-Xứ. Nếu theo Thành thật thì Biến-Xứ hoàn toàn là nhân; Thắng-Xứ cũng là nhân quả; Giải thoát hoàn toàn là quả. Cho nên, Nhiếp Luận chép: "Rốt ráo chẳng phải vô lậu v.v... Về nghĩa của bốn trường hợp, sẽ thích hợp với tông Thành Thật. Nghĩa là nhân chẳng rốt ráo, quả là rốt ráo, do "không quán" là vô lậu; "Hữu quán" là hữu lậu. Mười Biến-Xứ hoàn toàn là nhân, hoàn toàn là hữu quán. Tám Thắng-Xứ, đầu tiên tạo ra "Hữu quán", là quả mà Biến-Xứ trước sinh ra. Do tạo ra "không quán" là nhân của tám giải thoát sau. Tám giải thoát, nghĩa là hoàn toàn "không quán", hoàn toàn là quả, bốn trường hợp liền thành. Nghĩa là sơ quán trong Thắng-Xứ là rốt ráo chẳng phải vô lậu; quán sau là vô lậu chẳng phải rốt ráo. Tám giải thoát là "câu thị"; Biến-Xứ là "câu phi".

Luận sư Thái nói: "Nếu y cứ thấy nghĩa, thì bốn không và năm Thắng giải vi vi, vì tâm vi vi dắt dẫn Diệt định. Nếu y cứ ở giải thoát, vi vi, thì thuộc về giải thoát của Hữu Đảnh. Tóm lại, bảy thứ trước cũng được gọi là Thắng giải, Thắng-giải thứ tám chỉ có giải thoát, không gọi là Thắng giải là pháp sở hữu của tâm.

Chỗ sinh của cửu hữu, tức chỗ cư trú của chín hữu tình. (Trong pho sách thứ nhất đã giải thích)

Mười pháp vô học thuộc về năm uẩn. Nghĩa là giới uẩn gồm thâu ngữ, nghiệp, mang. Định uẩn gồm thâu Niệm, Định. tuệ uẩn gồm thâu Chánh Kiến, Tư duy, Tinh tấn, thêm hai pháp khác là mười.

Ở đây, Luận sư Cảnh nói: "Chánh kiến, Trí khác nhau. Nghĩa là lấy "không quán" làm Chánh kiến. "Duyên" "hữu", gọi là chánh trí giải thoát, nghĩa là lấy đến số vượt hơn làm Thể.

Nếu theo Nhiếp Luận quyển chín thì đoạn văn kết về tướng vượt hơn nói rằng: "Đã thuyết minh về giải thoát, giống như nói vô vi giải thoát."

Theo Nhiếp luận nói năm phần Pháp-thân, chưa có, mà có có, thì là hữu vi."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Giải thoát, tức số của Thắng giải, Chánh Kiến, nghĩa là "duyên" sự. Tuệ giải thoát tri kiến, nghĩa là "duyên" tuệ vô vi.

Thứ hai, là y phương minh nói về tướng của văn rất dễ hiểu. Thứ ba, là nói trong Nhân minh xứ chia làm hai:

1/ Hỏi đáp chung để nêu.

2/ Phân biệt, giải thích bài tụng.

Là tất cả các việc trong nghĩa quán sát. Nghĩa là pháp đã được Kiến lập, gọi là Nghĩa quán sát. Pháp năng tùy theo, gọi là các việc sở hữu. Các việc sở hữu tức là Nhân minh, là nhân soi sáng, là nghĩa quán sát.

Giải thích riêng có hai:

1/ Nêu bài tụng, bày danh. 2/ Tùy giải thích riêng.

Thể của luận. Nghĩa là lời nói sinh nhân, lập ra Thể của luận. Nơi chốn. Nghĩa là chứng nghĩa, nơi chốn của Luận chứng.

Sở y của Luận. Nghĩa là chân năng lập. Nghĩa của tợ hiện, tỉ là ngôn y. Đối tượng thành lập kia cũng là sở y.

Trang Nghiêm. Nghĩa là năng phá (chủ thể pháp). Đọa phụ, nghĩa là Tợ lập, Tợ phá.

Xuất ly. Nghĩa là khi sắp khởi biện luận, tự an pháp Xứ.

Phần nhiều đã làm. Nghĩa là do hội đủ sáu thứ trên, có thể tạo tác nhiều.

Y cứ thể tánh của biện luận có ba:

1/ Nêu sáu môn.

2/ Tùy theo giải thích riêng.

3/ Hỏi đáp, biện biệt.

Ngôn luận. Nghĩa là lấy âm thinh làm tánh. Lời nói làm Thể; tiếng nói là Tướng; lời nói là Dụng, là ba thứ khác nhau. Lại, do âm thinh khởi câu văn, danh từ, bài văn. Như thứ lớp phân biệt, nên lập ba thứ khác nhau.

Luận ưa chuộng. Nghĩa là thế gian này đã có ngôn luận tương ưng với lý lẽ, được thế gian phân tích, ưa chuộng đối tượng nên nghe, đều gọi là Luận ưa chuộng; Luận tranh cãi; luận chê bai, là ngôn luận, khởi duyên ác của sở nhân.

Luận tranh cãi có bốn:

1/ Do các dục khởi.

2/ Muốn xâm chiếm, cướp đoạt, không có Nhiếp thọ dục, khởi.

3/ Ác sinh đã khởi.

4/ Dựa vào các kiến khởi.

Nói "không có nhiếp thọ dục. Pháp sư Thái nói: "Đối với các việc ca múa v.v... chỉ vì muốn ngắm xem, nên có hành lấn chiếm, không muốn thuộc về mình, nếu đối với nữ xướng ca hai bên v.v... vì đã được tạm thọ dụng, nên hành động xâm lấn nhau, cũng không muốn gồm thâu làm thê thiếp của mình và tôi tớ v.v... mà mình đã có, gọi là không nhiếp thọ các dục.

Vũ Chúng thấy v.v... Nghĩa là theo pháp của các nước phương Tây, một năm có ba, gọi là ba mùa. Từ ngày mười sáu tháng giêng đến cuối ngày mười lăm tháng năm gọi là mùa nắng, vì thời gian này thường rất nóng. Từ ngày mười sáu tháng năm, đến hết ngày mười lăm tháng chín, gọi là mùa mưa, vì ở vào thời gian này, trời mưa nhiều. Từ ngày mười sáu tháng chín, đến hết ngày mười lăm tháng giêng, gọi là mùa lạnh, vì vào thời gian này thường rất lạnh.

Tăng-Khư vì vốn sinh vào mùa mưa, nên gọi là Vũ. Bè bạn, đồ đệ của Vũ, gọi là Vũ Chúng.

Tránh luận nhân việc mà sinh, báng luận nhân lời nói mà khởi. Hai luận thuận theo sự dẫn dắt của Chánh giáo là ngôn luận, khởi duyên thiện của sở nhân. Hai luận này đâu có khác nhau.

Luận sư Cảnh nói: "Ở trước, y cứ theo phái để lập đạo lý của Pháp môn. Sau, chính thức đối với căn cơ, dạy bảo, dẫn dắt, khiến học, lại thuận với chánh luận, vì dẫn đến gần gũi căn cơ. Dẫn dắt giáo hóa, luận giải họ trở thành Học lâu."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Thuận với chánh luận là duyên lành" của Giới học. Luận giáo đạo là thiện duyên của Định, tuệ. Hai Luận sau cùng, nên tu tập, nghĩa là thuận với chánh lý. Hai luận trung gian, nên xa lìa, nghĩa là chớ say mê việc ác mà nói lời ác mà khởi biện luận. Vì muốn dứt trừ phát ra lời nói cũng thế, cũng tức là thuộc về tu tập của hai Luận sau kia.

Hai thứ Luận trước nên phân biệt: Vì có cả tánh thiện, ác, nên tu dứt trừ.

Nói về xứ sở có sáu đối với vương gia. Nghĩa là Quốc vương có đức, nhận thức đồng đều. Đối với nhà vua đó có thể biện luận. Trái lại thì không thể.

Nhà chấp lý. Nhận thức đồng đều, khéo dứt việc nhà.

Trong đại chúng: Chúng có người nhận thức đồng đều, ba người khác rất dễ hiểu.

Trong sở y của biện luận có ba:

1/ Nêu mười thứ.

2/ Tùy theo giải thích riêng.

3/ Hỏi đáp, nói về mười thứ lớp.

Về giải thích riêng có hai:

1/ Đối tượng được thành lập (sở thành).

2/ Chủ thể thành lập (năng thành).

Về nghĩa sở thành lập có hai tự tánh khác nhau. Nghĩa là Tông v.v... trong đây gọi là chủ thể lập (năng lập); Tự tánh khác nhau được gọi là đối tượng lập (sở lập).

Từ Ngài Thế Thân, tiền tông được gọi là "Năng thành"; Từ ngài Trần-na, hậu Tông được gọi là "Sở thành".

Pháp sư Mại nói: "Về mặt lý, thật sự tông cũng là Năng lập. Y cứ trong lập, "Năng", "Sở" không phân biệt vật, tình, không có gửi gắm, cho nên, Tông sau của Ngài Trần-na được mệnh danh là Sở lập."

Pháp sư Khuy Cơ giải thích: "Ở đây có ba lớp:

1/ Tông, nói là nghĩa sở lập, gọi là đối tượng lập. Vì thế, nên sở lập này mà có nghĩa, ngôn. Ngôn (lời nói) "năng thuyên" (chủ thể giải nói) của Tông kia và ngôn, nghĩa của Nhân (lý do) v.v... đều gọi là Năng lập. Vì ngôn, nhân, dụ của Tông kia được thành lập, nên cũng là sở lập.

Từ đây trở xuống, văn được nói là chỉ bày rõ ràng trước hết. Về nghĩa của Tông mà mình đã ưa thích, nên cũng là sở lập. Vì nghĩa "năng thành" cũng như về Nhân, Dụ đều là chủ thể thành lập, nên chỉ gọi là "Năng lập".

Về nghĩa "sở thuyên" (đối tượng giải thích) quyết định chỉ là đối tượng được lập, gọi riêng là sở thành.

2/ "Tự tánh khác nhau, nhóm chung của các pháp, hoặc giáo, hoặc lý, đều là Sở lập. Sở lập ở đây chỉ là vì danh, nghĩa tùy điều kiện thích hợp mà có, nên chỉ một phần trong chung mà đối phương bày tỏ.

Hoặc lời nói, hoặc nghĩa, tự tánh khác nhau, đều được gọi là Tông (lập trường), thì gọi là Năng lập. Dù lập trường (Tông) riêng, nhưng cũng là Sở lập. Vì chủ thể lập chung, nên được gọi là "Năng lập". Chính vì thế, nên tông của ngài Trần-Na được gọi là Sở lập, không mâu thuẫn với lý của Du-già v.v... Du-già v.v... nói là Tông chẳng phải hoàn toàn (một bề) chỉ Năng lập."

3/ "Tự tánh sai biệt kết hợp với nghĩa sở y (đối tượng nương tựa), được gọi là Sở lập, chỉ có Năng y (chủ thể nương tựa) kết hợp với tông, mới được gọi là Năng lập (chủ thể lập).Vì đều lập riêng. Chẳng phải tông chung này nhất định chỉ là Năng lập. Vì lẻ đối phương kết hợp trình bày Nhân, Dụ để thành lập, nên cũng là Sở lập. Vì chẳng phải nhất định là Sở lập, nên được gọi là Năng lập.

Ngài Trần-Na chỉ lấy sự thừa nhận chung về Nhân, Dụ, để thành lập, trong khi đối phương chưa chấp nhận. Đối phương (tha) chưa thừa nhận, có nghĩa là họ chỉ kết hợp với Tông là Sở lập.

