SỐ 1782 — THUYẾT VÔ CẤU XƯNG KINH SỚ

Phẩm 11: BỒ TÁT HẠNH

Tất cả mười một phẩm đều chánh thức nói về phần bản tông, trong đó lại có ba: Chín phẩm trên nói về cảnh Bồ-tát, một phẩm này nói về hạnh Bồ-tát. Biết cảnh mới khởi hạnh. Nghĩa của từ Bồ-tát thì như trên đã giải thích. Hạnh tức là nhân nghiệp, tức nhân nghiệp mà Bồ-tát tu tập để thành Phật. Phẩm này nói rõ về việc trên cho nên gọi là phẩm Bồ-tát hạnh.

Kinh: Lúc bấy giờ, Đức Phật còn ở tại vườn Am-la-vệ... đều hiện sắc vàng.

Tán: Toàn phẩm được phân làm ba đoạn:

1. Hiện tướng khi chưa đến Am viên.

2. Trình bày khi đã đến chỗ Phật.

3. Bồ-tát khen ngợi xin trở về. Trong phần một lại có ba:

1. Chưa đến mà đã hiện tướng.

2. A-nan kinh lạ thưa hỏi.

3. Thế Tôn chỉ dạy.

Đây là văn thứ nhất. Các vị Bồ-tát muốn đến Am viên nên hiện trước các tướng:

1. Biến rộng lớn, vì tăng trưởng hạnh Đại thừa.

2. Biến trang nghiêm thanh tịnh, vì diệt phiền não.

3. Biến thành màu vàng ròng, hiển thị thành tựu quả vị thù thắng bậc nhất.

Kinh: Lúc bấy giờ, A-nan-đà... đều hiện màu vàng ròng.

Tán: A-nan kinh ngạc thưa hỏi, chẳng biết những tướng này, nên hỏi do ai tạo ra.

Kinh: Đức Phật bảo Cụ Thọ A-nan-đà... hiện trước các tướng này.

Tán: Thế Tôn chỉ dạy.

Kinh: Lúc bấy giờ, Vô Cấu Xưng... nghe nhận diệu pháp.

Tán: Đoạn thứ hai, trình bày khi đến chỗ Phật. Văn gồm bốn phần:

1. Thảo luận về việc muốn đến.

2. Đến rồi kính lễ.

3. Thế Tôn chỉ ra và hỏi.

4. Nghe mùi hương, kinh lạ thưa hỏi.

- Trong phần một lại được chia hai:

1. Vô Cấu thảo luận.

2. Ngài Các Tường trả lời nên đến.

Đây là văn thứ nhất. Phật sai bảo đến thăm bệnh, theo lý đã hợp, tự luận biết, huống hồ lại muốn chiêm ngưỡng mà nghe pháp, nên cùng với đại chúng đến chỗ Phật sao?

Kinh: Bồ-tát Diệu Các Tường nói... có thể cùng đi.

Tán: Ngài Các Tường đáp nên đến. Chúng sinh căn cơ đã thuần thục lại thêm Thế Tôn đã vận tâm Từ bi rộng khắp, cho nên đúng là lúc nên cùng đến.

Kinh: Bấy giờ, Vô Cấu Xưng... thẳng đến chỗ của Phật. Tán: Thứ hai, đã đến và đảnh lễ, gồm có ba:

1. Dùng bàn tay đưa đại chúng di.

2. Đã đến liền kính lễ.

3. Đức Phật bảo ngồi.

Đây là văn thứ nhất. Dùng thần cảnh thông, làm cho đại chúng chẳng rời tòa ngồi, đặt tòa vào lòng bàn tay mang đến chỗ của Phật.

Kinh: Đến xong bèn bước xuống đất... đứng một cánh nghiêm trang.

Tán: Đã đến và đảnh lễ, gồm có ba:

1. Vô cấu đảnh lễ.

2. Bồ-tát đảnh lễ.

3. Đại chúng đảnh lễ.

Đây là đoạn một. Mọi người bước xuống đất, tự lễ kính Đức Thế Tôn, đi nhiễu rồi lại trang nghiêm mà đứng. Đảnh lễ thì năm chi đều tiếp đất để biểu thị sự tôn kính, nhiễu theo chiều bên phải là biểu thị cho sáu thần thông hiện hóa; bảy vòng biểu thị diệt bảy tùy miên, được bảy giác phần, thành tựu bảy thanh tịnh; hướng về Phật tức biểu thị được Nhất thiết trí địa, được nhất vô tướng, chắp tay biểu thị thầm hợp chân cảnh, nghiêm trang mà đứng là may được Phật dạy bảo.

Kinh: Các Đại Bồ-tát... nghiêm trang mà đứng.

Tán: Đây là Bồ-tát lễ kính.

Kinh: Các đại Thanh văn... nghiêm trang mà đứng.

Tán: Đại chúng kính lễ, mới đến nên tôn kính, liền xuống tòa làm lễ; nghe pháp rồi sẽ đi, cho nên nghiêm trang mà đứng.

Kinh: Bấy giờ, Đức Thế Tôn... mỗi mỗi đều đến tòa của mình.

Tán: Đức Phật bảo đến tòa ngồi. Đầu tiên là bảo. Sau là ngồi. Đây là lời bảo. Tiếp người đến có lễ kính, nên như pháp thăm hỏi. Sắp ngộ Thánh đạo, nên bảo mỗi mỗi trở về tòa.

Kinh: Bấy giờ, đại chúng... cung kính mà ngồi.

Tán: Vâng mệnh chẳng dám xem thường. Mỗi mỗi đều trở về tòa của mình; biểu thị sắp được Niết-bàn, vì thế trước là ngồi, ngồi ắt sẽ đến lúc nằm, nằm là cực Niết-bàn.

Kinh: Bấy giờ, Thế Tôn... chỗ làm.

Tán: Thứ ba, Thế Tôn chỉ bày và hỏi, gồm có bốn:

1. Đức Phật hỏi.

2. Xá-lợi Tử đáp.

3. Hỏi lại.

4. Xá-lợi Tử thuật.

Đây là văn thứ nhất. Đại sĩ Vô Cấu trụ ở vị giải thoát, do việc bậc nhất này mà gọi là trí tối thắng, tự tại hóa hiện nên gọi là tự tại; diệu dụng vô ngại gọi là chỗ làm của thần lực.

Kinh: Xá-lợi Tử... vâng con đã thấy.

Tán: Thứ hai, Xá-lợi Tử đáp.

Kinh: Thế Tôn lại hỏi: “Ông khởi ý tưởng gì?”

Tán: Thứ ba, Thế Tôn lại hỏi. Ông đối với việc này giải thích thế nào?

Kinh: Xá-lợi Tử thưa: Còn khởi tưởng cho rằng rất khó nghĩ bàn.

Tán: Thứ tư, Xá-lợi Tử thuật, có hai: Nêu và giải thích. Đây là phần nêu lên.

Kinh: Con thấy Đại sĩ... chẳng thể nói năng tán thán được.

Tán: Giải thích việc khó nghĩ bàn. Có hai phần:

1. Ngài Vô Cấu xưng khó nghĩ bàn, cho nên nói: “Con thấy Đại sĩ thật khó nghĩ bàn”.

2. Nói về thần lực khó nghĩ bàn, tức nói: “Tác dụng của thần lực, công đức không thể dùng số lượng tính toán, không thể dùng suy nghĩ mà lường; cũng như thế chẳng thể dùng lời khen ngợi, chẳng thể dùng tâm suy lường.” Vì tất cả đều là đường tầm tư. Do bốn nghĩa này mà chẳng thể trình bày tán dương được. Bản xưa ghi: “Chẳng phải ý có thể tính, chẳng phải suy nghĩ mà lường được.” Người chẳng phải ý có thể tính, sự việc chẳng phải suy nghĩ có thể lường.” Vả lại độ tức là căn; người có căn cơ kém chẳng thể lường được hàng căn cơ cao hơn.

Kinh: Bấy giờ, A-nan-đà... là mùi hương của ai.

Tán: Đoạn thứ tư, nghe mùi hương kinh ngạc thưa hỏi, có bốn phần:

1. A-nan kinh nghi thưa hỏi.

2. Thu Tử giải thích.

3. Hỏi được bao lâu.

4. Tán thán nêu Phật sự.

- Trong phần một lại có hai:

1. A-nan nghi hỏi.

2. Thế Tôn trả lời. Đây là A-nan nghi hỏi.

Kinh: Phật bảo rằng... từ lỗ chân lông phát ra.

Tán: Đức Thế Tôn đáp.

Kinh: Bấy giờ, Xá-lợi Tử... cũng có mùi hương.

Tán: Thu Tử phụ giải thích, có ba:

1. Thu Tử đáp.

2. A-nan hỏi.

3. Thu Tử thuật lại.

Đây là văn thứ nhất. A-nan bạch Phật, Phật trả lời là từ lỗ chân lông của các Bồ-tát phát ra; Thu Tử chẳng được hỏi mà nói mình cũng có, bèn tự trình bày.

Kinh: A-nan-đà hỏi... do duyên gì mà có được?

Tán: Phần thứ hai, A-nan hỏi. Bồ-tát phát ra mùi hương ắt có thể do tu thành, còn ngài do nhân duyên gì mà có được?

Kinh: Xá-lợi Tử đáp... cúng dường cho đại chúng.

Tán: Thu Tử thuật lại. Đầu tiên thuật nguyên do thức ăn đến, sau là thuật nguyên do có mùi hương. Đây là phần đầu.

Kinh: Trong đó những người ăn món cơm này... đều phát ra mùi hương

Tán: Đây là nói về lý do có mùi hương.

Kinh: Bấy giờ, A-nan-đà hỏi... sẽ còn được bao lâu?

Tán: Thứ ba, hỏi còn được bao lâu, có bốn:

1. Hỏi hương còn bao lâu.

2. Trả lời đến khi cơm tiêu.

3. Hỏi bao lâu cơm tiêu.

4. Trả lời về thời gian cơm tiêu.

Đây là câu hỏi thứ nhất. Thời gian mùi hương còn tại thân lâu như thế nào?

Kinh: Vô Cấu Xưng nói... mùi hương ấy vẫn còn.

Tán: Trả lời đến khi cơm tiêu hết. Hương tùy theo cơm, cơm còn thì hương còn, cơm phát ra mùi hương, cơm tiêu thì hương hết.

Kinh: A-nan-đà nói... sẽ tiêu hết.

Tán: Thứ ba, hỏi bao lâu cơm tiêu.

Kinh: Vô Cấu Xưng nói... mà chẳng bị bệnh hoạn

Tán: Thứ tư trả lời về thời gian cơm tiêu. Có ba:

1. Đáp chung.