Tự tánh sai khác chỉ là "Tông y". Vì nghĩa đối lập khác nhau, nên không trái nhau.

Trong chủ thể thành lập, văn được chia làm hai: 1/ Nêu, ra tám môn.

2/ Tùy giải thích riêng.

Thứ ba, dẫn dụ, là chung. Đồng loại, dị loại là riêng.

Về phần chung, so sánh pháp, dùng "nhân" để phân tích chung mà không triển khai riêng. Trong dụ, cũng chỉ trình bày chung, chỉ vì chủ thể thành lập có tám số chẳng phải sai trái. Trong nghĩa thành lập lại thêm kết hợp.

Luận này vì kết hợp không lìa "Nhân", "Dụ", nên không triển khai riêng. Luận Đối Pháp kia lấy nghĩa thành lập để được sáng tỏ thêm, nên tách rời riêng lập, không trái nhau. Ngài Trần-Na lấy hợp, kết, không tách rời Dụ, Năng lập bỏ đi. Đối Pháp lấy nghĩa hợp, vì thêm chú trọng nên tách riêng ra làm Năng lập. Dẫn Dụ chung, riêng, thêm, bớt cũng thế.

Lại, người, lập luận, hiện tượng v.v... là ba, xa có giác ngộ người khác, xưa gọi là Năng lập, người lập luận và người vấn nạn đích thân chỉ tự ngộ, cho nên ngài Trân-na, v.v... không phải năng lập cũng không trái nhau.

Trong lập Tông, đều nhiếp Thọ riêng về phẩm mà mình đã thừa nhận. Đây là văn chung. Nhiếp thọ, là nghĩa tự ý ưa chuộng; phẩm là nghĩa Tông. Vì thế, nên Hiển Dương quyển mười một nói: "Tông mình đã thừa nhận. Ý trong đây nói dựa vào hai Sở lập để lập luận điều riêng, tùy ý mình ưa thích điều mà Tông mình đã thừa nhận, nên nói là tông.

Trong vần đề này có ba cách giải quyết:

1/ Dùng lời nói để đối lý. Lấy sự giải thích riêng về nghĩa nương tựa, gọi là đều chấp nhận tự Tông riêng.

2/ Lấy riêng đối với chung. Nghĩa là dùng lời nói riêng dựa vào cái chung và nghĩa, cả hai, được gọi là điều mình đã thừa nhận.

3/ Lấy Hợp đối với lìa. Nghĩa là lấy "Năng y" (chủ thể nương tựa) kết hợp với tánh không lìa nhau để làm Tông của mình đã thừa nhận. Lập ra nghĩa "y", "ly" của Tông để làm Sở lập, cho nên, văn này, nói chung, hoặc nhiếp thọ tông chỉ của luận, nghĩa là dựa vào Tông Chỉ của thầy mình, đối với lập trường của sư phương khác mà thành lập tông mình. Không như thế, thì sẽ cò sự phù hợp nhau cực thành. Hoặc người tự biện luận, do tài biện luận của mình mà lập ra tông nghĩa của người khác, tùy ý ưa thích của mình, không để ý đến Tông chỉ của Luận. Chỉ hai thứ này là Tông chính. Hoặc đã thừa nhận khắp, hoặc tự đồng với Tông, hoặc dựa vào nghĩa bên cạnh, cứ theo chẳng phải nhiếp thọ riêng. Chẳng phải vì tự ưa thích, nên chẳng phải là Tông chân thật. Vì lập đã thành, nên chẳng phải vốn thành. Khi lập tông này, hoặc khinh miệt người khác; hoặc nghe từ người khác; hoặc tự giác ngộ tông chân thật rồi bày tỏ chí thú của Tông. Ba trường hợp này được gọi là nhân duyên lập Tông. Hoặc thành lập Tông mình; hoặc đả phá Tông người, cả hai trường hợp này, đại khái nêu tất cả ý lập Tông, đều không có gì trường hợp đây. Hoặc chế phục người khác, nhằm lý giải rõ ràng về

Tông của mình đã thành lập ở trên. Hoặc khuất phục người khác, nhằm giải thích về chủ trương bác bỏ Tông người khác ở trên để thành lập mình, đả phá người khác đều vì thương xót họ.

Ba trường hợp sau giải thích hai ý trước, mười trường hợp sau chia làm ba:

1/ Hai trường hợp đầu đều là thể của lập tông.

2/ Ba trường hợp tiếp theo là nhân duyên lập tông. 3/ Năm trường hợp sau là ý lập tông.

Nói về nhân. Nghĩa là vì thành thục nghĩa của tông đã lập, là nhân riêng. Như nói: "Vì tánh tạo tác", để chứng minh rằng âm thinh là vô thường v.v...

Dựa vào thí dụ đã dẫn, đồng loại, dị loại v.v... là nhân chung, chủ thể thành lập chung nhắm vào nghĩa của tông trước, để giúp cho nghĩa của nhân tánh được tạo tác.

Từ "dẫn thí dụ cho đến ngôn luận so sánh": Chẳng hạn, như lập Âm thanh vô thường, Nhân, nói rằng: "Tánh được tạo tá". Vì muốn cho luận đối tượng sinh niềm tin đối với nhân, nên sau, nói bình v.v... là pháp dễ hiểu rõ mà thế gian đều thừa nhận chung, dùng phép so sánh để cho Nhân được lập. Cho nên nói rằng: "Những gì được tạo ra, đều là Vô thường, cũng như bình v.v..." Vì thế, nên thí dụ được dẫn là Sở y (đối tượng nương tựa) của Nhân.

Văn này là chung. Dưới đây, là nêu đồng loại, dị loại, để nói riêng về hai dụ.

Về tướng trạng giống nhau, như thấy sừng của mao ngưu v.v... ở hiện tại; giống như tự thể của con bò trong quá khứ. Như sắc của lá xanh kia, lấy màu xanh làm thể. Về sau, hễ thấy áo xanh, cũng lấy màu xanh làm thể v.v... cho nên nói giống nhau. Thí dụ ba, bốn rất dễ hiểu.

Nhân, quả giống nhau. Nghĩa là nhân thiện, quả vui; nhân ác quả khổ. "Năng thành", "Sở thành" xoay vần giống nhau.

Pháp sư Mại nói: "Từ Ngài Thế Thân về trước, thì lấy các vật thể như bình v.v... làm thí dụ. Vì Vô thường đồng với tiếng, nên gọi là phẩm đồng. Từ Ngài Trần-Na về sau, thì bình và tiếng đã hoàn toàn khác, huống chi cũng bốn trần, một trần đâu thành phẩm đồng. Vì bình Vô thường với nghĩa tiếng vô thường có đồng đều nhau, nên gọi là phẩm đồng."

Về văn hiện lượng có ba:

1/ Nêu.

2/ Giải thích.

3/ Hỏi đáp, biện biệt.

Tương tợ sinh. Nghĩa là cho đến đã sinh, sinh xong v.v...; Hoặc sinh, hoặc khởi v.v... Ngài Tam tạng có hai giải thích:

1/ Rằng: "Quá khứ gọi là đã sinh; Hiện tại gọi là "hoặc sinh".

Hiện tại sinh xong v.v... cũng gọi là "hoặc khởi".

Luận sư Cảnh nói: "Lấy căn cõi Dục đối với Trần của cõi mình, vì đồng một cõi, nên nói giống nhau căn cõi Sắc đối với cảnh cõi sắc cũng thế. Nói đã sinh, nghĩa là y cứ ở căn và cảnh lúc tác dụng mà nói. Nói sinh xong v.v... nghĩa là đồng khởi với Thức. Hoặc sinh, nghĩa là "Trung Hữu"; hoặc khởi, nghĩa là "sinh hữu". Cũng có thể hoặc sinh, nghĩa là thời gian sinh; hoặc Khởi, nghĩa là thời gian khởi. Vì dựa vào đã sinh v.v... ở trước để nói về nghĩa giống nhau của căn, cảnh kia nên nói là tương tợ."

Luận sư Thái nói: "Vì đã sinh Địa trên, nên nói rằng đã sinh. Vì lấy về phần đồng sự sinh của cảnh kia, căn này giống nhau, nên nói là sinh xong v.v... hoặc "Trung hữu" sinh; hoặc "sinh hữu" khởi."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Quả tăng thượng của Dị thục đời quá khứ, gọi là đã sinh. Quả Đẳng Lưu, gọi là sinh xong v.v... vì "Đẳng" là nghĩa tương tợ (giống nhau). Trụ ở hiện tại, sinh gọi là "hoặc sinh"; trụ ở vị lai, gọi là "hoặc khởi".

2/ Sự che lấp đã trở lại, nghĩa là bóng tối như đen v.v... Ở đây có ba thứ:

a/ Bóng tối đen; là sắc của bóng tối. b/ Vì Vô minh si tối, cho nên mê cảnh.

c/ Sắc tối không lóng trong: Nghĩa là vách che khuất v.v... Nếu lưu ly v.v... gọi là sắc lóng trong, thì chẳng phải che khuất, dù ngăn cách, vẫn có thể thấy."

Hoặc tướng sắc thù thắng. Luận sư Cảnh nói: "Như nhìn thấy có gái đẹp bậc nhất, tâm người kia mê mờ, rối loạn, không rõ ràng."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Với uy thế của ánh sáng mặt trời, mắt nhìn thấy, không ngắm được sắc tướng vì vượt hơn. Hoặc là giống nhau. Nghĩa là như hạt đậu trong đống đậu, tâm sinh ngờ vực, hoặc sở tác bên trong. Tức ở dưới được sáng tỏ, như nháy mắt v.v...

Ba thời rất xa. Như đã giải thích trong pho sách đầu tiên. Nay, xét lại quyển ba kia, chỉ nói hai thứ, vì lược qua, nên không nói, vì thời gian rất xa.

Chẳng phải đã tư duy, nên tư duy, hiện tượng. Đã tư duy, nên tư duy, phần nhiều là tỷ lượng, hoặc thuộc phi lượng. Nay, vì chẳng phải hai lượng này, nên gọi là Hiện tượng. Vừa lấy, liền thành lấy.

Cảnh sở y: Cho đến bệnh người kia nếu lành, gọi là đã tư duy v.v...

Luận sư Cảnh nói: "Pháp thật của bốn Trần, bốn Thức của người bệnh. Vừa lấp, thì cảnh được thành, chứ chẳng phải đã tư duy, cho nên là Hiện tượng. Thuốc có công năng tiêu trừ bệnh. Ý thức của người bệnh lo nghĩ, về thuốc này. Nay, trị bệnh của ta đã lành, chưa lành, là tỷ lượng kia."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Chủ thể y chỉ kia, nghĩa là oai thế của thuốc, đây chẳng phải hiện lượng. Vì Sở y (đối tượng nương tựa) của oai thế là Sắc, hương, vị, Xúc, nhậm vận vừa lấy, tức là chỗ nương tựa của oai thế đã lấy. Đây là hiện cảnh. Người năng lấy, gọi là Hiện lượng.

Nói oai đức, thế lớn mà thuốc có, nếu binh chưa lành, gọi là nên lo nghĩ v.v... Nghĩa là với công năng của thuốc này, bệnh chưa lành thì thường lo nghĩ, nếu bịnh đã lành thì gọi là sự lo nghĩ đã thôi dứt. Cảnh của hai tác dụng đã lo nghĩ, nên lo nghĩ này chẳng phải là Thể của hiện cảnh; chủ thể "duyên" sự lo nghĩ kia cũng chẳng phải hiện lượng, lại làm rõ thuyết trước: "vừa lấy, tức là thành cảnh sở y của lấy, chủ thể "duyên" tâm kia, gọi là hiện lượng.

Trong đây, Kiến lập cảnh giới sở y của lấy chẳng phải đã tư duy, chẳng phải nên tư duy v.v... Nghĩa là Địa v.v... thật bên ngoài là bản chất của cảnh Định, là kiến lập cảnh sở y của lấy của cảnh giới, vì Kiến lập cảnh ảnh tượng của tâm định. Tâm hay lấy của thể hiện cảnh này, được gọi là Hiện lượng. Các giới Địa v.v... xuyên suốt tiền phương tiện, nếu hiểu biết chưa thành thì gọi là "nên tư duy v.v...", chẳng phải là thể của hiện cảnh. Chủ thể lấy tâm kia, chẳng phải nhất định là hiện lượng. Trái lại, làm tỏ rõ sự Kiến lập cảnh sở y của lấy cảnh giới, gọi là hiện cảnh.

Thường lầm loạn. Nghĩa là người mắt mờ đối với vị trí một mặt trăng thấy nhiều mặt trăng.

Trong hiện tượng này, Luận sư Cảnh giải thích: "Nhãn căn, thức đồng chấp nhiều mặt trăng. Do sự lầm loạn này nên chẳng phải Hiện lượng. Cho nên năm căn, năm thức có lượng, phi lượng, không được đều thuộc về hiện lượng.

Nay, giải thích: "Nhãn căn và ý thức đồng "duyên", đều lấy một mặt trăng mà không sáng rõ nên lại là ý thức tìm kiếm lầm loạn lấy nhiều mặt trăng. Nhãn thức v.v... dù không biệt rõ ràng mà thật sự "duyên" một mặt trăng. Vì thế, nên năm thức chỉ là Hiện lượng.

Trong đây, ba thứ chẳng phải không hiện thấy v.v... gọi là Hiện lượng, Luận Nhập chánh Lý chép: "Hiện lượng trong đây, nghĩa là vô phân biệt. Nếu có Chánh trí đối với Nghĩa Sắc v.v... lìa sắc chủng v.v... mà có phân biệt hiện hiện chuyển biến riêng, nên gọi là Hiện lượng. Các bộ đều không đồng với giải thích này. Luận này cũng khác với Nhân Minh.

Xét văn này nói: Thế gian cũng có Hiện lượng thanh tịnh, cho nên, tâm của định tịnh cũng thuộc về Hiện lượng, chẳng phải chủ yếu y cứ ở thể của cảnh. "Ngũ câu ý" v.v... gọi là thể Hiện lượng.

Giải thích về gìn giữ tự tướng trong tỷ lượng, mà so sánh biết đạo, tục. Nghĩa là giữ gìn tướng thể v.v... của chiếc áo, so sánh biết là Đạo. Giữ gìn mũ, miện v.v... so sánh biết là Tục. Vì hiện thấy tự thể kia, nên so sánh loại, vật kia, không hiện thấy thể: chẳng hạn nhìn thấy hiện một con voi. So sánh với loại voi khác, không hiện nhìn thấy. Như lấy hiện tại so sánh với loại quá khứ. Nghĩa là như thấy người kia hiện tại tu thiện, so sánh biết trong quá khứ họ đã từng tu thiện. Hoặc lấy quá khứ để so sánh với vị lai. Nghĩa là đã biết người này hiện đang tu thiện, tức là lấy quá khứ của người này đã từng tu thiện, so sánh biết đến đời sau, họ sẽ lại tu thiện.

Pháp không thể ghi nhận trong chánh giáo là tìm kiếm, mong cầu ghi nhận riêng. Nghĩa là vì khả ký, hoặc an lập ký: Đầu tiên, ghi nhận tự thể, sau, ghi nhận sai khác. Ban đầu, ghi nhận chung về "hữu", về sau, chỉ bày riêng sự cong vạy. Như chấp tất cả Lạc thọ đều là tùy miên của tham, v.v... Nghĩa là dựa vào tăng tùy miên dù phân biệt như thế, nhưng chẳng phải là cả ba tùy miên đều không tùy tăng lẫn nhau, nên chấp chỉ có thế, gọi là trái với pháp tướng. Lại, lìa lậu ba thọ, chẳng phải ba đối tượng tăng. Vì vậy, nếu chấp đều tăng, là trái với pháp tướng, hoặc trong pháp có tưởng, không có tướng khác nhau."

Kiến lập sai biệt v.v... Luận sư Cảnh nói: "Hữu vi gọi là pháp có tướng. Vì Hữu vi ngang bằng với bốn tướng, nên gọi là không có khác nhau, mà gắng gượng an lập một phần có bốn tướng, một phần không có nghĩa khác nhau của bốn tướng.

Có tướng khác nhau, lập ra không có tướng khác nhau. Nghĩa là Hữu vi, Vô vi khác nhau, tánh của chúng khác nhau, lập không có khác nhau. Dưới đây, chỉ sự rằng: "Như đối với Hữu vi không có tướng khác nhau, cũng vẫn được Kiến lập trong Vô vi. Nghĩa là như đối với Hữu vi có sinh, trụ, diệt, không có tướng sai khác cũng lại được Kiến lập trong Vô vi.

Nói: "Về pháp Vô vi không có tướng khác nhau lại lập nơi pháp Hữu vi. Nghĩa là trong Vô vi không có sinh, trụ, diệt, cũng lại Kiến lập trong Hữu vi. Bị Luận sư nói: "Đối với pháp Vô vi không có tướng khác nhau, có thể nói là có khác đối với pháp Vô vi."

Xét về văn của bản thảo cũng như thế, đem hỏi Ngài Tam Tạng, Ngài nói rằng: "Sai rồi!"

Trong phần hỏi đáp, vì một không quyết định, nên hai đồng với sở thành lập, ở dưới:

"Lần lại nữa" thứ hai này, là giải thích về lập lý do của đồng loại.

Ở đây, ý nói làm rõ Nhân đối với lỗi của tông, gọi là "bất thành".

Đối với lỗi của dụ đồng, khác gọi là "bất định". Đối với lỗi của Tông dụ, gọi là "trái nhau". Vì không quyết định, nên có sáu bất định, do trái với dụ đồng khác nên không thể quyết định, thành lập nghĩa của tông kia.

Đồng với sở thành (đối tượng thành lập). Tức là bốn bất thành; Bốn trái nhau. Vốn lập nhân chung, phỏng theo (nghĩ định) thành lập quả của Tông.

Nhân đã kèm giống với lý, thì phải lại thành lập. Nếu lại thành lập Nhân, thì sẽ không có khác với Tông, nên gọi là "Đồng sở thành."

Giống với thí dụ đồng, khác cũng thuộc về nhân này.

Vì quyết định trong không trái nhau. Nghĩa là chân Nhân, chân Dụ, vì quyết định thành lập Tông.

Sở thành khác. Tức là chân Nhân, Dụ không có các lỗi lầm. Vì Thể là "năng thành", nên khác với "sở thành".

Trái nhau kia. Nghĩa là Tợ nhân, Tợ dụ và Tợ hiện, Tợ tỉ, không thể làm lượng.

Không Trái nhau. Tức chân Nhân và chân Hiện, Tỉ, có thể làm Thể của lượng.

Văn, Tư, tuệ v.v... "duyên" theo trí chí giáo. Trong luận Trang Nghiêm chia làm hai:

1/ Nói về năm thứ luận Trang Nghiêm, nghĩa là đức viên mãn, nên về sau, nói về hai mươi bảy thứ khen ngợi công đức. Nếu hội đủ hai mươi bảy thứ này, thì gọi là khen ngợi công đức.

2/ Nói: "đã thiện, đã nói, đã nói. Luận sư Cảnh giải thích: "Đã thiện, nghĩa là giải thích về ái, lạc ở trước. Đã nói, nghĩa là giải thích về tán thán, bài tụng đọc, thọ trì, lắng nghe, tư duy.

Đã nói. Nghĩa là giải thích về sự tu hành thuần thục trước kia."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Đọc bài tụng, thọ trì, gọi là đã thiện, lắng nghe gọi là đã nói, vì đã từng lắng nghe, có khả năng vì người khác nói. Tư duy thuần thục, gọi là đã nói."

Nay, giải thích: "Đọc bài tụng, thọ trì, gọi là đã thiện, lắng nghe tư duy, gọi là đã nói. Thuần thục v.v... gọi là đã nói."

Nghĩa thiện. Nghĩa là dẫn phát vượt hơn, sinh định vượt hơn: Điều thiện của đời, năng dẫn sinh Đạo tăng thượng. Điều thiện xuất thế hay dẫn đến quyết định Đạo vượt hơn.

Chúng nhiều. Nghĩa là chúng hội bố thí lớn. Chúng tạp. Nghĩa là tám bộ Chúng

Đại chúng. Nghĩa là chúng vương tử của Quốc vương.

Chúng chấp. Nghĩa là chúng chấp lý, tức người giải quyết sự việc.

Chúng Đế. Nghĩa là các chúng nói lời chân thật. Hoặc các Thánh chúng đã thấy đế.

Chúng thiện. Nghĩa là chúng Sa-môn, hoặc nghĩa ưa pháp, phần nhiều xen lẫn hai chúng, hợp gọi là Đại chúng trong sáu nơi chốn.

Đại chúng, tức nhà vua kia. Chúng chấp là nhà chấp lý. Chúng Đế, tức nhà Hiền triết kia.

Chúng thiện. Tức khéo hiểu nghĩa ấy và ưa nghĩa pháp, mà không sàm nhanh. Nói cắt ngang trong khi người khác đang nói, gọi là nói sàm, không từ từ trúng lý, gọi là nhanh.

Mười thứ phi nghĩa trong biện luận rơi thua thiệt.

Pháp sư Khuy Cơ giải thích: "Vô nghĩa là không có nghĩa lý. Nghĩa trái, nghĩa là trái với đạo lý chân chánh. Tổn lý, nghĩa là tổn hại hai Đế lý.

Với Sở thành v.v... Nghĩa là chủ thể lập gồm ở Tợ, lẽ ra có thể thành lập, vì chẳng phải chân lý, tức vì đồng với đối tượng thành trong hỏi đáp ở trước.

Thành lập "năng thành". Nghĩa là lấy Nhân thành Nhân, lấy Dụ thành Dụ.

Tuyển Pháp sư nói: "Phi nghĩa dù có mười, nhưng phán quyết chung có hai:

1/ Câu gốc, tức năm thứ trước.

2/ Giải thích về câu, tức năm thứ sau. Câu của năm thứ sau, như thứ lớp giải thích năm thứ trước. Thứ tư, Xứ Thinh minh có hai:

a/ Văn xuôi và bài Tụng, nêu ra sáu môn. b/ Dựa vào môn để giải thích.

Thi thiết, Kiến lập Pháp. Nghĩa là danh thân, cú thân, văn thân v.v... Nghĩa là phát ra Thể của Thinh minh và năm đức, nên mới thành Thanh luận. Thắng "năng giải thích tiếng.

Thanh Luận giả nói: "Nghĩa là thể của danh, cú, văn tức là tiếng. Tánh của tiếng là thường; tiếng vang là Vô thường. Tiếng vang Vô thường làm rõ tiếng thường. Nếu biết Thể là thường, thì gọi là Thinh minh.

Thi thiết Kiến lập nghĩa. Nghĩa được thanh minh giải thích. Do Thinh Minh kia dựa vào chủ thể giảng nói (năng thuyên), đối tượng giảng nói (sở thuyên) mà kiến lập.