2. Giải thích riêng.

3. Nêu dụ.

Đây là văn thứ nhất. Thế lực của cơm này cũng tùy thuận theo cơm của thế gian, ở trong thân bảy ngày đêm mới tiêu. Nhưng do thần lực của đại bi tuy trải qua thời gian lâu chưa tiêu mà chẳng bị bệnh, chẳng đồng như món cơm thế gian nếu trải qua bảy ngày đêm mới tiêu hóa hết thì sẽ sinh bệnh. Nói bảy ngày là tùy theo món cơm thế gian, lấy số nhiều mà luận, chứ chẳng phải nhất định như thế, hoặc nhiều hoặc ít hơn không định. Như hàng Thanh văn lợi căn đắc quả phải trải qua sáu mươi kiếp, Bồ-tát từ phát tâm đến chứng vô sinh nhẫn ắt phải trải qua một đại a-tăng-kỳ kiếp, nếu chứng đắc rồi cơm mới tiêu, há chỉ bảy ngày mà được quả Thanh văn ư? Chỉ bảy ngày được Vô sinh nhẫn ư? Ba đời mới đắc quả chẳng phải chỉ bảy ngày. Do đó cho nên biết, đây là tùy theo đa phần món cơm thế gian mà luận là bảy ngày.

Kinh: Cụ Thọ nên biết... sau đó mới tiêu.

Tán: Giải thích riêng, gồm hai:

1. Được quả Thanh văn.

2. Được quả Bồ-tát.

Thanh văn có ba: Đây là nói từ phàm phu mà được kiến đế. Cụ thọ bản xưa dịch là Tuệ mạng và gọi A-nan-đà là Cụ Thọ. Hữu tình thế gian phần nhiều yêu thích thân mạng, nghe nói sống lâu thì ai chẳng sinh ham muốn vui vẻ. Người xuất gia phần nhiều thích trí tuệ, nghe nói đến trí tuệ thì ai mà không sinh hoan hỷ, cũng như thế gian yêu thích thân mạng vậy. Do đó bản dịch xưa gọi là Tuệ mạng. Đầy đủ thọ mạng thế gian và mệnh trí tuệ xuất thế gian, chẳng thể nói riêng một bên nào. Mạng nay đã có đầy đủ nên gọi là Cụ thọ. Đã phát tâm Thanh văn chưa vào kiến đế, ăn rồi liền được vào, sau đó mới tiêu, nhanh nhất là ba đời chậm nhất là sáu mươi kiếp. Chánh tánh ly sinh thì như trước đã giải thích.

Kinh: Người chưa lìa dục... sau đó mới tiêu.

Tán: Thứ hai, từ kiến đế được lìa dục. Được ly dục tức quả bất hoàn.

Kinh: Người chưa giải thoát... sau đó mới tiêu.

Tán: Thứ ba, từ hữu học được vô học. Tâm giải thoát tức quả A-la-hán câu giải thoát, vì lìa các dục định chướng giải thoát và Niết-bàn tám giải thoát.

Kinh: Các người có chủng tánh Bồ-tát Đại thừa... sau đó mới tiêu.

Tán: Hiển thị được giai vị Bồ-tát, gồm có bốn: Đoạn này là nói từ phàm phu đầy đủ tánh Bồ-tát, cần phải phát tâm Đại thừa, sau đó cơm mới tiêu, ý nghĩa hiển rõ, nếu hàng vô tánh thì không được món cơm này, vì chẳng thể phát tâm. Tuy đầy đủ năm căn hữu lậu thế gian, nhưng đây là vì lợi ích xuất thế, cho nên những người ấy chẳng được. Ý nghĩa hiển thị rõ món cơm này có thể được cho hàng Bộ hành Độc giác, sau đó mới tiêu, giống như Thanh văn; vì phần nhiều họ chẳng gặp Phật cho nên chẳng nói đến. Giống như nói về hàng Thanh văn có chủng tánh được ăn món cơm này mà phát tâm, sau đó mới tiêu; văn đã lược không ghi, ý nghĩ thì ắt phải có như thế.

Kinh: Đã phát tâm Vô thượng Bồ-đề... sau đó mới tiêu.

Tán: Thứ hai, người đã phát tâm. Cần phải được Sơ địa, vì mới được Vô sinh tức ở vị Sơ địa. Thứ ba, từ Sơ địa được Địa thứ tám, vì đầy đủ Bất thoái phải ở tại địa này. Thứ tư, từ Địa thứ tám đến Bổ xứ, Bổ xứ là vị nhất sinh sở hệ, cũng tức nhất sinh được ăn món cơm này rồi, đến thành Phật cơm mới tiêu. Nhưng thân Nhất sinh sống ở cõi Tri túc, món cơm này chẳng dùng cho thân nhất sinh, cho nên chẳng nói đến, hoặc nghĩa thì có mà văn thì lược bỏ không ghi.

Kinh: Cụ Thọ nên biết... sau đó mới tiêu.

Tán: Thứ ba là nêu dụ. Đầu tiên là nêu dụ, sau là hợp. Đây là dụ.

Kinh: Người ăn món cơm này... sau đó mới tiêu.

Tán: Đây là hợp. Món cơm như vị thuốc quý hoặc như các loại độc. Căn cứ theo pháp dụ này thì chỉ dụ cho việc đắc đạo đoạn trừ hoặc căn bản, chẳng dụ cho chủng tánh mới phát tâm... vì chưa đoạn hoặc. Hoặc dụ này dụ chung cho tất cả phục đoạn và chánh đoạn, vì tất cả đều gọi là trừ.

Kinh: A-nan-đà nói... làm các Phật sự.

Tán: Đây trở xuống là nói về Phật sự và tán thán, có hai phần:

1. A-nan khen ngợi.

2. Nói về Phật sự.

Đây là văn thứ nhất. Phật làm việc lợi lạc hữu tình, cho nên gọi là Phật sự.

Kinh: Phật liền nói rằng... làm các Phật sự.

Tán: Đây là nói về Phật sự. Có ba:

1. Ấn chứng cho việc luận về Phật sự.

2. Nêu những việc khác.

3. Thân Phật đồng dị.

Đây là văn thứ nhất. Như thế! như thế! Tức ấn chứng cho lời đã nói ở trước là nói Phật sự chắc hẳn như thế.

Kinh: Bấy giờ, Đức Phật lại... làm các Phật sự. Tán: Nêu lên các việc khác, gồm có ba:

1. Nêu việc của Vô Cấu Xưng.

2. Hiển thị các cõi Phật khác.

3. Kết luận nói lợi ích. Đây là đoạn văn thứ nhất.

Kinh: Như thế ở mười phương thế giới các cõi Phật khác... mà làm Phật sự.

Tán: Nêu cõi Phật khác; có mười bốn câu phân làm bốn:

1. Mười câu đầu nói về ngộ nhập khác biệt.

2. Hai câu kế nói về ngộ nhập ba tánh.

3. Một câu kế, nhân nơi lời nói mà ngộ đạo.

4. Một câu sau cùng, nhân vắng lặng mà chứng ngộ pháp, tất cả đều gọi là Phật sự.

Đoạn này có năm câu, do thấy ánh sáng hoặc xúc chạm ánh sáng mà các khổ tiêu trừ, tu duy được trí tuệ, diệt trừ tối tăm ngu si. Thấy cây Bồ-đề, tư duy sinh cây giác, khởi bốn Tâm vô lượng, che mát quần sinh. Thấy các Bồ-tát, phát tâm tu hành, mong cầu được giống nhau, như nghĩ đến Địa Tạng Bồ-tát mà chẳng nghĩ đến Phật Thích-ca. Thấy tướng quý và vẻ đẹp của Phật thì phát tâm vui thích, chán thân sinh tử, đạt quả lớn. Do thấy hóa nhân thì căn khí mới thành thục; biết thần dụng của Phật mới khởi nguyện ưa thích.

Kinh: Hoặc có cõi Phật lấy y phục... làm Phật sự.

Tán: Đoạn này gồm năm câu: Do thấy y phục mà khởi tâm hổ thẹn; do thấy ngọa cụ mà thích tu bốn thiền, phát khởi tịnh mạng; do thấy thức ăn uống mà tư duy cầu vị giải thoát của nước giác ngộ, vì ham thích pháp thực, do thấy vườn rừng, mà tu tập pháp tổng trì vô lậu; do thấy lầu đài, điện quán mà thích tu tập các cõi thắng diệu như tịnh độ...

Kinh: Hoặc có cõi Phật lấy hư không... làm Phật sự

Tán: Đoạn này nói về ngộ nhập ba tánh, có ba câu, gồm hai phần:

1. Nói riêng về ngộ nhập hai tánh.

2. Một câu sau nói về ngộ nhập y tha.

Đoạn này là nói ngộ nhập Biến kế sở chấp và biết viên thành do quán hư không đều không có tánh tướng, ngộ nhập sinh và pháp sở chấp, hai ngã vô thể cũng thế. Do đó hữu tình điều phục đoạn chấp ngộ được hai tánh là không, đạt được lý nhị không.

Kinh: Hoặc có cõi Phật vì các hữu tình... mà làm Phật sự.

Tán: Đây là nói về nhập y tha. Do duyên thuyết mười dụ là huyễn... chẳng phải có tựa như có, dối gạt kẻ ngu, nhờ vào các nhân duyên này mà nhập vào y tha.

Kinh: Hoặc có cõi Phật dùng âm thanh... làm Phật sự.

Tán: Đây là một câu nói về việc nhờ nơi ngôn ngữ mà ngộ đạo. Nghe nói thật tánh các pháp liền thấu rõ viên thành, nghe nói tướng tục đế liền biết y tha. Đã biết hai đế thì ngộ được sở chấp là không, chỉ có cảnh tướng, thì liền biết được Biến kế sở chấp. Gọi đó là nhập ba tánh, vì giải thích ba tánh này.

Kinh: Hoặc có cõi Phật thanh tịnh im lắng... mà làm Phật sự

Tán: Đây là một câu cuối cùng, nhân nơi vắng lặng mà ngộ pháp. Do thấy cõi Phật im lặng thanh vắng, không nói ác, không nói thiện, không quở trách, không khen ngợi, không tư duy, không tìm cầu các pháp, cũng không hý luận phân biệt các pháp, không biểu thị, không chỉ bày, nên ngộ bản tánh tánh tướng các pháp tịch mặc, thể lìa đường ngôn ngữ, trên cảnh tầm tư; hoặc trước cho rằng nhờ lời nói mà ngộ thế tục đế, ở đây nhân nơi vắng lặng ngộ Thắng nghĩa đế.

Kinh: Như thế nên biết... cũng vô số lượng.

Tán: Kết luận nói lợi ích tốt đẹp, gồm có bốn:

1. Nói Phật sự rất nhiều.

2. Nói động dừng đều lợi ích.

3. Nói nguyên do nhiều.

4. Khuyên nêu đạo lý.

Đây là văn thứ nhất. Vì thế giới vô lượng, nên cõi Phật vô biên, chư Phật đã vô biên thì việc lợi ích cũng vô số.