Lại nói nghĩa tương ưng khác nhau trong sáu thứ. Nghĩa là các pháp đồng loại lẫn nhau được tương ưng, vì Thể khác nhau.

Nghĩa chuyển. Như đối với vô lượng Nghĩa môn khác nhau của một pháp mà chuyển. Như chuyển biến riêng các nghĩa có thể thấy, không thể thấy của một sắc pháp.

Bổ-đặc-già-la thi thiết Kiến lập, nghĩa là nam, nữ, phi nam nữ v.v... Tức là dựa vào ba loại này để lập âm thinh khác nhau.

Trước kia, tục truyền rằng: "Trong tiếng Tô-mạn-đa có cả ba loại này:

1/ Tám Bổ Lô Sa là nghĩa Thể của giọng nam. 2/ Chuẩn-Để-Lý là nghĩa thể của giọng nữ.

3/ Như Nạp Phùng (Khứ thinh) Tố-Ca, là nghĩa thể của giọng phi nam, phi nữ.

Lại có tiếng ẩn, như Niết-lý-Đề-Thế. Bốn loại này đều có tám chuyển: Trong mỗi chuyển đều có một danh, hai danh, nhiều danh. Như thế, gồm có chín mười sáu âm thinh. Hoặc còn kiến lập tướng khác nhau của tiếng thượng sĩ trong ban đầu. Nghĩa là nếu theo tục sau này thì tiếng Để Ngạn Đa có mười tám chuyển chẳng phải thứ mà thế gian đã dùng. Ở đây nói ba loại, nghĩa là trên, giữa, dưới, đều có ba tiếng. Như trẻ con là sĩ dưới, chưa có sự nhận thức, không biết mình, người, có thiện, có ác, chỉ đại khái thốt ra tiếng. Như sĩ Dung dung, gọi là sĩ giữa, chỉ người khác có thiện, ác mà không tự biết. Sĩ rộng lớn, gọi là sĩ trên, chỉ nội tâm tự cảnh tỉnh: nên làm thì làm, không nên làm thì không làm.

Ba thứ tiếng sĩ này đều gọi là một Thể, hai Thể, nhiều Thể. Ba thứ tiếng nhân nhau thành chín. Nay, nói sĩ trên trong ban đầu tức đều có ba trong tám chuyển đều có ba.

Quá khứ, quá khứ thù thắng v.v... Nghĩa là quá khứ gần, gọi là quá khứ; quá khứ xa gọi là thù thắng. Vị lai cũng thế. Thời gian dài trong hiện tại, gọi là hiện tại. Sát-na hiện tại, gọi là thù thắng.

Xứ sở căn tài thi thiết kiến lập. Như rễ cây, gốc rễ của cây trồng, nên căn bản của tiếng, gọi là căn tài, tức là chữ. Chỗ phát ra tiếng, gọi là Xứ sở. Vì chỗ phát ra tiếng, vốn là Thinh minh. Nghĩa là kiếp sơ khởi, Phạm Vương sáng tạo một trăm muôn bài tụng Thinh minh. Về sau, mạnh tuệ bớt, Đế Thích lại tóm lược còn mười muôn bài tụng. Kế có vị tiên Ca-Đơn-Thiết-la rút gọn thành một muôn hai ngàn bài tụng. Kế là có vị Tiên Ba-Ni-Ni tóm lược thành tám ngàn bài tụng.

Bốn luận trên đây, gọi chung là Xứ sở. Nay, hiện lưu hành chỉ có hai Luận sau, còn hai Luận trước đều đã diệt mất.

Thinh minh Luận của căn tài, Thể của chữ, có ba trăm bài tụng. Tiên Ba-Ni-Ni đã tóm lược tạo thành bài tụng của Thinh minh, tóm lược thành Bản bài tụng. Về sau, có Luận Bát giới, có tám trăm bài tụng, gọi là Nhân duyên. Lại có văn Thích ca Luận gồm một ngàn năm trăm bài tụng. Lại có Luận Ôn-Na-Địa gồm hai ngàn năm trăm bài tụng. Năm Thinh minh này đều gọi là căn tài, có thể cùng với Thinh minh, Xứ sở căn bản, vì là gốc được nương tựa sinh, ra trí hiểu biết. Nhưng Bồ-tát Hộ Pháp sáng tác ra hai muôn năm ngàn bài tụng, gọi là Tạp Bào Thinh minh Luận. Mà phương Tây (Ấn Độ) cho là Cực Luận Thinh minh rốt ráo, rất được thịnh hành ở đời.

Nối tiếp nhau, Nghĩa là pháp chữ hợp của tiếng "hợp" trong Thinh minh này là một phẩm, là phần thứ nhất.

Danh hiệu. Nghĩa là vào thời kiếp sơ, trong mỗi pháp vua Phạm đều đặt ra ngàn tên. Về sau, giảm còn một trăm tên, lại, bớt còn mười tên. Sau đó, lại bớt còn ba tên, gọi là chung là một phẩm, là danh hiệu thứ hai. Phẩm là phần của danh hiệu.

Tổng lược. Nghĩa là lược yếu căn bản trong Thinh minh.

Ích kia. Nghĩa là tóm lược trong thứ lớp này, để cho chúng sinh sự hiểu biết, gọi là ích kia.

Tuyên thuyết: Tuyên là nói rộng, là rộng trong lược, là ba phẩm sau, tức ba tên sau.

Từ trên đến đây, năm phần tức là năm phẩm, vì gốc là phẩm phần của Thinh minh, nên gọi là Xứ sở.

Hoặc Giới bài tụng: Nghĩa là Thể của "chữ". Ba trăm bài tụng gọi là Giới Tiên Ba-Ni-Ni đã soạn ra một trăm bài tụng của Thinh minh, gọi là lược Bản bài tụng, tức bài tụng này.

Chữ "Đẳng". Nghĩa là tám trăm bài tụng, luận Bát Giới; Nhân duyên của "chữ"; và một ngàn năm trăm bài tụng; nghe Luận Thích- ca; và hai ngàn năm trăm bài tụng; và luận Ôn-Na-Địa, nên gọi là "Đẳng".

Thứ năm, trong Công nghiệp Minh xứ, công Sinh thành, nghĩa là nuôi sáu gia súc, vì thành tiền của nuôi sống. Hoặc giáo dục sự sống trau dồi thành lễ nghi, ở địa phương này, là phòng tà công nghiệp: Như dệt thêu, v.v.... Phương Tây, đa số do phái nam làm nghề này; cho nên, còn giữ nguyên âm gốc, gọi là Phòng-Na, giọng nam gọi là.

Công nghiệp Hòa hợp: Nghĩa là biết về đấu tranh kiện v.v... Công nghiệp thành thục. Nghĩa là thành thục uống ăn.

DU-GIÀ LUẬN KÝ

QUYỂN 5 (Phần Cuối)

BẢN LUẬN QUYỂN 16

Địa do tư thành, Tư, là Tư lự, tức ý thức tư duy biến hành, đều nhân Tư, sinh ra tuệ, gọi là Tư tuệ.

Nay, lấy nhân Tư tuệ mà thành các pháp, thể chung cho năm uẩn, là thể của Địa này.

Văn chia làm hai:

1/ Nêu, ra ba môn.

2/ Tùy giải thích riêng.

Tự tánh thanh tịnh. Nghĩa là nói về Thể của tư tuệ. Vì phân biệt với sinh đắc thiện, nên gọi là Thanh tịnh.

Tư trạch sở tri. Nghĩa là tư duy, lựa chọn tất cả pháp nên biết.

Tư trạch các pháp. Nghĩa là tư duy, lựa chọn văn xuôi của kinh Phật và các nghĩa pháp yếu của bài tụng.

Xa lìa tất cả chỗ bất tư Nghị xứ. Nghĩa là cảnh đặt để, ghi nhận và cảnh chứng của các Địa chẳng phải phần của mình.

Khéo biết rõ mặc thuyết, đại thuyết. Luận sư Thái nói: "Không có bẩn thừa lời nói đã phát ra, gọi là mặc thuyết; có bẩn thừa, như đã được nghe nói từ chỗ Phật, Bồ-tát, gọi là Đại thuyết."

Luận sư Khuy Cơ nói: "Tà thuyết của ngoại đạo và các thiện ác, gọi là hắc thuyết. Chánh thuyết của nội đạo và các điều thiện, được gọi là Đại thuyết. Đối với phần ít pháp, chỉ sinh tín, hiểu v.v... Nghĩa là ít chỗ sở tri, kiến giải chẳng phải là phần mình, gọi là phần ít pháp, chỉ nên tin, hiểu, không nên chê bai. Nếu đối với một ít pháp sở tri, phần của mình, thì nên dùng tuệ để quán sát.

Đoạn thứ hai, trong tư duy chọn lựa sở tri, văn chia làm ba:

1/ Hỏi đáp chung về thể.

2/ Phân biệt sơ lược về thể của hỏi đáp.

3/ Tùy theo giải thích riêng.

Giải thích riêng có ba: a/ Giải thích pháp "có".

b/ Giải thích pháp "không"

c/ Nói về cả hai "có và "không". Pháp "có" có hai:

1/ Nêu năm môn.

2/ Tùy theo giải thích riêng.

Pháp "có" của tự tướng, văn chia làm ba: 1/ Nêu bày.

2/ Giải thích riêng.

3/ Kết thành thắng nghĩa.

Tướng "có". Nghĩa là tức trí chân như căn bản được, chứ chẳng phải tướng an lập, tướng của tướng trạng mà có, tức tánh y tha, tướng hiện tại có. Chỉ ở đời hiện tại, chẳng phải ở vị lai, phải đủ bốn nghĩa trong cái "có" của hiện tại, mới là "pháp có" của tự tướng. Nghĩa là các pháp giả đại khái có ba thứ:

1/ Tụ tập giả, như bình, chậu v.v...

2/ Nối nhau giả lập một hữu tình ở ba đời. Nghĩa đến nay không dứt, tức là sự nối tiếp nhau kia.

3/ Phần vị giả, nghĩa là Bất tương ưng v.v...

Nay, vì chẳng phải ba thứ này, nên tự tướng "có".

1/ Ở chỗ này gọi là có thể được. Nghĩa là trí Hậu đắc chứng tánh y tha, dù tách rời danh ngôn, nhưng do danh giải thích, thuận với danh, chẳng phải như Chân như, vì không thuận vời Danh, nên gọi là "có thể được", là phân biệt với tánh Viên Thành Thật, vì dù có tên kia, nhưng không có sự của thể.

2/ Danh này đối với sự này chẳng phải không quyết định. Nghĩa là phân biệt với phần vị giả, vì danh này chỉ gọi là sự này, như đã nhìn thấy tên xanh v.v... nhất định gọi là sự xanh, chứ chẳng phải như người bị bệnh nóng, nhìn thấy màu xanh, cho là vàng. Khi bịnh nóng kia đã lành, thì lên bịnh nóng kia vàng nọ không nhất định. Vì mê loạn nên như thế, gọi là không nhất định. Cũng như chiếc bình vỡ thành ngói, thì bỏ đi tên bình. Do Vô thường, nên tên gọi không quyết định.

3/ Danh này tùy-chuyển vô ngại đối với sự này. Nghĩa là danh, sắc v.v... hoặc tụ, hoặc tán, danh thường chuyển biến theo, chứ chẳng phải như bình v.v... đối với chỗ nhóm họp, tên nó tùy chuyển; ở nơi ly tán, tên nó thối lui trở lại. Trái lại, làm rõ danh đối với việc này không có trở ngại tùy chuyển, tức phân biệt với tu tập giả.

Tướng hiện tại "có". Nghĩa là phân biệt với tương tục giả. Nếu hiện đã sinh là Nhân của vị lai, là quả của quá khứ thì mới là pháp tự tướng "có".

Trong công tướng (khái niệm), văn cũng có ba, đó là: Nêu, giải thích, kết.

Chủng loại công tướng. Nghĩa là chủng loại của năm uẩn dù Thể của chúng đều mang nghĩa chứa nhóm riêng, nhưng đều gọi là chung là "uẩn". Uẩn là cộng tướng, là cộng tướng của thành sở tác. Luận sư Cảnh nói: "Nhân dù thiện, ác, lậu, vô lậu khác nhau, nhưng phân tích về nghĩa quả thì đều gọi là "cộng tướng do một thứ thành".

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Sáu thức, ba nghiệp với thể của tư dù khác, nhưng về thiện, hữu lậu thì đồng, đều chiêu cảm quả ái, gọi là cộng tướng sở tác, với những loại như thế."

Cộng tướng của tất cả hành. Nghĩa là Vô thường, nay, y cứ ở văn này, chỉ quán Vô thường, tức chẳng phải Hiện lượng, vì quán cộng tướng này. Cho nên, Luận Tập Lượng nói: "Vì Hiện lượng chỉ lấy cảnh của tự tướng." Thế, nên Luận ấy nói: "Tâm tán Lại-da của năm thức "duyên" tự tướng của cảnh, là hiện lượng kia. Trong ý thức, nếu là tâm định, thì cho dù "duyên" hữu vi, thực hiện quán Vô thường đi nữa, nhưng mỗi hữu vi đều chứng riêng vô thường trên Thể của các Hành. Cho nên, hiện lượng đều là cảnh của Tự tướng."

Luận sư Giới Hiền nói: "Như bốn thiện căn quán năm uẩn Vô thường, đều có một tướng Vô thường trên năm uẩn, phải quán tâm hiện tại, như dùng một sợi chỉ xâu chung các đóa hoa. Ở đây, tức năm uẩn chung một tướng Vô thường, ở đây chẳng phải Hiện lượng. Nếu kiến đạo quán năm uẩn Vô thường, thì sẽ có năm tướng Vô thường riêng, đo đó, cần phải quán tâm hiện thực. Vì một tâm quán có năm kiến giải kia chứng riêng năm uẩn Vô thường, cũng là cảnh của Tự tướng.

Người phương Tây có giải thích rằng: "Như Kiến đạo của Tiểu thừa chỉ quán Vô thường mà Chân như được hiển bày. Tự tướng thắng nghĩa như thế, cho nên là Hiện lượng. Nếu với tâm lo phân tán "duyên" pháp cộng tướng thì sẽ không biết được Tự tướng. Như thấy có khói lửa mà không biết được tự tánh nóng của lửa, nên cũng không biết được lửa đó là thuộc loại lửa nào? Lửa xuất phát từ cỏ ra hay từ phân v.v...?

Giải thích về tướng giả trong pháp có, văn chia làm bốn:

1/ Tổng lược hỏi đáp, nêu.

2/ Hỏi đáp nêu danh.

3/ Tùy theo giải thích riêng.

4/ Tổng kết thành.

Thuộc về chủ trương ưng ngôn luận, là nói phần vị giả, xa lìa ngôn luận kia đây; nói tụ tập giả, nghĩa là nói cửa v.v... của nhà.

Luận sư Cảnh nói: "Lấy cái giả này để làm sáng tỏ ngôn luận này, nghĩa là tướng tròn của viên đá, giọt đầu, ánh sáng của ngọn lửa hừng cháy, cũng nói là sự nhóm họp giả có. Nếu nói tiếng trống bay bổng là nói gió giả, nghĩa là có gió trần, cũng là sự nhóm họp giả có.

Lấy các giả kia để làm rõ cái giả kia, nghĩa là Đức Phật trao cho bạn đức y phục v.v... cũng nói là nhóm họp giả có.

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Lấy cái này để làm rõ cho cái này. Nghĩa là dùng vật này lại làm rõ cho vật này, lấy cái kia để làm rõ cái kia: dùng vật thể khác để chỉ rõ riêng về vật thể khác."

Xa lìa kia đây. Nghĩa là chẳng phải là hai vật giả ở trước, như cửa của nhà. Lấy cửa này để làm rõ chất cứng của đất trong ngôi nhà này, cho đến tướng lay động của gió đều chuyển biến ở chỗ thật tướng. Ánh lửa của ngọn lửa cháy bùng v.v... đều chuyển biến ở chỗ giả tướng. Ngọn lửa đốt lên, v.v... đều là ở chỗ giả tướng mà chuyển.

Ngọn lửa, là tên riêng khác của lửa giả; ngọn lửa hừng hực, gọi là ngọn lửa cháy bùng, là lấy cái kia để làm rõ trong kia. Đức Phật truyền trao, đều là hữu tình giả, thức uống ăn đồng là pháp giả. Xa lìa vật thể này trong kia, cửa v.v... của ngôi nhà, nhà lớn, cổng nhỏ, chẳng phải đủ khắp. Lấy vật này để làm rõ tự thể này, cũng chẳng phải lìa ngôi nhà mà có cửa riêng, cũng chẳng phải lấy cửa kia để làm rạng rỡ cho cửa kia, cho nên là "câu phi".

Mười phần trăm, ba phần mười:

Hỏi: "Vì sao không nói: một phần mười, hai phần mười ư?

Giải thích: "Lại y cứ ở chỗ rõ ràng mà nói." Mọi người cùng lập bày, mà khởi ngôn luận có sáu thứ. Trong đây nêu Thức và năm Biến hành, mỗi thứ đều mang tướng trạng riêng. Ý nói rõ pháp giả của cộng tướng không lìa pháp thật. Ở đây cũng đều đã lấy riêng Tự tướng là pháp thật có. Sáu thứ đã lấy pháp giả của cộng tướng, để tăng ích cho Tự tướng để khởi tướng trạng, tự tánh của ngôn thuyết, gọi là ngôn luận được thi thiết chung, như bình, chậu v.v... cho nên, Duy thức nói là giả, nghĩa là tăng ích, chứ chẳng phải thật tướng "có", vì đối với sáu đối tượng đã biến chuyển, mỗi đối tượng đều gá vào thề chân thật Tự tướng, của mình mà tăng ích. Cho nên, dù đã lấy cảnh v.v... riêng, nhưng tướng trạng sở chấp cũng có thể lập chung lời nói giả. Nhưng sáu thứ này vì nhất định là cảnh phổ biến, nên chẳng nói cảnh khác.

Mọi người nêu bày chung mà khởi ngôn luận, tất nhiên, dựa vào sáu tướng trạng này, chứ chẳng phải nói sáu tướng trạng này quyết định là giả có. Tuy nhiên, Duy Thức nói: "Tác ý, chủ thể hiểu rõ tướng chung của việc và tâm sở khác, đã chấp tướng riêng. Trong đây, tức nói hai cảnh chung, hoặc ở đây chỉ nêu chủ thể chấp (năng thủ) cảnh chung, nên nói là đối tượng lấy (sở thủ) của tác ý hay khởi ở thức. Nếu không như thế, tức là trái với Luận Hiển Dương v.v... nói: "Lấy chung cảnh gọi là tâm, cũng gọi là riêng tâm sở." Nhưng, quyển sáu mươi lăm nói: "một thứ giả". Nghĩa là nếu pháp "có" đối đãi với cái khác, dựa vào đối tượng khác nhằm lập bày tự tướng, thì gọi là giả "có". Như đối đãi, nương tựa uẩn, để lập bày có "ngã". Đối đãi, nương tựa vào các tướng như sắc v.v... để giả lập sắc v.v...

Đối đãi, với năm trần v.v... lập ra nhà cửa v.v... Đối đãi với sự tướng của uẩn, lập ra sinh, già v.v... cho đến đối đãi với các sắc không chuyển biến, giả lập Hư không, như thế v.v...

Đối Pháp v.v... hoặc nói là hai giả, nghĩa là đối đãi với cảnh tưởng của danh, ngôn. Hoặc đối đãi với danh, ngôn này, cảnh tưởng khác."

Kinh Đại Phẩm chép: "Ba giả, là Danh giả, Thọ giả, Pháp giả." Duy Thức cũng nói: "Ba giả: là Tụ Tập tương tục và phần vị."

Luận Thành. Thật nói có bốn giả; là nhân sinh giả, tương đãi giả tương tục giả và Duyên sinh giả."

Luận này Quyển một trăm nói: "Có sáu giả: Tụ tập giả, nhân giả, quả giả, sở hành giả, Phần vị giả và quán đãi giả."

Trong đây và Luận Hiển Dương quyển mười tám lại nói có sáu thứ chỗ sinh khởi của ngôn luận, gọi là giả, rất dễ hiểu.

Đình, là nhà của đình Huyện. Lạ, nghĩa là vách che lấp trong nhân lưu chuyển.

Do hạt giống này, nghĩa là hạt giống của nghiệp. Do huân tập này, nghĩa là hạt giống của danh ngôn.

Do sự giúp đỡ này, nghĩa là Vô minh ái thủ. Pháp kia lưu chuyển: sanh, già, chết khởi.

Các hành hoàn diệt trong nhân hoàn diệt. Nghĩa là: Ba tánh hữu lậu, Hành diệt, thì diệt giới.

Hoàn diệt tạp nhiễm. Nghĩa là Kiến, Tu, phiền não đoạn, đoạn giới và cõi không có dục. Đây là nói Diệt Đế mà có tất cả Đạo hay vắng lặng. Nghĩa là các Đạo vô lậu hay vắng lặng hai hoàn diệt trước. Đạo Vô lậu này năng nhập Niết-bàn, hướng về Bồ-đề và Đạo Tư lương kia, và phương tiện v.v... kia. Luận sư Cảnh nói: "Nghĩa là Đạo Tư lương gần, và Đạo phương tiện, xa, năng giúp bạn, năng sinh Thánh Đạo (chủ thể sinh Thánh Đạo), chủ thể biện biệt Niết-bàn. Từ tướng, cũng gọi là nhân hoàn diệt."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Và, Tư lương kia, tức là Đạo Tư lương và phương tiện kia, tức Đạo gia hạnh.

Năng sinh: là Đạo kia năng sinh hạt giống.

Năng phân biệt. Nghĩa là năng phân biệt về hiện-hạnh của Niết-bàn, vì Đạo Vô lậu."

Đối Pháp Quyển chín nói: "Hoặc Đạo tư lương, hoặc Đạo gia hạnh, Kiến Đạo, Tu đạo, và Vô học Đạo, đều gọi là Đạo Đế."

Nói nhân Hoàn diệt ở đây, chỉ gồm thâu bốn pháp ở trước. Lại giải thích: "Tư lương, phương tiện trong đây đều là Đạo Vô lậu, là Đạo Vô gián, vì Gia hạnh gần, xa trước kia, không đồng với Đối Pháp, nói là Đạo năng vắng lặng, là Đạo Vô gián. Nếu phân biệt rộng, như trong nhân, quả của Tư, nên biết tướng đó.

Luận sư Cảnh nói: "Chỉ Địa Tu sở thành, gọi là quả tu, cũng có thể chỉ cho quyết định sau, gọi là quả của Tư."

Luận sư Bị nói: "Khó hiểu quả của Tư, đem hỏi Ngài Tam Tạng, Ngài nói: "Nếu không hiểu được, thì hãy, nói rộng về chỗ tướng của quả, nên biết, tướng của nó. Nếu không được, vì trong năm tướng đều nói về tướng của quả, nên biết tướng ấy cũng có thể Địa có Tầm, Từ, nói rộng về nhân quả, văn gọi là quả của Tư."