Kinh: Tóm lại... đều gọi là Phật sự.

Tán: Đây là nói động dừng đều có lợi ích. Đi đứng nằm ngồi gọi là oai nghi. Hoặc đi hoặc đứng gọi là tấn chỉ, theo duyên lãnh nạp các cảnh gọi là thọ dụng, phàm có phát khởi tạo tác thì gọi là thi vi, chẳng thể nói hết được. Tóm lại tất cả những việc như thế, đều khiến cho chúng sinh được hóa độ điều phục; điều tức sinh trưởng thiện căn, phục tức chế phục đoạn ác; vì thế tất cả đều gọi là Phật sự. Như hỏi A-nan trời sẽ mưa chăng? Biết mà còn hỏi là muốn khiến cho người khác xét kỹ sự việc. Phật biết mà còn hỏi, hà huống gì chúng ta, cho nên tất cả đều là Phật sự.

Kinh: Lại như bốn ma, tám mươi bốn ngàn phiền não ở thế gian... mà làm Phật sự.

Tán: Đây là nói có nhiều nguyên do, tám mươi bốn ngàn pháp môn, kinh Hiền Kiếp ghi: “Bấy giờ, có Bồ-tát tên là Hỷ Vương, ngồi im lặng tư duy, trải qua bảy ngày rồi đến chỗ Phật bạch rằng: Bạch Thế Tôn nên thực hành Tam-muội gì mà mau chứng được pháp môn? Phật dạy Hỷ Vương rằng: Có môn Tam-muội tên là Liễu chư pháp bản tế, các Bồ-tát thực hành rồi, mau chứng nhập tám mươi bốn ngàn pháp môn”. Như từ ánh sáng tối thắng cho đến cuối cùng phân bố thân Phật có ba trăm năm mươi, mỗi mỗi đều thực hành sáu Ba-la-mật, thành hai ngàn mốt, như trong kinh kia, mỗi mỗi đều nói riêng về tướng của sáu độ. Hai ngàn mốt này mỗi mỗi đối trị với tham sân và si, mỗi mỗi lại tăng đến ba đẳng phần. Bốn loại này trong tâm hành của hữu tình tổng thành tám ngàn bốn trăm, mỗi mỗi lại đối trị với các lỗi trong bốn đại và sáu vô nghĩa sinh ra, như thế tổng cộng thành tám mươi bốn ngàn. Sáu vô nghĩa tức là sáu cảnh, vì chẳng sinh nghĩa lợi cho nên gọi là vô lợi. Do chúng sinh có tám mươi bốn ngàn căn cơ, cho nên bệnh khởi cũng có tám mươi bốn ngàn, trị bệnh cũng có tám mươi bốn ngàn phương, hạnh hay đối trị cũng có tám mươi bốn ngàn. Hạnh đã có tám mươi bốn ngàn thì pháp môn được nói ra cũng có tám mươi bốn ngàn. Chúng sinh đã bị bốn ma nhiễu loạn, tám mươi bốn ngàn phiền não nhiễu loạn, thì Như Lai tức lập bày các Phật sự để đối trị các pháp ấy. Phật sự vốn để đối trị bệnh mê hoặc, thích ứng với căn cơ hữu tình.

Kinh: Ông nay nên biết... tất cả Phật pháp.

Tán: Thứ tư, khuyên chỉ bày đạo lý. Có bốn:

1. Nêu lên việc chỉ bày ngộ nhập.

2. Khuyên trừ việc thuận nghịch.

3. Khiến sinh tin thích.

4. Giải thích để thành tựu nghĩa trước.

Đây là văn thứ nhất. Hay biết pháp cao tột nên gọi là ngộ nhập tất cả Phật pháp. Ngộ biết Phật pháp vốn để lợi sinh. Năng thuyên sở thuyên, năng trị sở trị, năng sinh sở sinh, không ngoài cách giải thích ở trước.

Kinh: Nếu các Bồ-tát... chẳng sinh lo buồn sân hận.

Tán: Khuyên trừ tâm thuận nghịch. Thấy tịnh độ thuận với mình chớ nên sinh vui mừng mà khởi tâm tham trước, thấy cõi tạp uế trái nghịch với mình chớ sinh lo buồn mà khởi sân hận. Tịnh và uế đều lợi lạc.

Kinh: Ở chỗ của tất cả chư Phật phát sinh... khen là điều chưa từng có.

Tán: Đoạn thứ ba, khiến sinh tin thích. Chớ khởi tâm hạ liệt, nên phát sinh tâm tin thích thượng phẩm.

Kinh: Chư Phật Thế Tôn... cõi Phật khác nhau.

Tán: Giải thích để thành tựu nghĩa trước. Mười phương chư Phật công đức đều như nhau, vì đều được tánh chân như bình đẳng. Vả lại Sơ địa trở lên đã được ba bình đẳng là Phật, Bồ-tát và tất cả hữu tình. Công đức của thân chư Phật đều đồng nhau, hai hạnh của Bồ-tát đồng nhau, đại bi đối với chúng sinh đồng nhau, vì “không” và không có thật ngã đều đồng nhau. Vả lại đã đạt được mười loại tánh bình đẳng:

1. Chứng đắc các pháp tăng thượng ái lạc.

2. Xa lìa dị tướng và phi tướng.

3. Lãnh thọ tất cả duyên khởi.

4. Đại Từ cứu khổ tất cả.

5. Đại bi không đối đãi.

6. Thị hiện tùy theo sự ưa thích của chúng sinh.

7. Tất cả hữu tình đều kính nhận điều đã nói ra.

8. Thế gian vắng lặng đều đồng một vị.

9. Khổ vui của thế gian đều đồng một vị.

10. Gieo trồng vô lượng công đức rốt ráo.

Do chứng chân như, đạt ba và mười bình đẳng, cho nên tất cả công đức của Phật đều bình đẳng, chớ nên sinh các ý tưởng thuận nghịch như lo buồn vui thích, tham sân... chỉ vì chúng sinh mà hiện cõi tịnh uế, chẳng phải pháp không bình đẳng mà cõi nước có tịnh uế. Gốc thì đồng mà ngọn thì khác.

Kinh: Ông nay nên biết!... đều không sai biệt.

Tán: Đoạn thứ ba nói về thân Phật đồng dị. Do nơi cõi đồng và dị cho nên phải nói đến thân. Toàn văn gồm có hai:

1. Nêu dụ hiển nguyên do đồng dị.

2. Nói rộng về tướng bình đẳng của pháp thuyết. Trong phần đầu lại có hai:

1. Dụ.

2. Pháp.

Đây là dụ. Tuy cõi đất y cứ có hơn kém khác nhau, như vàng bạc tịnh uế tướng có khác nhau, nhưng hư không ở trên đều chẳng sai biệt.

Kinh: Như thế nên biết... đều không sai biệt

Tán: Ứng vật hiện thân, nhiều loại khác nhau, hợp với dụ nghĩa “cõi đất sở y tuy có hơn kém” nói trên. Trí tuệ vô ngại, rốt ráo không cùng tận, đầy đủ không thiếu sót, tất cả đều không sai biệt, hợp với dụ hư không phía trên vô tận cũng không thiếu khuyết”. Phước tuệ tựa như thế, cho nên lấy làm dụ. Thân tha thọ dụng và thân biến hóa đều vì chúng sinh mà hiện nên có các loại khác nhau, nhưng thân tự thọ dụng thì tất cả đều bình đẳng, vì chứng được pháp thân chân như bình đẳng.

Kinh: Ông nay nên biết tất cả Như Lai đều bình đẳng

Tán: Đây là nói rộng về tướng bình đẳng của pháp thuyết. Văn gồm có bốn:

1. Phật đức bình đẳng.

2. Danh hiệu bình đẳng.

3. Khen ngợi sự sâu xa.

4. A-nan tự khiêm xin lui. Đoạn thứ nhất lại có hai:

1. Nêu lên.

2. Giải thích.

Đây là đoạn nêu lên.

Kinh: Cái gọi là hình sắc oai quang tối thượng, châu viên, vô cực... Phật pháp bất cộng.

Tán: Đoạn này là hiển thị về bình đẳng. Tối thượng tức là bậc nhất; châu viên tức cùng khắp mười phương; vô cực tức về sau vô tận. Ba câu này chung cho các câu kể riêng biệt nêu ở sau, mỗi mỗi đều thông với các câu sau. Trong các câu nói riêng kể dưới đây thì phần thứ nhất nói về nội đức, phần kế nói về ngoại đức, phần sau nói về hai đức.

Đây là phần đầu gồm có chín:

1. Nói về hình lượng và sắc.

2. Oai quang.

3. Tướng hảo.

4. Chủng tánh.

5. Tôn quý.

6. Năm uẩn thanh tịnh.

7. Các lực.

8. Vô úy.

9. Phật pháp bất cộng.

Chín điều này đều tối thượng, châu viên và vô cực.

Năm việc trước nói về thân..., bốn việc sau nói về đức...

Kinh: Đại Từ, đại bi... oai nghi sở hành.

Tán: Đây là nói riêng về ngoại đức, gồm bảy việc:

1. Đại Từ.

2. Đại bi.

3. Đại Hỷ.

4. Đại Xả.

5. Lợi ích.

6. An lạc.

7. Oai nghi sở hành.

Bốn vô lượng thì chung cho ba thừa phàm Thánh, hữu lậu vô lậu, tưởng giả thật, nhưng chỉ quán ở cõi Dục chẳng chung cho cõi Vô sắc. Ở đây nói “đại” là riêng cho bậc Thánh chẳng có phàm, chỉ riêng cho Đại thừa chẳng có Tiểu thừa, chỉ vô lậu chẳng phải hữu lậu, chỉ là thật tướng quán chẳng phải là giả tưởng, duyên chung ba cõi, chỉ có Phật mới khởi, vì cảnh đại, hạnh đại và lợi lạc đại, vì thế đặc biệt nêu từ đại. Lợi ích thì nhiếp thọ pháp thiện, an lạc thì xa lìa pháp ác; lợi ích thì lìa khổ. An lạc thì ban vui. Các môn như thế có mười nghĩa riêng như Duy Thức Sớ đã nói. Oai nghi tức là các phương tiện lợi lạc như đi đứng, nằm ngồi. Sở hành tức chỗ thực hành của Phật, nghĩa là cảnh du hóa.

Kinh: Chánh hạnh thọ lượng... tất cả đều bình đẳng. Tán: Hiển bày hai đức, gồm sáu câu:

1. Chánh hạnh ba nghiệp.

2. Thọ lượng, tức tùy cõi chúng sinh mà thọ lượng vô tận.

3. Thuyết pháp.

4. Độ thoát khiến lìa khổ.