Y cứ ở pháp "có", tức lấy năm nhân trước, như thứ lớp được năm quả.

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Địa Quyết Trạch Tư tuệ nói: "Tư duy, bàn luận về nhân, quả. Nghĩa là như Địa có Tầm, có Từ đã nói: "Đây tức chỉ cho Bản Địa, phần trước kia và hai thứ Quyết Trạch phần; Địa có Tầm, có Từ đã nói đầu đủ về nhân, quả, nhiễm, tịnh. Trong pháp không có của sở quán (đối tượng quán), nếu xa lìa tánh, thì trong con bò sẽ không có tánh của con ngựa v.v... Nếu chẳng phải tánh có, thì uẩn, giới, xứ của người này chẳng phải tánh của uẩn, giới, xứ của người kia.

Tánh không hòa hợp. Nghĩa là các pháp lậu, vô lậu của ba tánh. Lậu kia, vô lậu này không có tánh hòa hợp lẫn nhau. Nghĩa là Thắng nghĩa không có: Tự tánh lời nói của các thế tục đã nói, dựa vào Thắng nghĩa đều chẳng phải có.

Văn dưới đây hợp giải thích về tánh "có", "không" của năm thứ, chia làm hai:

1/ Nêu chung.

2/ Giải thích riêng.

Nói thứ tư là tướng v.v... không hai, là tướng sinh, già v.v... gọi là tướng sai khác. Vì nói pháp sở y không có tự thể riêng, nên gọi là tướng không hai.

Tướng v.v... được nhận thức của Sự tướng. Tức các ngôn luận được lập bày chung trong sáu thứ ngôn luận ở trước.

Sau Như lai diệt độ, hoặc có, hoặc không v.v... chẳng thể giảng nói, Luận sư Cảnh nói: "Đây là nói chấp hóa thân là Như lai. Sau Như lai diệt độ, hoặc "có", "không" v.v... không thể giảng nói, các ngoại đạo chấp giải thoát, Thần ngã gọi là Như lai có ba thân riêng. Hoặc "có", hoặc "không", là việc không thể nói. Lại, trước dựa vào thể không có, nay ở đây, dựa vào thể mầu nhiệm, nên gọi là là sâu xa. Trái với năm thứ không có tánh là năm thứ có tánh như sự thích ứng, nên biết.

Đoạn lớn thứ ba, Tư duy, lựa chọn các pháp, văn chia làm hai: 1/ Nêu. 2/ Giải thích.

Tư duy, lựa chọn Nghĩa Tố-Đát-lãm. Tạng Tố-Đát-lãm dựa vào luận này để nói bảy phần thuộc nhiều phần trong mười hai phần, trừ Duyên khởi, Thí dụ, Bốn sự, Bổn sinh. Bốn phần này thuộc về tạng Tỳ-nại-da, là tự tánh của Duyên Khởi, là ba quyến thuộc khác. Lại, trừ Luận Nghị vì thuộc về tạng A-tỳ-đạt-ma. Dựa trong bảy phần, trừ đơn bài tụng Già-đà, kinh Phúng bài tụng, sáu phần giáo còn lại là đối tượng tư duy lựa chọn nghĩa Tố-Đát-lãm. Đơn bài tụng Già-đà là đối tượng tư duy lựa chọn nghĩa Già-đà. Ở đây ba thứ Thắng nghĩa Già-đà, nghĩa là nói về lý Vô ngã.

Ý thú Già-đà; Là giải thích ý Già-đà, như bốn ý thú v.v...

Già-đà nghĩa thể. Luận sư Cảnh nói: "Nghĩa là nói về thể tánh khác nhau của các pháp. Pháp sư Khuy Cơ nói: "Nghĩa là nói về nghĩa lý, thể tánh trong Già-đà.

Y cứ trong Thắng nghĩa Già-đà, văn chia làm hai:

1/ Nêu bài tụng của kinh.

2/ Tùy theo giải thích riêng.

bài Tụng có trong bốn mươi bốn. Pháp sư Thái nói: "Được chia làm hai:

1/ Có mười sáu bài Tụng, chỉ rõ số quán của phẩm Tạp nhiễm.

2/ Có ba mươi tám bài Tụng, nói rõ chủ thể quán Vô ngã v.v... của phẩm Thanh Tịnh.

Bị Luận sư nói: "Đầu tiên, có mười một bài Tụng, nói về Nhân Vô ngã. Tiếp theo, có năm bài Tụng, nói về thời gian mà tạp nhiễm khác nhau đã nương tựa. Sau, có hai mươi tám bài Tụng, nói về phẩm Thanh tịnh, lúc quán Như thật được thanh tịnh v.v...

Nay, nương theo điều mà hai Luận sư Cảnh, và Cơ đã phán quyết, mà chia thành mười hai:

1/ Chín bài Tụng đầu, nói không có ngã của hữu tình và các pháp của Nghĩa thể, tác dụng.

2/ Có hai bài Tụng nói về Vô minh, tham ái, tự tánh Tạp nhiễm của tại gia, Xuất gia.

3/ Có năm bài Tụng, nói về phẩm Tạp nhiễm dựa vào thời gian của Nhân.

4/ Có bốn bài Tụng nói về Tự, tướng cộng tướng và hai Đế quán. 5/ Có hai bài Tụng nói về không có nghĩa hòa hợp của ba thứ ba pháp.

6/ Có một bài Tụng nói về tâm sở đồng tánh tương ưng với chẳng phải tánh v.v... khác nhau.

7/ Có hai bài Tụng dựa vào lý của hai Đế, nhằm nói về "Nhân", "Pháp", "có", "không".

8/ Có một bài Tụng nói về người làm (tác giả) người nhận (Thọ giả), "một", "khác" không thể nói.

9/ Có năm bài Tụng giải thích về thưa hỏi nghi ngờ chung.

10/ Có một bài Tụng nói về Tập sinh Khổ Đế, giải thoát v.v...

11/ Có một bài Tụng nói về thức A-lại-da, thí dụ như dòng Trì phái.

12/ Bảy bài tụng sau, chỉ thị rõ ràng về sự hiểu rõ giải thoát Biến tri và ràng buộc Biến tri.

Văn trong chín bài Tụng đầu được chia làm ba:

a/ Năm bài Tụng đầu, chín thức nói Vô ngã và tác dụng.

b/ Ba bài Tụng rưỡi, nói lại pháp không có tác dụng.

c/ Có nửa bài Tụng sau nói về pháp từ duyên sinh, tự nhiên mà diệt.

Trong giải thích bằng văn xuôi được chia làm hai: a/ Giải thích chung về ý bài tụng.

b/ Nhắc lại riêng, giải thích.

Đối trị thêm, bớt biên chấp, nghĩa là chấp có tác dụng của ngã, gọi là tăng ích; bác pháp tánh "không", gọi là tổn bớt. Đây là nói theo cảnh giới chung của ba thừa, không nói pháp tăng và Chân như bớt.

Trong phần nêu riêng, giải thích, hoặc tùy theo nghĩa, giải thích thành mười hai đoạn. Như thế, nửa bài tụng ngăn ngừa phân biệt của nghĩa riêng về đối tượng phân biệt ngã. Nghĩa là bác bỏ "ngã" lìa uẩn. Các pháp cũng không có tác dụng v.v... Nghĩa là bác bỏ "ngã" tức uẩn, vì tác dụng của các uẩn ngã cũng đều không. Đây là nói không lấy vi tế nhiều ngã, tức là chủ thể đối trị v.v...

Luận sư Cảnh nói: "Biết rõ chỉ pháp lưu chuyển uẩn, giới, Xứ của mười hai chi Hữu, không chấp nhiều ngã chân thật, cho nên trừ chấp chúa tể v.v..."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Nói nhiều pháp vi tế như các uẩn v.v... tức là chấp Năng đối trị chủ tể v.v... không dựa vào một thân để chấp có vi tế, vì nhiều thật ngã."

Thành Duy Thức chép: "ngã" lẽ ra như uẩn, vì chẳng phải thường, "một". "Nếu "ngã" này là không, thì làm sao Kiến lập trong, ngoài, thành tựu v.v... ?"

Kế dưới đây, có sáu lần "thế nào?" Đều dựa theo trước để khởi câu hỏi sau. Ở đây, ý hỏi rằng: Nếu "ngã" là "không", thì làm sao lập ra trong, ngoài?". Câu hỏi thứ hai rằng: "Nếu tất cả là không thì làm sao được có người, chủ thể quán "không", cảnh, đối tượng quán không? Câu hỏi thứ ba rằng: "Chủ thể, đối tượng quán (năng, sở quán) đều là không, sao được có phàm, Thánh khác nhau?"

Luận sư Cảnh giải thích thêm: "Cũng có thể phá bậc Thánh kia, nghĩa là Độc Tử Bộ chấp có tánh của "ngã" và phá phàm phu chấp "ngã", đều là điên đảo.

Câu thứ tư, hỏi rằng: "Nếu phàm, Thánh là không thì sao lại được có chủ thể giáo (Năng giáo) đối tượng được giáo hóa (sở quả), kia, đây khác nhau?"

Câu hỏi thứ năm: "Nếu không có "năng giáo", "sở hóa" thì làm sao được có người nhiễm, kẻ tịnh?"

Trong đây là đáp câu hỏi đầu, pháp giả, chẳng chân thật, là đáp: "Nhân", "Pháp" chẳng phải thật. Với ba câu hỏi sau, chỉ đáp: "Ngã" Vô thường.

Sáu pháp hỏi đáp không có tác dụng, như thứ lớp kia, chủ tể, tác giả đều không có sở hữu, nghĩa là không có nhậm trì, không có chủ tể, không có sai khiến: Nghĩa là không có tác giả.

Sự khác nhau trong đoạn thứ ba, là nhân sở y và thời gian. Luận Đối Pháp nói: "Nghĩa là đối với thời gian nhân, có chủ thể dẫn (năng dẫn), đối tượng dẫn (sở dẫn). Đối với thời gian của quả, có chủ thể sinh (năng sinh), đối tượng được sinh (sở sinh).

Dẫn phần vị nhân, gọi là nhân; phần vị biến chuyển, thành thục, gọi là quả. Hai thứ này, gọi là thời phần. (phần vị thời gian). Cho nên, ở đây nói: "Các pháp có phân, các khổ có nhân, bảy thứ trước đều là có nhân nên gọi là các pháp có nhân. Hai thứ sau là các khổ, nhưng ái thủ hữu vi có nhân nên gọi là các khổ có nhân chẳng phải trong cũng chẳng phải ngoài v.v... trong bài Tụng, cho đến chủ thể sanh tạp nhiễm. Ý trong đây nói mười lăm bài Tụng nói về Phẩm tạp nhiễm dựa vào nhân, trong thời gian.

Hai bài Tụng đầu, nói về nghiệp phiền não sinh tạp nhiễm. Ba bài Tụng dưới, nói dựa vào các hành quá, hiện nay sinh tạp nhiễm, không dựa vào vị lai mà sinh tạp nhiễm.

Y bảy câu đầu, nói vị lai không sinh tạp nhiễm. Năm câu sau, nói dựa vào quá, hiện có thể sinh tạp nhiễm. Nghĩa là không dựa vào vị lai, căn trong, trần ngoài mà sinh ra tạp nhiễm, vì hành chưa sinh nên ở đời quá khứ có thể được sinh Hành. Cho nên, nói rằng: "có thời gian mới có thể được", chứng tỏ trái lại, vị lai không có thời gian để được.