5. Thành thục, khiến được quả xa lìa; trên là nói về nội thân.

6. Nói về tịnh độ; như thế tất cả đều bình đẳng.

Do xưa tạo nhân, đúng thời gặp duyên, siêng năng ý lạc chứng được chân pháp tánh, ba và mười bình đẳng đều được bình đẳng, đến nay đắc quả thì hai pháp trong ngoài, trong thân ngoài cõi nước, tất cả đều không sai biệt.

Kinh: Vì các Như Lai... gọi là Phật-đà.

Tán: Thứ hai, danh hiệu bình đẳng. Vì các Phật pháp là tối thượng cùng khắp, rốt ráo vô tận, vô tận tức vô cực, hai nghĩa như nhau, tên cũng giống nhau. Một là đồng tên là Tam-miệu Tam-Phật-đà nghĩa là Chánh đẳng giác. Tam tức là Chánh, miệu tức là Đẳng, Phật-đà tức Giác giả. Nên nói là Chánh giác. Đẳng giác giả, chánh giác giả gọi chung là chánh đẳng giác giả. Chánh giác tức phân biệt với phàm phu vì phàm phu là tà giác. Đẳng giác tức phân biệt với Nhị thừa, Nhị thừa chỉ biết tánh không vô ngã, chỉ biết sinh không vô ngã, chỉ biết pháp. Vả lại giác pháp là phân biệt với Bồ-tát, Bồ-tát tuy chánh đẳng giác nhưng chưa chân chánh viên mãn giác ngộ các pháp. Hai từ chánh đồng nhau nên gọi chung là Chánh đẳng giác. Đồng tên với Đạt-tha-yết-đa, Hán dịch là Như Lai. Kinh Niết-bàn ghi: “Như quá khứ chư Phật thực hành ba mươi bảy phẩm, mười một không... mà đến (lai) Niết-bàn cho nên gọi là Như Lai”. Như người mà tu hành, như người mà chứng lý, đạt đến (lai chứng) Niết-bàn, nên gọi là Như Lai. Phật-đà tức giác giả (người giác ngộ), có đầy đủ Nhất thiết trí, Nhất thiết chủng trí, có thể tự giác ngộ, cũng có thể làm cho tất cả hữu tình được giác ngộ. Như tỉnh mộng, như sen nở, tự giác giác tha, giác là hạnh viên mãn, cho nên gọi là Phật-đà. Phật có mười hiệu nhưng ở đây chỉ kể ba tức chánh đẳng giác là trí đức, vì giác ngộ các pháp; Như Lai là đoạn đức vì đã đoạn tất cả các phiền não, hiển thị chân lý đoạn nên gọi là đoạn đức; Phật-đà tức ân đức vì khiến cho người khác giác ngộ. Vả lại ba hiệu này là bậc nhất cho nên được nêu lên.

Kinh: Ông nay nên biết!... cũng chẳng thể hết được. Tán: Thứ ba, khen ngợi pháp sâu xa, có bốn:

1. Lược nói chung về thuyết pháp khó cùng tận.

2. Dẫu có chỉ bày thấy nghe cũng khó cùng tận.

3. Chỉ có Phật lực mới có thể nói hết.

4. Tổng kết để thành tựu đức biện biệt khó nghĩ bàn. Đây là văn thứ nhất.

Kinh: Giả sử tam thiên... cũng chẳng thể tận.

Tán: Dẫu cho chỉ, bày, thấy, nghe cũng chẳng tận. Niệm tức nhớ rõ; tổng trì nghĩa là nghe văn nghĩa giữ gìn không để quên sót, đa văn tức nghe tất cả ba tạng, nghe lâu tích tập.

Kinh: Chánh đẳng giác này... chỉ trừ chư Phật.

Tán: Chỉ có chư Phật mới nói hết. Trừ Phật, còn tất cả những hàng khác chẳng thể nói rốt ráo đủ ba nghĩa; tuyên dương tức ngôn thuyết; quyết trạch tức tuệ rõ biết.

Kinh: Như thế nên biết... chẳng thể nghĩ bàn.

Tán: Đây là đoạn tổng kết thành tựu đức biện biệt khó nghĩ bàn. Công đức đã vô lượng thì biện biệt kỳ diệu cũng khó nghĩ suy, Bồ-đề vô lượng, cho nên có thể quyết trạch; biện biệt khó nghĩ suy, cho nên hay tuyên thuyết.

Kinh: Nói lời này xong... đa văn bậc nhất.

Tán: Thứ tư, A-nan tự khiêm xin thoái lui.

1. Khiêm nhường xin lui.

2. Phật ngăn.

Đây là phần thứ nhất.

Đối với ba nghĩa này, nghe lâu mà chẳng biết, xưa gọi là đa văn nay lại thành kém hiểu biết, cho nên xin thoái lui, chẳng dám lãnh danh hiệu đệ nhất.

Kinh: Đức Phật liền nói... chẳng phải đối với Bồ-tát.

Tán: Phật ngăn, có ba ý:

1. Để hợp với xưa gọi là đa văn đệ nhất.

2. Ngăn chặn chung chẳng nên suy lường với hàng cao tột.

3. So sánh hơn kém. Đây là văn đầu.

Kinh: Ông nay hãy thôi... không thể suy lường.

Tán: Ngăn chặn chung. Tổng kết để thành nghĩa chẳng nên suy lường với hàng cao hơn, theo văn có thể biết.

Kinh: Thanh văn các ông... không thể bằng được.

Tán: So sánh hơn kém. Ông chớ nên suy nghĩ đến tất cả cảnh giới của Bồ-tát, vị thấp mà suy lường vị trên cao thì chẳng đến, vì căn cơ, giai vị, nhân độ đều sai khác. Ông Vô Cấu Xưng, trước một bữa cơm đã làm các việc như đặt tòa, xin cơm, dọn thất, tiếp khách đã nêu trên, đó là do thần lực hóa hiện, hàng Nhị thừa dù trong một trăm ngàn kiếp thực hành cũng chẳng thể bằng được. Bậc Bồ-tát giải thoát, đã chẳng phải cảnh khác thì chẳng thể so sánh, vì đó là cảnh thần thông.

Kinh: Bấy giờ, các Bồ-tát ở phương Tây... xả bỏ tâm này.

Tán: Đoạn thứ ba, Bồ-tát khen ngợi để xin trở về, gồm ba phần:

1. Tán thán sám hối xin được nghe pháp.

2. Phật nói rộng.

3. Hoan hỷ cúng dường khen ngợi cao đức mà trở về.

- Trong phần một lại có hai:

1. Nêu lên.

2. Giải thích.

Đây là đoạn nêu lên. Vốn trụ tại cõi nước Hương, nay thấy cõi uế thì sinh ý tưởng cho là thấp kém, bấy giờ nghe được lý vi diệu, nên tâm sám hối. Vốn cho rằng thân Đức Thích-ca kém xấu cõi nước dơ uế, nên sinh ý tưởng cho là thấp kém, cho thấp kém hơn cõi Phật Diệu Hương. Đâu biết nội đức của thân Phật và thật tịnh độ hôm nay vốn xưa nay bình đẳng, vì loài hữu tình mà hiện thân và cõi nước khác nhau, do đó mà hối lỗi tâm trước kia, sinh hổ thẹn.

Kinh: Vì sao?... thị hiện cõi Phật.

Tán: Đây là giải thích việc sám hối hổ thẹn nêu trên, cảnh giới Phật khó nghĩ suy, vì loài hữu tình. Lúc bấy giờ tôi không thể suy lường được cho nên phát lòng sám hối. Như hữu tình, nghĩa là ý thích của hữu tình chẳng phải là một. Như thế! Như thế! Nghĩa là nói việc làm lợi lạc của Phật cũng chẳng phải một. Tùy các sự ưa thích của hữu tình mà chư Phật thị hiện các loại thân và cõi nước. Ta trước kia chẳng hay biết, cho nên sinh ý tưởng cho là thấp kém, nay biết rồi thì sinh hổ thẹn sám hối.

Kinh: Thưa vâng, bạch Thế Tôn!... thường nghĩ đến Như Lai.

Tán: Đây là xin nghe pháp. Thấy vật mà nghĩ đến người, là việc thường tình ở thế tục, huống gì nghe diệu pháp mà chẳng nghĩ đến Như Lai ư?

Kinh: Nói những lời này xong... nên siêng năng tu học.

Tán: Phật nói rộng, có hai:

1. Tổng.

2. Biệt.

Đây là phần tổng. Pháp giải thoát tức lý vô vi. Các pháp vô lậu xa lìa các phiền não nên gọi là giải thoát. Môn tức là giáo, giáo hay hiển thị nghĩa, cho nên gọi là môn.

Kinh: Thế nào gọi là hữu tận vô tận?

Tán: Đây là phần biệt, gồm có ba:

1. Giải thích hai nghĩa khiến cho tận bất trụ.

2. Nói rộng về hai nghĩa bất tận bất trụ.

3. Kết luận hai nghĩa bất tận bất trụ, khuyên siêng năng tu học.

- Phần đầu lại có ba:

1. Hỏi.

2. Giải thích.

3. Khuyên nên bất tận bất trụ. Đây là đoạn thứ nhất.

Kinh: Nói hữu tận... pháp vô sinh diệt.

Tán: Giải thích hai tướng. Tận có hai nghĩa:

1. Sát-na tận diệt.

2. Sau cùng tận diệt.

Hữu vi thì hữu tận, vô vi thì vô tận.

Kinh: Bồ-tát chẳng nên... trụ nơi vô vi.

Tán: Khuyên Bồ-tát chẳng tận hữu vi, chẳng trụ vô vi, khiến chẳng tận hữu vi tức là diệt tận hữu vi mà chẳng sinh khởi. Vì Bồ-tát thường tu hạnh hữu vi nên gọi là chẳng nên tận diệt hữu vi. Chẳng rốt ráo trụ ở Niết-bàn vô vi, thường ở nơi sinh tử giáo hóa chúng sinh. Đây là hiển thị chẳng trụ đạo Niết-bàn, hoặc lìa hai bên hiển nghĩa trung đạo.

Kinh: Vì sao Bồ-tát chẳng nên tận hữu vi?

Tán: Phần nói rộng hai nghĩa chẳng tận chẳng trụ, gồm có ba:

1. Nói riêng về nghĩa chẳng tận hữu vi.

2. Nói riêng về nghĩa chẳng trụ vô vi.

3. So sánh để luận về hai nghĩa.

- Trong phần một lại có ba:

1. Hỏi.

2. Đáp.

3. Kết luận. Đây là câu hỏi.

Kinh: Nghĩa là các Bồ-tát... chẳng bỏ đại bi.

Tán: Đây là lời đáp, gồm hai:

1. Nói về ý chẳng tận.

2. Nói về tướng chẳng tận.

Đây là lời văn thứ nhất. Vì sao chẳng diệt tận hữu vi mà lại khởi tác dụng? Vì Bồ-tát chẳng bỏ từ bi, thường ở nơi sinh tử giáo hóa chúng sinh. Câu “chẳng bỏ Từ bi” chung cho các câu sau. Do chẳng bỏ hai việc trên, cho nên có các việc kể sau.

Kinh: Từng sinh khởi... mà chẳng tạm quên.

Tán: Nói về tướng chẳng tận, gồm năm mươi lăm câu, bản xưa chỉ có năm mươi câu. Đây là câu đầu. Đối với tâm được Nhất thiết trí thì tăng thượng ý lạc, giữ gìn chớ để quên sót. Các giai vị này chẳng nên phối hợp riêng, chỉ nên giải thích chung, hoặc các hạnh này đều là Thập địa, vì chẳng bỏ Từ bi, vì đều nói là đại. Tăng thượng ý lạc nói là từng sinh khởi. Nếu trước mười Địa thì ý tăng thượng ở ngay tại vị ấy mà chẳng nói là “từng”. Do đó nên biết chỉ là nói đến mười Địa.

Kinh: Thành thục hữu tình... rốt cuộc không bao giờ chán.

Tán: Đoạn này gồm bốn câu:

1. Lợi sinh không mỏi mệt.

2. Chẳng bỏ bốn nhiếp.

3. Hộ trì chánh pháp.

4. Đối với pháp thiện thì không bao giờ chán.

Kinh: Thường an lạc... không sợ sệt.

Tán: Đoạn này gồm năm câu:

1. Các pháp thiện đã tu tập thì luôn hồi hướng.

2. Cầu pháp không biếng trễ.

3. Nói pháp không bao giờ rút lại, quyện tức là co, rút lại, cứ một bề ban phát, không tham tiếc.

4. Chiêm ngưỡng cúng dường Phật.

5. Chẳng sợ sinh tử.

Tổng cộng trên là mười câu.

Kinh: Tuy gặp hưng suy... chẳng đắm nhiễm.

Tán: Đoạn này gồm năm câu:

1. Tám gió thổi chẳng động; hưng suy chẳng vui thích sầu lo.

2. Chẳng khinh người chưa học, vì biết đâu về sau sẽ hơn mình.

3. Thương kính người đã học như Phật.

4. Đối với tất cả hữu lậu phiền não tạp uế thì nên tư duy như lý, chẳng tùy theo nó mà tăng trưởng.

5. Chẳng đắm nhiễm Niết-bàn.

Kinh: Đối với việc mình ưa thích... phát sinh ý tưởng là bạn tốt

Tán: Đoạn này gồm năm câu:

1. Điều mình ưa thích thì chẳng đắm trước.

2. Điều người ưa thích thì chẳng nên khinh ghét.

3. Chẳng đắm nơi thiền định.

4. Tuy dạo đi nơi ba cõi, năm đường, bốn sinh mà thường thực hành việc giáo hóa, như dạo chơi nơi thượng uyển, vô cùng vui thú, chẳng nhàm chán xa lìa.

5. Thấy người cầu xin đến thì nghĩ đó là bạn tốt quý, thành tựu đại nghiệp Bồ-đề cho mình. Đến đây tổng cộng là hai mươi câu.

Kinh: Xả bỏ các vật sở hữu... chẳng khiến rốt ráo.

Tán: Đoạn này gồm năm câu:

1. Thích thí xả không bỏn sẻn.

2. Đối với trí thì luôn hồi hướng.

3. Cứu hộ kẻ phạm giới.

4. Chóng viên mãn các độ, trọng như cha mẹ.

5. Ba mươi bảy phẩm, như sự giúp đỡ ở thế gian, hổ trợ cho ta thành tựu chánh đạo, chẳng phải như Nhị thừa, tu tập khiến đến rốt ráo.

Kinh: Đối với các pháp thiện... không ngại, bố thí vô hạn

Tán: Đoạn này gồm năm câu:

1. Thường siêng năng tu thiện.

2. Thích trang nghiêm cõi Phật.

3. Thích khen tặng cõi Phật.

4. Chóng thành tựu cõi Phật. Bản xưa ba câu này hợp làm một câu.

5. Vì việc đầy đủ các tướng quý và vẻ đẹp nên tu hạnh vô ngại bố thí.

Từ trên đến đây tổng cộng là ba mươi câu.

Kinh: Là thân, ngữ, tâm... phiền não như phẩn hận.

Tán: Đoạn này gồm hai câu:

1. Trì giới, nghiêm giữ ba nghiệp.

2. Nhẫn chịu, giữ vững thân tâm. Bản cũ ghi là “ý”, mà có dũng.

Kinh: Vì làm cho việc tu tập... dao gậy, Bát-nhã.

Tán: Đoạn này gồm ba câu:

1. Lưu chuyển sinh tử để tu tập viên mãn; bản dịch xưa ghi là “sinh tử vô số kiếp” thì văn lược nhưng ý vẫn đầy đủ, nên theo bản mới mà giải thích. Nhưng câu này là căn cứ theo câu trước, câu trước căn cứ theo câu sau.

2. Nghe pháp tâm kiên cố.

3. Tu tuệ đoạn phiền não; Bát-nhã như dao gậy, khống chế ngăn dứt các oán giặc phiền não.

Sáu câu trên là nói về sáu độ.

Kinh: Vì muốn gánh vác... cầu trí giáo hóa thiện xảo.

Tán: Đoạn này gồm ba câu:

1. Trí tuệ biết rõ ba khoa gánh vác cho hữu tình. Độ được hữu tình, biết chỉ có pháp mà thôi, cho nên gọi là gánh vác.

2. Tinh tấn hàng phục các ma, ma tức bốn ma. Bốn ma này tức là quân ma, hoặc có mười quân ma, như ngài Long Thọ đã nói. Dục là quân ma thứ nhất của ông, ưu sầu là quân thứ hai; đói khát là quân thứ ba, khát ái là quân thứ tư, thùy miên là quân thứ năm, kinh sợ là quân thứ sáu, nghi hối là quân thứ bảy, sân nhuế là quân thứ tám, lợi dưỡng là quân thứ chín, tự cao khinh người là quân thứ mười. Các quân như thế làm chìm đắm người xuất gia. Ta dùng sức thiền trí phá các quân của ông để thành được Phật đạo, độ thoát tất cả người khác.

3. Xa lìa ngã mạn, cầu trí hóa đạo khéo léo, vì hộ trì chánh pháp, chẳng tự cống cao, khéo cầu trí lợi tha; đối với chánh pháp của Phật có thể giữ gìn được. Bản dịch xưa ghi: thường cầu trí tuệ thật tướng vô niệm. Chánh trí vô lậu không có suy nghĩ gọi là vô niệm, chớ chẳng phải không có tâm niệm.

Kinh: Vì các thế gian... tất cả thế giới.

Tán: Đoạn này gồm hai câu:

1. Thường ham muốn ít chẳng mong cầu nhiều, biết đủ chẳng cầu, tu hành tám điều giác ngộ của bậc Đại nhân, đó là vì muốn thế gian yêu mến tôn trọng thân mình, mà thọ nhận sự giáo hóa. Nếu mong cầu nhiều thì người thế gian chẳng kính trọng, chẳng thọ nhận giáo hóa.

2. Tuy thuận thế gian mà chẳng nhiễm pháp thế gian. Từ trên đến đây là bốn mươi câu.

Kinh: Đối với các oai nghi... chánh niệm tổng trì.

Tán: Đoạn này gồm ba câu:

1. Thị hiện tất cả các việc làm như sát... mà vẫn giữ gìn oai nghi.

2. Phát thần thông khởi tuệ, lợi lạc hữu tình.

3. Giữ gìn pháp đã được nghe mà khởi tuệ niệm.

Kinh: Phát sinh các căn... thường không trệ ngại.

Tán: Đoạn này gồm hai câu:

1. Phát sinh diệu trí biết rõ các căn hơn kém. Vì đoạn nghi hoặc nên ứng theo căn cơ mà thuyết.

2. Chứng vô ngại biện, thuyết pháp không ngăn trệ.

Kinh: Vì thọ nhận hỷ lạc thù thắng của trời người... bốn trí vô lượng.

Tán: Đoạn này gồm hai câu:

1. Tu mười thiện, vì thọ nhận hỷ lạc.

2. Tu bốn vô lượng, mở đường Phạm thiên. Người sinh vào Phạm thiên thì do tu tập bốn vô lượng; vô lượng chính là nhân lộ của Phạm thiên, khiến người tu vô lượng gọi là mở đường Phạm thiên, bất tất phải sinh vào cõi Phạm thiên.

Kinh: Vì được chư Phật... tâm không nhiễm không dính mắc.

Tán: Đoạn này gồm ba câu:

1. Được âm thanh Phật, khuyên người thuyết pháp, tùy hỷ với điều thiện của người, khen rằng: Lành thay!

2. Vì được oai nghi Phật là do tu tập ba nghiệp vắng lặng.

3. Vì tu tập pháp thù thắng, nên đối pháp không bị nhiễm trước. Đến đây là năm mươi câu.

Kinh: Vì khéo điều ngự... khuyên chúng sinh tu học.

Tán: Đoạn này một câu, khuyên học Đại thừa, điều phục các Bồ-tát.

Kinh: Vì chẳng mất... các đại nguyện.

Tán: Đoạn này gồm hai câu:

1. Luôn chẳng buông lung, thì công đức chẳng mất.

2. Thường tu diệu nguyện thì thiện căn tăng trưởng, vì do nguyện sách tấn.

Kinh: Vì muốn trang nghiêm... phương tiện thiện xảo.

Tán: Đoạn này gồm hai câu:

1. Tu thiện căn để trang nghiêm cõi Phật.

2. Tu thiện xảo, chỗ tu tập vô tận đều hồi hướng đến trí Phật, cho nên pháp thiện chẳng cùng tận.

Nếu chẳng thế, quả của sự tu tập sẽ cùng tận. Năm câu cuối đã xong. Bản dịch xưa, trước câu nói về cõi Phật thiếu hai câu và thiếu ba câu này cho nên chỉ có năm mươi câu.

Kinh: Này các thiện nam!... chẳng tận hữu vi.

Tán: Thứ ba, kết luận.

Kinh: Thế nào là Bồ-tát chẳng trụ vô vi?

Tán: Đây là đoạn thứ hai giải thích chẳng trụ vô vi, có ba phần:

1. Hỏi.

2. Đáp.

3. Kết luận. Đây là lời hỏi.

Kinh: Nghĩa là các Bồ-tát... chẳng thích chứng ngộ.

Tán: Đây là lời đáp, gồm hai mươi mốt câu. Bản xưa chỉ có mười chín câu, cũng chung cho việc tu tập, chẳng cần phải phối hợp riêng phàm Thánh, giai vị cao thấp. Đoạn này gồm ba câu: Hành tức là duyên theo giác, chứng tức thầm hội. Tuy thực hành ba pháp này, nhưng trí chưa tốt ráo, chỉ thầm hội ba, chẳng đồng Nhị thừa trụ trong ba pháp này. Ba cảnh ở đây đều chỉ giữ lấy vô vi, chẳng phải là rốt ráo chứng vô vi nên gọi là chẳng trụ.