Lại giải thích: "Vị lai ở vị lai sinh ra nhiễm không thể được. Từ vị lai đến hiện tại sinh nhiễm có lúc được. Nếu thành đã sinh, tức do tướng này không có phân biệt." Đây là giải thích lời bài tụng nói: "Giả sử các hành đã sinh. Do đây nên không được."

Nghĩa là giả sử trong quá khứ, hiện tại đã sinh ra hành, tạo ra quán bất sinh, không ở trước, trong, ngoài, chính giữa. Do quán này, nên không còn phân biệt, không được sinh ra ba thứ tạp nhiễm. Vì vị lai vô tướng nên không có phân biệt. Thích luận nói vị lai không có tướng, là nói tướng vị lai đều thật có, đều là vô phân biệt mà sanh tạp nhiễm.

Như đây, như thế, tương lai quyết định không thể biết, kết này vị lai quyết định không thể biết, nên không sinh tạp nhiễm.

Nếu không phân biệt như thế, thì loại khác đôi khi có thể được. Nghĩa là nếu không phân biệt như thế, thì vị lai sẽ khác với quá khứ, hiện tại, đôi khi có nghi rằng, vị lai có dẫn sinh các tạp nhiễm có thể được. Nếu đối với quá khứ, thì có thể phân biệt như thế.

Như thế "Như thế, từng có tướng mạo vì có thể phân biệt." Đây là giải thích trong bài tụng: Quá khứ có thể phân biệt, năng sanh tạp nhiễm chẳng phải chỉ từng mà có thể chẳng phân biệt, cho đến sanh các tạp nhiễm. Đây là giải thích trong bài tụng. "Phân biệt từng đã trải qua, chẳng phải từng cũng phân biệt." Đại ý này xác định rõ chẳng phải chỉ có cảnh đã từng trải trong quá khứ có thể phân biệt sinh ra các tạp nhiễm, mà ngay như các cảnh hiện tại chưa từng trải qua, vì chưa từng trải, nên dù không rõ ràng "duyên" lấy tướng mạo đó, nhưng tùy theo chủng loại đã từng được trong quá khứ.

Với cảnh mới của hiện tại này cũng có thể phân biệt sinh các tạp nhiễm. Đây là văn kết, rất dễ hiểu.

Hành, dù có từ vô thỉ nhưng mới có thể được. Nghĩa là từ thời vô thỉ đến nay, Hành thường theo đuổi khởi, cho nên, vô thỉ đến nay thường khởi theo, cho nên vô thỉ thường mới sanh khởi, cho nên mới chẳng phải là không.

Trong đoạn thứ tư có bốn bài tụng:

Một bài tụng rưỡi đầu, nói về quán Tự tướng. Nhật thân, nghĩa là Phật. Kiều-Đáp-Ma, Hán dịch là Nhật chữ, nên xưng Phật là Nhật thân. Nửa bài tụng tiếp theo, nói về quán cộng tướng. Hai bài tụng sau, nói về quán hai Đế:

Ba câu đầu, quán Thắng Nghĩa Đế; năm câu sau, quán thế tục Đế. Vì pháp không có tác dụng thật, nên không có si thật. Vì không có hữu tình thật, nên không có si thật. Vì thế, nên ba câu trên nói: "Si không thể si, si cũng không thể si người kia. Chẳng phải người không ngu khác có thể ngu kia, đây gọi là quán Thắng Nghĩa đế.

Sự ngu si trong quán Thế đế chẳng phải không có. Chẳng phải người không ngu khởi, có thể nói là có si và người có si.

Đoạn thứ năm, có hai bài tụng. Trong giải thích, nói nghiệp là sở tùy (đối tượng tùy); Thức là năng tùy (chủ thể Tùy), vì quả tùy theo nhân, không có trong Thắng Nghĩa.

Lại ba đời, ba nghiệp, nói là không hòa hợp, chẳng phải đối với một đời. Lại một đời ba nghiệp không có tướng thật, nên chẳng phải không có pháp giả. Nếu đời kia và nghiệp này lại tương ưng lẫn nhau, các hành như phước v.v... không có hòa hợp, lại tương ưng lẫn nhau, nói là nghĩa hòa hợp. Ba nghiệp của ba đời làm phước v.v... quyết định không có nghĩa tương ưng.

Đoạn sáu, trong giải thích một bài tụng: tâm tương ương cũng thế. Không thật có tánh tương ưng tùy chuyển, chẳng phải không có pháp giả. Lại, tương ưng, nghĩa là tánh đồng; Bất tương ưng, nghĩa là tánh riêng. Chẳng phải tánh "đồng", nghĩa là hoặc không tương ưng; chẳng phải tánh "dị", nghĩa là hoặc chẳng phải bất tương ưng. Do đây nên biết không có tánh tùy chuyển thật.

Trên đây, đã giải thích hai câu đầu. "Lại chẳng phải tất cả tâm hoặc tương ưng; hoặc không tương ưng." Là giải thích hai câu dưới, trong tương ưng lại chẳng phải tất cả nhất định tương ưng, với tất cả. Nếu tất cả bất tương ưng thì cũng chẳng nhất định bất tương ưng, đối với Thắng Nghĩa đế, không có nghĩa thật sự tương ưng, chẳng tương ưng.

Đoạn thứ bảy có hai bài tụng, dựa vào lý của hai Đế, để nói về "người", "pháp" "có", "không":

Một bài tụng giữa, đầu dựa vào Thế Tục Đế, nói về nhân duyên tùy chuyển của tâm. Nửa bài tụng tiếp theo, dựa vào Thắng nghĩa đế, để nói về Thể của "ngã" là không. Một nửa bài tụng sau, nói dựa vào Thế Tục Đế, có làm, thì thọ.

Lưu, nghĩa là giống nhau, giống nhau vì quả nối tiếp. Không có đoạn, nghĩa là không giống nhau vì quả sinh. Đây là nói quả Đẳng lưu và ba hữu khác là quả.

Đoạn thứ tám có một bài tụng, nói về tánh "một", "khác" của người, vật không thật có, vì chỉ có nhân quả khác nhau sinh.

Đoạn thứ chín có năm bài tụng, giải thích trong vấn nạn của nghi chung. Lại ở đây nhân của đạo không dứt.

Bốn câu trong bài tụng, như thứ lớp kia giải thích về bốn vấn nạn này:

1/ Nạn rằng: "Nếu không có "ngã", về sau có, thì lẽ ra là đoạn?" Đáp câu đầu: "Vì nhân của Đạo không dứt."

2/ Có nạn rằng: "Quả nên cùng sanh?"

Đáp lại lời vấn nạn này: "Tác dụng hòa hợp chuyển biến, chẳng phải ngay tức khắc, vì chẳng phải cùng có tác dụng hòa hợp.

3/ Có người vấn nạn: "Nếu không có thật ngã thì lẽ ra phải từ tất cả, vì tất cả được sinh?"

Kế là đáp rằng: "Từ nhân, mà sinh tự, không có nhân tha, vì có bất sinh."

4/ Có nạn rằng: "Đã không có "ngã" thì ai nhiếp thọ việc đã làm, vì tác dụng của sinh, tử v.v... ?"

Ở đây đáp: "Và nhiếp thọ, việc đã làm, do nhân không dứt, quả sinh, lập giả, nghĩa là chủ thể nhiếp thọ, vì đối tượng tác động thật ngã, nên trở thành không có. Do đây gọi là bốn câu như thứ lớp.

Bài tụng đầu, "chỉ bày rõ cho đến" không thể nhìn thấy", Luận sư Cảnh nói: "Đây là y cứ ở cảnh ngã sở duyên (đối tượng duyên ngũ) của Mạt-na, gọi là tự nội chứng. Về hành tướng của Mạt-na chấp ngã, thật khó biết, gọi là vô sắc, không thể thấy.

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Kinh nói: "Vì sắc tướng là Tầm, Tư, vì khó nói, bày cho người khác, nên không thể thấy." Tự tướng sắc sở chứng tánh lìa nói năng, vì cảnh tầm từ không gọi là tự tướng, gọi là tầm tư, khó chỉ bày cho người.

Đoạn thứ mười có năm bài Tụng nói về tập trong khổ sinh, chỉ rõ Ngã kiến kia do thứ lớp Tập phát sinh khổ, nghĩa là tham ái chính là vì tự thể của Tập, tức cảnh nội tham, gọi là duyên tham ái, năng sinh khổ, đều gọi là Tập. Ngã Kiến và Khổ đều gọi là nhân duyên sẽ khổ. Thể của Ngã kiến cũng là Khổ.

Đoạn thứ mười một, một bài Tụng nói về thức A-lại-da. Thí như phái trì lưu, ở đây nói là nghĩa "bất nhất". Kinh Lăng-già nói: "Như biển gặp gió duyên cảnh v.v... gió bị kích động v.v... nói về bài Tụng nghĩa không khác. Vì thế, nên nghĩa văn đó đây không sai trái. Lại, ở đây y cứ ở nghĩa gốc, ngọn, còn kinh kia thì y cứ ở nghĩa Thể, Dụng, cả hai nghĩa đều thành không có nghĩa "một", "khác".

Đoạn thứ mười hai, có bảy bài tụng, chỉ bày rõ về sự hiểu rõ trong giải thoát, biến tri và ràng buộc biến tri. Văn chia làm hai:

1/ "Lại, pháp hành...": Giải thích chung bảy bài Tụng: hiểu rõ ràng buộc biến tri.

2/ Giải thích riêng bảy bài Tụng. Trong giải thích riêng có hai:

a/ Một bài tụng nói hiểu rõ ràng buộc biến tri.

b/ Sáu bài tụng còn lại nói về hiểu rõ giải thoát biến tri. Trong đó, một bài Tụng đầu, nói về "hoặc" đã lìa, tức là Mạt-na với bốn "hoặc" đều đồng sinh, đồng diệt, chẳng trước, cũng chẳng phải sau. Nghĩa là Kim Cương Đạo Khởi ý nhiễm bốn "hoặc" đều dứt cùng lúc, cho nên, không có trước, sau.

Lại, chẳng phải trước, nghĩa là Mạt-na với "hoặc" vì thường đều cùng sinh; sao chẳng phải sau, tức đều diệt với hoặc kia.

Giải thích sau phù hợp thuận với văn xuôi.

Tiếp theo, hai bài Tụng kế làm rõ tánh giải thoát.

Luận sư Thái nói: "Chính Mạt-na kia trước đều cùng lúc với "hoặc", chứ chẳng phải vì tánh nhiễm của bốn "hoặc", tức nói bốn "hoặc" đều cùng lúc, vì Mạt-na giải thoát bốn "Hoặc", nên chẳng phải Mạt-na kia đều sinh chung với "Hoặc". Sau khi dứt "hoặc" rồi, đã có riêng bốn ý thanh tịnh khác sinh, khác ý nhiễm trước kia."

Bị Luận sư nói: "Có riêng ý thức thứ sáu sinh, khởi, trị tâm Mạt-na và "hoặc", nên ý thức thứ sáu tự có "hoặc"; không có "hoặc", dù khác mà tánh vẫn thanh tịnh, tức gọi là giải thoát."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Nhiễm ô trước không gọi là giải thoát, chẳng phải ý tịnh sau được gọi là giải thoát ý của Nhị thừa chỉ nhiễm ô không có, vì đối tượng tịnh (sở tịnh) là không, nên ý của chủ thể tịnh (Năng tịnh) cũng không có, chứ chẳng phải chủ yếu ý tịnh mới gọi là giải thoát."

Một bài tụng kế là, giải thích Niết-bàn Hữu Dư. Một bài tụng kế nói về Niết-bàn Vô Dư. Một bài tụng sau, nói không có thật thú hướng sinh tử, Niết-bàn.