Kinh: Tuy hành vô tác... cho nên ý thọ sinh.

Tán: Đoạn này gồm ba câu. Tác nghĩa là tạo tác, tức do nhân duyên hòa hợp mà tạo tác, thể của nó là hữu vi. Tuy hành pháp vô vi vô tác mà chẳng thích chứng ngộ; tuy quán hữu vi nhưng cuối cùng lại diệt tận vô thường. Đối với pháp thiện chẳng nhàm chán, quán lý khổ, cho nên được tùy ý thọ sinh làm lợi lạc tất cả. Lý vô thường, khổ, không, vô ngã của Đại thừa thì đã giải thích ở phẩm Thanh Văn.

Kinh: Tuy thích quán xét... nhàm chán thân tâm.

Tán: Đoạn này gồm bốn câu: Quán tự thân vô ngã, chẳng nhàm chán thân, chẳng vào Niết-bàn, quán người chẳng phải là hữu tình, nên giáo hóa người không mỏi mệt. Tuy quán Niết-bàn mà chẳng vĩnh viễn tịch diệt, vì còn hóa độ hữu tình. Tuy quán chân như xa lìa thân khổ hoạn mà được an lạc; chẳng chán nhàm thân tâm vì nguyện cùng tận sinh tử, độ các hữu tình.

Kinh: Tuy thích quán sát... việc lợi ích chúng sinh.

Tán: Đoạn này gồm hai câu; A-lại-da tuy đầy đủ ba tàng, nay lấy nghĩa năng chấp tàng. Không có A-lại-da thì không có nghĩa năng chấp tàng, tuy không có thể năng chấp tàng thì cũng vẫn có pháp năng tàng tức pháp trong trắng cất giữ giáo Đại thừa. Trong mười đức của kinh thì đức thứ tám là thanh tịnh, thứ chín là trắng trong. Thanh tịnh, vì tự tánh giải thoát; pháp được thuyết ra, trong một sát-na cũng không có lỗi lầm, lìa các gốc của ba độc, lìa các sự trói buộc cho nên tánh giải thoát chẳng phải có ba độc mà khởi thuyết pháp. Trắng trong vì tương tục giải thoát, chẳng phải chỉ một niệm không có lỗi, mà tương tục thuyết pháp cũng không có lỗi. Vả lại pháp thể thanh tịnh nói ở trước xa lìa các lỗi, trong đó tánh trắng trong có thể làm cho thân của hành giả trắng trong. Tuy quán sinh tử vĩnh viễn tận, không có thể năng chấp tàng, mà chẳng bỏ pháp thanh tịnh trong trắng, giáo hóa chúng sinh. Tuy quán lý vô sinh mà thường gánh vác việc lợi ích chúng sinh.

Kinh: Tuy quán vô lậu... chẳng bỏ đại bi.

Tán: Đoạn này gồm ba câu. Tuy quán vô lậu vô vi, mà lại thuận hữu lậu lưu chuyển. Hành nghĩa là vận động tạo tác. Không hành tức vô vi. Tuy quán không hành mà thường thực hành lợi lạc. Tuy quán lý trong ngoài vô ngã mà chẳng xả bỏ đại bi, nhổ gốc khổ cho hữu tình.

Kinh: Tuy quán vô sinh... tu tập trí tuệ.

Tán: Đoạn này gồm ba câu. Tuy nhân đồng Nhị thừa quán lý vô sinh, nhưng chẳng rơi vào chánh vị của Nhị thừa; tuy quán không tịch mà chẳng không tịch, tu tập phước đức, tuy quán xa lìa mà chẳng lìa trí tuệ.

Kinh: Tuy quán các pháp... an lập hạt giống Phật

Tán: Đoạn này gồm ba câu: Tuy quán lý hữu vi không thật mà chân như pháp tánh thường an trụ; tư duy viên mãn không thiếu sót. Tuy quán các pháp là chân như, không có chủ tể mà thường cầu tự nhiên trí, siêng năng không giải đãi. Có dấu hiệu tức các pháp hữu vi, như vua lấy cờ xí làm dấu hiệu. Vả lại các pháp hữu vi có năng tướng và sở tướng, dùng bốn tướng năng tướng làm năng tiêu xí (dấu hiệu) lấy tất cả các pháp hữu vi sở tướng làm sở tiêu xí (dấu hiệu). Vô vi thì không có các việc này nên gọi là vô tiêu xí (không có dấu hiệu). Tuy quán vô vi này, nhưng trong giáo liễu nghĩa thường vẫn nghe biết chánh pháp, an lập hạt giống Phật. Các từ quán được nói ở các câu trên đều là quán vô vi.

Nói “mà” tức là nói đều chẳng trụ.

Kinh: Các thiện nam... chẳng trụ vô vi.

Tán: Phần thứ ba là kết luận.

Kinh: Lại, này các thiện nam... chẳng tận hữu vi.

Tán: Đoạn thứ ba, so sánh hai việc để luận hai loại, gồm mười sáu đôi. Bản dịch xưa chỉ có mười bốn đôi. Đoạn này có hai đôi. Tu tập phước đức hữu vi thì thọ nhận quả sinh tử thiện; chẳng trụ vô vi thì tu trí tư lương cứu khổ cho chúng sinh, cầu đại Bồ-đề, cho nên chẳng tận hữu vi. Nếu trụ vô vi, tận diệt hữu vi thì liền thành Nhị thừa, vĩnh viễn nhập diệt, chỉ có tư lợi mà chẳng có lợi tha. Đây là ý của văn sau, tất cả nên biết. Nếu chẳng trụ vô vi chẳng tận hữu vi thì chẳng đồng Nhị thừa vĩnh viễn nhập diệt, thành tựu hai lợi ích; ban vui đầy đủ không thiếu thì chẳng trụ vô vi; đại bi lợi ích hữu tình thì chẳng tận hữu vi.

Kinh: Lợi ích an lạc... chẳng tận hữu vi.

Tán: Đoạn này gồm hai đôi. Lợi sinh chẳng bỏ nên chẳng trụ vô vi, Phật pháp viên thành nên chẳng tận hữu vi. Thành tựu viên mãn thân Phật nên chẳng trụ vô vi, được vô úy... nên chẳng tận hữu vi.

Kinh: Phương tiện thiện xảo... chẳng tận hữu vi.

Tán: Đoạn này gồm hai đôi. Khéo léo hóa độ chúng sinh nên chẳng trụ vô vi, diệu trí thường phán xét nên chẳng tận hữu vi; tu tập các cõi Phật báo hóa viên mãn nên chẳng trụ vô vi; báo thân Phật thường trụ vô tận nên chẳng tận hữu vi.

Kinh: Thường làm lợi ích... chẳng tận hữu vi.

Tán: Đoạn này gồm hai đôi. Thường lợi ích hữu tình, nên chẳng trụ vô vi, lãnh thọ các pháp, không phế bỏ nên chẳng tận hữu vi. Thiện căn vô tận nên chẳng trụ vô vi; thiện căn chẳng hoại nên chẳng tận hữu

vi. Do sức thiện căn giữ gìn công đức của thân khiến tất cả đều chẳng đoạn dứt nên chẳng tận hữu vi.

Kinh: Vì muốn thành tựu viên mãn... chẳng tận hữu vi.

Tán: Đoạn này gồm hai đôi. Vì thành tựu nguyện lợi sinh nên chẳng trụ vô vi; chẳng cần vĩnh viễn vào rốt ráo diệt nên chẳng tận hữu vi; ý lạc viên mãn; khéo léo thanh tịnh, tinh tấn hành lợi tha, nên chẳng trụ vô vi, tăng thượng ý lạc, khéo léo thanh tịnh, tự lợi không cùng tận, cho nên chẳng tận hữu vi.

Kinh: Thường du hý... chẳng tận hữu vi.

Tán: Đoạn này gồm hai đôi. Dùng năm thông lợi ích hữu tình nên chẳng trụ vô vi; khéo viên mãn, trí Phật, khéo viên mãn sáu thông, rốt ráo vô tận, nên chẳng tận hữu vi. Các độ tư lợi đã đầy đủ nên chẳng trụ vô vi; tư duy về lợi tha chưa đầy đủ cho nên chẳng tận hữu vi.

Kinh: Gom tập pháp báo tài bảo... chẳng tận hữu vi.

Tán: Đoạn này gồm hai đôi. Đối với pháp và tài bảo không nhàm chán, nên chẳng trụ vô vi, chẳng thích pháp nhỏ của Nhị thừa, chỉ thích pháp rộng lớn của Đại thừa nên chẳng tận hữu vi. Thệ nguyện không lui sụt, luôn độ hữu tình nên chẳng trụ vô vi; thệ nguyện đã viên mãn vì không bao giờ dừng nghỉ, nên chẳng tận hữu vi.

Kinh: Tích tập tất cả... chẳng tận hữu vi.

Tán: Đoạn này gồm hai đôi. Gom tập diệu pháp lạc chẳng dừng nghỉ, nên chẳng trụ vô vi; tùy bệnh cho thuốc chẳng bao giờ ngừng dứt, nên chẳng tận hữu vi. Rõ biết bệnh của chúng sinh vì hay theo ngoại cảnh, cho nên chẳng trụ vô vi; hay vĩnh viễn dứt trừ các bệnh không dừng nghỉ, nên chẳng tận hữu vi.

Kinh: Này các thiện nam... siêng năng tu học.

Tán: Kết luận thành tựu nghĩa chẳng tận chẳng trụ.

Kinh: Bấy giờ, tất cả... thân tâm vui mừng.

Tán: Đoạn thứ ba, hoan hỷ cúng dường, khen ngợi cao đức mà trở về; gồm ba phần:

1. Nghe pháp vui mừng.

2. Rải hoa hương cúng dường.

3. Khen ngợi kính lễ trở về.

Đây là văn thứ nhất. Nghe pháp khai mở được điều chưa từng ngộ, khuyến lệ khiến cho tâm các Bồ-tát khai ngộ, cho nên vô cùng hoan hỷ, thân tâm sung sướng.

Kinh: Dùng vô lượng các hoa... ngập đến đầu gối.

Tán: Dùng hoa hương cúng dường, có hai:

1. Cúng dường ba vị.

2. Rải hoa đầy khắp thế giới, như văn kinh đã ghi có thể tự biết.

Nơi có pháp như chùa tháp Phật theo lý nên cúng dường, huống hồ biểu thị cõi Phật chỉ là tịnh, cũng biểu thị hữu tình diệt ác phiền não, cho nên che phủ mặt đất, đủ để tu hành lợi ích pháp tánh bình đẳng, cho nên nói hoa ngập đến gối.

Kinh: Bấy giờ, các Bồ-tát... liền đến nước kia.

Tán: Đây là khen ngợi lễ bái mà trở về. Thân nghiệp quy kính cho nên đảnh lễ, ngữ nghiệp quy kính nên tán thán. Lợi ích đã đầy đủ cho nên phải trở về cõi nước.

THUYẾT VÔ CẤU XƯNG KINH TÁN

QUYỂN 6 (Phần 2)

Phẩm 12: QUÁN NHƯ LAI

Mười một phẩm chính thức nói về phần bản tông, được phân làm ba: Chín phẩm đầu nói về cảnh Bồ-tát, một phẩm kế nói về hạnh Bồ- tát và phẩm này nói về quả Bồ-tát. Có tu hành ắt đương lai sẽ thành quả lớn. Danh từ Như Lai thì như trước đã giải thích. Quán tức quán xét, trí kiến chiếu soi, gọi là quán. Sợ người tu hành chấp có thật Như Lai, chẳng biết chánh quán ba thân sai biệt, nên nay dạy chánh quán, cầu chứng làm Phật. Nhân nơi ý của ngài Vô Cấu mà trình bày diện thể Như Lai. Phẩm này nói rộng về việc trên, cho nên gọi là phẩm Quán Như Lai.

Kinh: Bấy giờ, Đức Thế Tôn... quán Như Lai ư?

Tán: Thân Phật có hai là thân thật và thân quyền, do hai thân này mà phẩm được phân làm hai đoạn:

1. Như Lai hỏi để nói về quán pháp thân Như Lai, hoặc gồm cả thân thọ dụng; tức từ câu chứng hội Nhất thiết trí trí... là nói về thân tự thọ dụng và thật thân.

2. Thu Tử hỏi, nhân thấy Phật Vô Động, nói về quán thân tha thọ dụng, gồm hiển bày việc Đức Thích-ca trụ ở cõi tạp uế là Phật hóa thân đều là thân quyền hiện.

Đoạn dưới Thu Tử khen ngợi Vô Cấu Xưng rằng: “Có thể xả bỏ cõi Phật thanh tịnh kia mà thích đến cõi có nhiều tạp uế này.” Cho nên biết Phật Vô Động là thân tha thọ dụng, Phật Thích-ca là hóa thân. Thân của chư Phật chẳng ngoài hai thân quyền thật, ở đây nói quán Như Lai thì cả hai đều đầy đủ, nhưng lấy Thích-ca làm quyền hóa, tùy sự mà quán xét hai thân pháp báo, lý sâu kín khó hiểu, nhờ vào đây để nêu câu hỏi làm rõ pháp quán Như Lai, chẳng phải chỉ quán hóa thân của Đức Thích-ca. Luận Phật Địa ghi: “Thân Phật có hai là Pháp thân và sinh thân. Chân như pháp thân và tự thọ dụng thân đều gọi là pháp thân vì do pháp công đức chân thật tích tập thành. Phật tha thọ dụng và Phật hóa thân đều gọi là sinh thân, vì chẳng phải do thật đức tạo thành”. Do đó phân khoa văn này căn cứ theo đó mà chia làm hai. Văn đầu tiên lại có hai:

1. Hỏi.

2. Đáp.

Đây là lời hỏi nêu lên ý trước kia là quán Như Lai: “Ông nên quán Như Lai như thế nào? Là quán tướng quyền hay quán thật.”

Kinh: Vô Cấu Xưng nói... nên quán như thế.

Tán: Đây là lời đáp, gồm có ba:

1. Nêu chung.

2. Giải thích riêng.

3. Kết luận.

Đây là văn thứ nhất. Không Lý Nghĩa ghi: “Thân Thích-ca là thân thế tục quyền hiện, có tướng mạo để thấy; thể của Phật chân thật tức các pháp tánh không, không hình không tướng, chẳng thể thấy được. Nay quán chân Phật cho nên nói là: “Con quán đều chẳng thấy”. Kinh Bát-nhã ghi: “Nếu dùng sắc thấy ta, dùng âm thanh cầu được ta, người ấy đi vào trong tà đạo, chẳng thể thấy ta được, cho nên quán Như Lai đều chẳng thể thấy. Ứng Lý Nghĩa ghi: “Chân lý pháp thân, không hình không tướng, thân tự thọ dụng tuy là năm uẩn, nhưng vi tế thù thắng, Bồ-tát Địa thứ mười còn chẳng thể biết, huống gì là hàng giai vị thấp. Thể đầy khắp cả pháp giới, chẳng thể dùng sắc tướng mà có thể nắm bắt, cũng chẳng thể thấy được cho nên ở đây trả lời chung: “Nên quán như thế.” Bản dịch xưa ghi: “Như tự quán thật tướng của thân, quán Phật cũng thế.” Thật tướng tức chân như, hơi khác với bản dịch mới; chỉ được giải thích pháp thân mà thôi.

Kinh: Vì sao?... hiện tại chẳng trụ.

Tán: Sau đây là giải thích riêng. Không Lý Nghĩa ghi: “Sau đây nói quán chân thân, có hai:

1. Giải thích sơ lược.

2. Giải thích rộng.

Đây là phần một, thân y cứ theo thế tục mà hóa hiện, từ mé trước ở quá khứ tu tập cho đến mé sau ở vị lai hóa đạo và hiện tại xuất thế giáo hóa chúng sinh, đều có thể thấy được. Chân đế thì vô hình, tánh vốn không, không có ba thời đến đi và hiện trụ, thì làm sao có thể thấy được? Cho nên quán Như Lai đều không thể thấy. Bát-nhã ghi: “Diệu thể của Đức Như Lai kia tức là pháp thân của đấng đạo sư, thể ấy chẳng thể thấy, thức ấy chẳng thể biết. Ứng Lý Nghĩa ghi: “Văn sau giải thích có hai:

1. Từ câu “đến vắng lặng giải thoát...” là nói về pháp thân.

2. Từ câu “chứng hội...” là nói về quán tự thọ dụng thân. Trong phần đầu có hai:

1. Sơ lược.

2. Giải thích rộng.

Vì sao quán pháp thân đều không thấy, vì chẳng phải ba thời, nếu thuộc ba thời thì có thể thấy.

Kinh: Vì sao?... tánh ấy chẳng thể biết.

Tán: Không Lý Nghĩa ghi: “Sau đây giải thích về quán chân thân, vĩnh viễn xa lìa các tướng thế tục, tuy có nhiều văn từ khác, nhưng ý nghĩa đều hiển bày chân thân lìa các tướng, lìa các uẩn, tánh không”. Nhưng chẳng phải một bề như thế, cho nên quán ngoài các uẩn, chân tánh chẳng phải thức. Ứng Lý Nghĩa ghi: Sau đây là giải thích pháp thân, gồm có sáu:

1. Lìa tướng năm uẩn.

2. Khác thân trong ba cõi.

3. Thuận đạo xuất thế.

4. Trừ pháp và phi pháp.

5. Đồng chân vượt tục.

6. Lìa trói buộc và giải thoát.

Đây là văn thứ nhất. Năm uẩn chân như là pháp thân Phật, nên quán năm uẩn như phi năm uẩn, cho nên kinh Bát-nhã ghi: “Nếu dùng sắc thấy ta, dùng âm thanh cầu ta, người ấy hành tà đạo, chẳng thể thấy được ta”. Diệu thể của Như Lai tức pháp thân Phật, thể ấy chẳng thể thấy, thức ấy chẳng thể biết. Nhưng kinh Niết-bàn... ghi: “Xả bỏ sắc vô thường mà đạt được sắc thường, thọ tưởng hành thức cũng như thế”, đó là nói là Phật báo thân, cho nên không trái nghịch. Bản xưa ghi: “Chẳng quán sắc, chẳng quán sắc như, chẳng quán sắc tánh”, theo Không Lý Nghĩa ghi: “Sắc tức có tướng, như tức không tướng, tánh tức nhân duyên. Sắc thuộc nhân duyên thì đều không có tự tánh”. Ứng Lý Nghĩa giải thích: “Sắc là y tha, như là viên thành, tánh là sở chấp. Cả ba nương vào lời nói mà diễn bày, pháp thân thì xa lìa điều đó, cho nên chẳng thấy”. Tuy giải thích như thế nhưng trái với bản mới, mà nghĩa có thể giống nhau.

Kinh: Chẳng trụ bốn giới... xa lìa ba cấu.

Tán: Thứ hai, khác với thân ba cõi, gồm có sáu:

1. Chẳng trụ bốn giới đất, nước, lửa, gió, vì chẳng do bốn giới này tạo thành.

2. Đồng với hư không giới, vì không ngăn ngại, chỉ dụ như hư không mà thôi.

3. Chẳng phải sáu xứ bên trong, vì tánh phát khởi tự thường hằng, bản xưa ghi: “Sáu nhập không tích tập, vì chẳng phải tích tập sáu trần làm tự tánh.

4. Siêu việt sáu căn thế gian, vì do chánh trí chứng ngộ.

5. Chẳng phải ba cõi xen tạp vì thuần là vô lậu.

6. Xa lìa ba cấu vì lìa tham, sân, si có cấu là tự thể.

Kinh: Thuận ba giải thoát... không có bờ mé chướng ngại.

Tán: Thứ ba là thuận đạo xuất thế. Có ba:

1. Thuận ba giải thoát, thể của ba giải thoát là Không Vô tướng, Vô nguyện; pháp thân là cảnh diệu trí thuận chánh trí năng quán.

2. Tùy sáng tỏ, ba trí: túc mạng, thiên nhãn và lậu tận, vì đoạn trừ ngu của ba thời, chiếu soi ba thời, cho nên gọi là minh, chí tức là đến, đến ba minh tức là pháp thân Bồ-đề trí Phật, tùy thuận ba minh hay đến (năng đáo). Thể của chân như này chẳng phải là tuệ minh vô lậu, mà gọi là minh, mà là chân tánh của tuệ nên giải thích là minh. Chẳng phải hay đến mà gọi là đến mà vì thể là tánh của hay đến và được đến (năng đáo sở đáo) nên giải thích là đến.

3. Đến bờ mé không chướng ngại của tất cả pháp, đây là tánh chân như đến tất cả pháp, hoặc phẩm trí chướng, không chướng không ngại cùng tận bờ mé.

Kinh: Thật tế chẳng phải bờ mé... tánh đều lìa.