Đoạn thứ hai, giải thích về thú trong Già-đà. Văn chia làm ba:

1/ Kết trước, sinh sau, nêu lên thưa thỉnh.

2/ Nêu Già-đà.

3/ Tùy theo giải thích riêng.

Văn trong năm mươi mốt bài tụng chia làm hai: 1/ Một bài Tụng đầu, Phạm vương thỉnh cử hỏi. 2/ Năm mươi bài Tụng sau, Đức Thế tôn đáp.

Thưa hỏi có hai: Nửa bài tụng trên khen ngợi, nửa bài tụng dưới thưa.

Có ba:

1/ Hỏi về Thể của học. 2/ Hỏi về Số của học. 3/ Hỏi về pháp học.

Như thứ lớp phối hợp thỉnh Học và Sở học và Văn tu học trong bài Tụng.

Y cứ trong phần đáp năm mươi bài Tụng, có hai giải thích:

a/ Nếu lấy đoạn văn thì hai mươi hai bài Tụng của quyển này, tức hai mươi hai đoạn.

b/ Quyển sau có hai mươi tám bài Tụng, giải thích chia làm mười chín đoạn. Đến quyển sau sẽ phối hợp năm mươi bài tụng. Nếu lấy khoa nghĩa thì chia làm hai:

1/ Một bài Tụng đáp thể của học, số của học.

2/ Số bài Tụng còn lại, đáp tu học ở đường lai.

Y cứ phần đáp trong tu học đương lai, được chia làm mười bốn đoạn:

1/ Một bài Tụng, nói về phương tiện Học.

2/ Có một bài Tụng, nói về thứ lớp Học sinh khởi.

3/ Một bài Tụng, chỉ rõ về thứ lớp thanh tịnh khác nhau của hữu Học.

4/ Một bài tụng nói về quả sở đắc của tu tập chung riêng.

5/ Một bài tụng nói về sự tu tập chung, riêng, nhân duyên xoay vần của hữu Học.

6/ Có ba bài Tụng, nêu chung, nghĩa là thứ lớp làm nhân quả sau.

7/ Tiếp theo, có ba bài tụng, nói về cộng với bất cộng thành, bại của hữu Học.

8/ Có một bài Tụng, nói về Học chánh, tà.

9/ Một bài Tụng nói về ba học lìa chướng thành mãn.

10/ Có một bài Tụng, nói về sự khác nhau của Thọ.

11/ Một bài Tụng nói về thuần túy, tạp nhạp có thể được của hữu Học.

12/ Có hai mươi mốt bài tụng, nói thuần nói về Giới Học, xa lìa thanh tịnh.

13/ Có chín bài Tụng rưỡi, nói thuần túy về Định học, xa lìa, thanh tịnh.

14/ Có ba bài tụng rưỡi, là nói thuần về tuệ học, rốt ráo thanh tịnh.

Chúng sinh lười biếng phần nhiều so sợ hãi mà ra. Nghĩa là vì ưa nghe tóm tắt, cho nên sợ tu học nhiều. Dù có sáu độ, muôn hạnh, nhưng chỉ nói ba học, vì danh từ ba học gồm thâu tất cả hạnh, vì chẳng phải nói một cách rõ ràng, nên gọi là mật ý.

Như thế, sáu chi chỉ bày rõ ràng bốn thứ Thi la thanh tịnh, nghĩa là một chi đầu, là "Thọ"; năm chi sau là "Trì". Vì đối với Trì là gốc, nên là căn bản sở y (đối tượng nương tựa).

Câu đầu là chung, vì mới thọ giới gọi là an trụ. Năm chi sau là bốn tên thuộc Trì giới, gọi là bốn tịnh, như văn đã nêu.

Về nghĩa sáu chi này trước đây dù nói sơ lược, nhưng đến Địa Thanh văn thì nói rộng.

Chỉ bày bốn đường ba cõi, Nghĩa là trì giới được đường lành người, Trời của cõi Dục. Định học được cõi trời của hai cõi trên; tuệ Học được cõi Niết-bàn.

Bốn đường trên đây hợp thành ba chỗ: Giới biệt giải thoát thành tựu được sanh cõi Dục. Tâm hữu học được sanh hai cõi trên, tuệ học được chứng Niết bàn.

Lời nói này chỉ rõ sỡ đắc (đối tượng chứng đắc) của hai đạo Thế gian và, Xuất thế gian. Nghĩa là hai chỗ của ba cõi trước là sở đắc của đạo Thế gian (chỗ mà Đạo Thế gian được); một cõi sau, một chỗ mà Đạo xuất thế gian được.

Hai an trụ hai thứ:

1/ Người thú hướng Niết-bàn v.v... Cảnh Pháp sư nói: "Giới an giới và an Học tâm. Học tâm an Học tâm và an Học tuệ.

Nói: "chỉ bày rõ trung gian, cho đến "làm hai thứ nhân duyên an trụ." Nghĩa là Định tuệ đồng thời có chung luật nghi, hay làm nhân duyên an trú của Định, tuệ.

2/ Nói: "chỉ bày rõ một thứ hơn hết hay làm nhân duyên an trú của Niết-bàn." Nghĩa là tuệ của ba học vượt hơn, ở chỗ dứt "hoặc", chứng Diệt, có khả năng làm nhân duyên an trụ Niết-bàn."

Cơ Pháp sư giải thích: "Làm rõ tăng thượng giới học đầu tiên, cho đến nhân duyên an trú. Đây là giải thích hai thứ an trú xoay vần làm nhân duyên: Nghĩa đầu, là Giới Biệt giải thoát tăng thượng, có công năng an trú giới Tĩnh Lự, và tâm định phương tiện tăng thượng. Tâm định phương tiện, lại hay an trú tâm định căn bản và tu tuệ tăng thượng, là gọi là đầu tiên an trú hai thứ nhân duyên. Giới Biệt giải thoát dẫn sinh, định, giới; và vì định, nên phương tiện định đầu tiên dẫn sinh định căn bản. Và, vì Tu tuệ, tức Định, tuệ, Trung gian này đều lúc thuộc về giới học Tĩnh Lự, có thể làm nhân duyên an trú của hai thứ Định, tuệ Vô lậu, là hai thứ nhân duyên an trụ.

Nói trung gian. Nghĩa là giới, định đầu tiên, về sau, sinh ra định, tuệ ở nhân trước của Định, tuệ Vô lậu, nên gọi là Trung gian.

Chỉ bày rõ một thứ trên hết, hay làm nhân duyên an trú của Niết-bàn: giải thích một khả năng thu hướng Niết-bàn, xoay vần làm nghĩa nhân duyên, vì nghĩa nhân duyên chung cho hai câu trên. Một thứ tuệ Vô lậu trên hết trong ba, cũng là quả cùng cực được sinh ra bởi hai nhân duyên (do hai nhân duyên sinh ra), nên gọi là trên hết.

Nêu hiển bày tu tập, hoặc riêng, hoặc chung, tùy theo sự thích ứng, nghĩa là giải thích về thuần, tạp trên mà tu tập nghĩa. Tu ba học riêng, gọi là thuần túy; tu ba học chung, gọi là tạp nhạp. Nếu người hành động hướng về bất tịnh thì ảnh hưởng riêng hướng đến tịnh, cũng thu hướng cõi thiện, nghĩa là ảnh hiển hướng đến cõi ác.

Một giới đầu là bất động: Nghĩa là Giới học đầu tiên có thể tu chỉ có một, vì không nhờ Định, tuệ, cũng được thành.

Chính giữa không lìa ban đầu. Nghĩa là Định Học thứ hai không lìa Giới học, tu phương tiện được thành.

Không lìa hai học trên. Nghĩa là tuệ học thứ ba phải có, đủ hai Học đầu. Nếu A-la-hán ba học đã mãn, thì vượt qua tất cả Học đó.

Từ đây về sau, sẽ chỉ bày về thọ trì giới tướng. Nghĩa là hai mươi mốt bày bài tụng dưới, đây sẽ nói về tướng thanh tịnh của giới học.

Người xướng linh nói là giết mổ dê v.v... Nghĩa là theo pháp của phương Tây, nếu có người gây ra việc ác, thì bắt buộc họ phải tham dự vào nhóm tội nhân tuần hành, vừa đi vừa tố cáo: "người này đã gây ra những tội ác như thế, như thế", đó là giết mổ dê v.v...

Người xướng lên nhơ nhớp, đó là nhà dâm nữ v.v... Chiên-Đồ-la và nhà Yết-Sỉ-Na, nghĩa là Chiên-Đồ-la, tức chấp các căn bản. Nương tựa vào nhà chấp ác, lại còn gây ra điều ác cùng cực, gọi là Yết-Sỉ-Na, như người giết mổ, gọi là chấp ác. Kẻ chấp ác kia tay cầm dao, gậy v.v... gọi là Yết-Sỉ-Na. Kẻ này tức loại cai ngục."

Lại giải thích: "Nhà Yết-Sỉ-Na, Hán dịch gọi là Kiên cần gia." Như người xuất ly, cũng không có gây ra việc ác Luận sư Thái nói: "Xuất gia, gọi là xuất ly. Hối, gọi là ác tác. Đối với các tội nhỏ, thấy rất sợ hãi. Ở đây giải thích như người xuất gia kia cũng không có ăn năn, cho đến không phạm tội nhỏ, nên nói rằng: "không có ăn năn." Nếu gây tội nhỏ, như người kia hay ăn năn, về sau, cũng không có phạm tội v.v... Như người tạo ác nọ cũng không có trái phạm, nghĩa là ăn năn vì làm điều thiện ít, thì không phạm.

Giải thích bài tụng: "Chẳng phải rất trầm, rất phù v.v..." Nghĩa là xa lìa điều ác xấu kém mà tạo tác thì chẳng phải rất phù. Vì xa lìa thất niệm, nên trụ chánh niệm. Thời gian rốt ráo, nghĩa là căn bản. Thời gian phương tiện, nghĩa là quyến thuộc. Trong hai thời gian này, tu hành phạm hạnh, đều được thanh tịnh. Bài bài tụng này nói về nghĩa của năm chi giới. Năm chi, là như bài tụng Kệ Tạp Tâm nói:

"Căn bản quyến thuộc tịnh Không bị "giác" làm hoại Nhiếp thọ ở chánh niệm Thuận theo đạo Niết-bàn."

Ở dưới giải thích rằng: "Căn bản tịnh. Nghĩa là lìa nghiệp đạo căn bản. Quyến thuộc tịnh. Nghĩa là lìa nghiệp ác trước, sau.

Không bị "giác" làm hoại. Nghĩa là lìa tham, sân.

Nhiếp thọ ở chánh niệm. Nghĩa là nhiếp thọ niệm Phật, Pháp, Tăng.

Thuận theo Niết-bàn: Nghĩa là hồi hướng về Bồ-đề.

Dù thứ lớp trước, sau không đồng, mà tướng văn có đủ, nghĩa là chẳng phải quá chìm, quá nổi, tức là không bị "giác" làm hư hoại.

Thường khéo trụ chánh niệm, tức là nhiếp thọ ở chánh niệm.

Căn bản quyến thuộc tịnh. Nghĩa là như văn, tức đồng, mà tu hành phạm hạnh, tức là thuận theo Đạo Niết-bàn.

Luật sư Thủ nói: "Mỗi giới đều có đủ năm chi này." Lại nói: "Thọ là căn bản, năm thứ chi này là tùy theo giới thiện. Dựa vào Thọ mà khởi, gọi là Chi, cũng có thể Chi gọi là Nhân, đều có thành tựu, là công năng của quả, để làm chi.