Tán: Thứ tư, lìa pháp và phi pháp, có bốn mươi bảy câu, bản xưa chỉ có hai mươi chín câu. Đoạn này có ba câu, trong đó đều một bề ngăn chấp trước. Nhưng có lời nói có phân biệt thì chẳng phải là bản tánh của pháp thân, vì lời nói phân biệt chẳng xứng hợp với lý. Nay vì ngăn dứt điều này cho nên nói là phi (chẳng phải). Vả lại câu đầu, tuy nói thực tế nhưng chẳng phải là bờ mé của danh ngôn và phân biệt, chân như cũng thế, chẳng phải nhất định là chân như, cả hai đều vô sở trụ, cũng chẳng phải là trí năng duyên, cho nên chẳng phải tương ưng. Vì thời bình đẳng, chỗ y bình đẳng, xứ bình đẳng, sự bình đẳng cho nên gọi là tương ưng, và cũng đều lìa cảnh chân như và trí.

Kinh: Chẳng phải do nhân sinh... chẳng phải dị tướng.

Tán: Đoạn này có sáu câu:

1. Chẳng phải do nhân duyên khởi.

2. Chẳng phải tướng hữu vô.

3. Chẳng phải tướng tự tha.

4. Chẳng phải tướng nhất dị.

5. Chẳng phải tướng sở.

6. Chẳng phải tướng năng nhân gần là chỉ cho nhân duyên, duyên xa là ba duyên còn lại.

Tướng sở tức chỗ biểu hiện, tướng năng tức hay biểu hiện, cả hai đều có tức lìa đồng dị, tất cả đều chẳng phải. Bản xưa ghi: Chẳng phải một với tướng không, chẳng phải khác với tướng hữu, chẳng phải tự tướng, chẳng phải tha tướng, cộng tướng, chẳng phải không có tướng, ngăn trừ tướng, chẳng phải chấp thủ tướng.

Kinh: Chẳng phải bờ này... chẳng phải trụ chẳng phải khứ.

Tán: Đoạn này gồm chín câu: Ba câu khứ, hiện tại và vị lai hợp thành một câu. Bờ này là sinh tử, bờ kia là Niết-bàn, giữa dòng là phiền não, chẳng phải “đều”, tức chẳng phải cũng trong ngoài. Chẳng phải “chẳng đều” tức chẳng phải chẳng phải trong, chẳng phải chẳng phải ngoài. Bản xưa ghi: “Nhưng vì hóa độ chúng sinh mà quán nên tịch diệt; mà chẳng phải vĩnh viễn tịch diệt; chẳng phải là pháp thân mà hay hóa độ, chẳng phải là thể của đây kia. Chẳng dùng đây kia tức là chẳng lấy đây kia để hiển bày, trí thế gian chẳng thể biết, tâm thức chẳng thể phân biệt.

Kinh: Không danh không tướng... không có nghĩa lý gì.

Tán: Đoạn này gồm bảy câu. Danh tức năng thuyên, tướng tức sở thuyên, chẳng trụ trong thân sắc uẩn có phần lượng cũng chẳng lìa thân này, không có một thể để chỉ bày, không có một nghĩa lý gì để nói cho người.

Kinh: Không bố thí, không bỏn sẻn... chẳng trí tuệ, không ngu si

Tán: Đoạn này gồm sáu câu. Sáu độ đối đãi với sáu tệ (sáu điều xấu ác).

Kinh: Chẳng thật (đế) chẳng dối... chẳng phải sở thủ.

Tán: Đoạn này gồm tám câu. Đế tức thật, vọng tức hư dối. Tất cả lời nói việc làm đều dứt bặt.

Kinh: Chẳng phải tướng... bình đẳng, bình đẳng.

Tán: Đoạn này gồm sáu câu. Chẳng phải có tướng trạng, chẳng phải không tướng trạng, chẳng phải làm chẳng phải chẳng làm. Thể không tính toán được, xa lìa các sự tính toán; thể không bị chướng ngại, trước sau tương tựa bình đẳng, trước như sau đều bình đẳng, sau như trước đều bình đẳng.

Kinh: Đồng với mé chân thật... chẳng biết chẳng hay.

Tán: Thứ năm, là nói đồng chân vượt tục. Hai câu đầu là nói đồng với chân, bảy câu sau nói về siêu tục. Mé chân (chân tế) tức trí vô phân biệt, không có chỗ duyên để đến; pháp thân đồng với trí này. Pháp giới tức công đức pháp tánh, vì các nghĩa như pháp thân... đồng với Thể. Hai câu này là nói đồng với chân. Năng xưng tức là năng thuyết, sở xưng tức sở thuyết, chư xưng tánh tức là tánh năng thuyết sở thuyết, lượng nghĩa là trù lượng; ba nghĩa cũng như thế.

Kinh: Xa lìa sự trói buộc, vắng lặng giải thoát.

Tán: Thứ sáu là xa lìa trói buộc và giải thoát. Chẳng bị vật câu thúc gọi là pháp thân.

Kinh: Chứng hội Nhất thiết trí trí... cùng khắp tất cả.

Tán: Đây trở xuống là quán tự thọ dụng thân, tổng cộng có mười bảy câu. Bốn câu đầu nói về thể báo thân, mười ba câu sau nói lìa chấp trước pháp. Đây là bốn câu đầu. Chánh trí năng duyên hay chứng hội trí này mà thành Nhất thiết trí và Nhất thiết chủng trí, tâm cảnh thầm hợp, lý và thần hội, cho nên nói bình đẳng, đạt được bản tánh không hai của loài hữu tình, vì bản tánh chân như vốn không sai biệt. Hoặc bi trí này bình đẳng duyên với hữu tình không hai; đi tức là đến, đến tất cả tánh sai biệt của tất cả hữu tình, đây là thân Bồ-đề tự thọ dụng của chánh trí Phật, cùng khắp tất cả, đồng với chân như. Bản xưa ghi: “Đồng với các trí”, được Nhất thiết trí trí thì chư Phật đều đồng. Đồng với chúng sinh tức quán các chúng sinh không hai vì đồng chân tánh.

Kinh: Chẳng tội chẳng khiên... chẳng khởi chẳng tận.

Tán: Từ đây xuống là mười ba câu lìa các chấp. Đoạn này gồm bảy câu. Tội tức là quả khổ đáng nhàm chán; khiên tức là nghiệp, hoặc tội nặng, trược tức ba nghiệp y cứ vào kiến giải điên đảo của ngoại đạo mà sinh; thuộc về bất tín vẩn đục mà Thánh giáo đối trị; uế nghĩa là ba nghiệp ô nhiễm tương tục, nương vào đó mà phát sinh các nghiệp chướng như thế; vả lại thuộc về tổn giảm kiến, làm tăng sự ô uế của pháp nghĩa thanh tịnh gọi là uế. Tát-ca-da kiến chướng ngại nghĩa chân vô ngã gọi là trược, tất cả đều vô ngại, cũng không chấp trước, xa lìa ba phân biệt và bảy phân biệt; tám phân biệt... không có vật được tạo tác, không có vật được sinh khởi, dứt trừ các tạo tác và sinh tự nhiên... cũng dứt trừ tạo tác và sinh của các pháp có thật, cũng không thật giả và thật có khởi và tận. Hoặc không có cõi sinh khởi, cũng không có các cõi diệt tận.

Kinh: Chẳng đã chẳng sẽ... chớ chẳng thể nói năng.

Tán: Đoạn này gồm sáu câu. Không thật có quá khứ vị lai, cho nên không có đã và sẽ, không có năm sự sợ sệt, không có lậu nhiễm; tám gió chẳng làm lay động, cho nên không vui buồn; đã đến rốt ráo cho nên không còn thích hay chán; hai, ba, bảy đều bình đẳng, phân biệt chẳng thể duyên, vì chỉ có trí hay chứng ngộ; lời nói chẳng thể bàn vì chẳng phải lời nói có thể chứng ngộ; tánh là y tha mà cũng lìa các sự chấp trước.

Kinh: Thế Tôn Như Lai... gọi là tà quán.

Tán: Đây là kết luận nêu chánh quán. Đây là nói quán hai chân thân là pháp và báo thân, gọi là chánh quán. Quyền là chân và tà quán.

Kinh: Bấy giờ, Xá-lợi-phất... thế giới kham nhẫn.

Tán: Đoạn thứ hai, Thu Tử hỏi. Nhân thấy Phật Vô Động, tu quán thân tha thọ dụng và gồm hiển Đức Thích-ca trụ ở uế độ là Phật hóa thân; trong thân đều quyền, có bốn phần:

1. Thu Tử hỏi.

2. Như Lai đáp.

3. Vui mừng khi thấy cõi Diệu Hỷ.

4. Thu Tử tán dương.

Đây là lời hỏi. Không chỉ Thu Tử chưa biết nguyên do, mà còn nhờ vào câu hỏi này để nêu lên báo độ tha thọ dụng. Thiên nữ đã nói bản trụ nên hỏi chỗ đến mà chẳng hỏi từ đâu đến. Tịnh danh đã vì chúng sinh nên hỏi từ đâu đến mà chẳng hỏi chỗ đi.

Kinh: Thế Tôn dạy rằng: “Ông nên hỏi ông ấy”.

Tán: Từ đây là phần Như Lai trả lời. Có ba:

1. Suy ra mà trả lời để hiển lý.

2. Tự trả lời để hiển sự. Bản xưa ghi: “Hỏi Duy-ma-cật”, chẳng có lời văn hỏi Phật, sau đó Phật tự trình bày, vả lại không có lời hỏi về nơi chốn, thế thì rất trái nghịch.

Trong phần đầu lại có hai:

1. Suy hỏi.

2. Hỏi Vô Cấu.

Đây là phần đầu. Thu Tử hỏi về sự tích từ đâu đến đây, cho nên Đức Phật cũng trình bày sự tích để trả lời. Nhân lời hỏi hôm nay mà ngộ được lý sâu xa, cho nên suy hỏi.

Kinh: Bấy giờ, Xá-lợi Tử... sinh đến cõi này.

Tán: Phần hỏi Vô Cấu có tám:

1. Chánh thức hỏi.

2. Phản vấn.

3. Chánh thức đáp.

4. Trách vấn.

5. Chánh đáp.

6. Dẫn hỏi.

7. Ấn khả.

8. Chánh thức trình bày. Đây là phần đầu.

Kinh: Vô Cấu Xưng nói... từ chết sinh sao?

Tán: Đây là phần phản vấn. Khổ nên biết khắp, diệt nên chứng ngộ. Nêu lên sự sai khác giữa hữu lậu và vô lậu khi chính thức chứng lý, mà làm câu hỏi.

Kinh: Xá-lợi Tử nói rằng... có thể chết rồi sinh.

Tán: Thứ ba chánh thức trả lời. Chứng ngộ nhập lý, thì không có việc chết sinh.

Kinh: Vô Cấu Xưng nói... sinh đến nước này.

Tán: Thứ tư, trách vấn, có hai:

1. Trách câu hỏi trước.

2. Lại nêu lên lời trách. Đây là văn đầu.

Kinh: Lại Xá-lợi Tử... mà sinh đến đây.

Tán: Lại nêu lên lời trách. Trên là dùng lý để biện lý, không có chết rồi sinh, đây là dùng sự để luận nạn về sự, không có chết rồi sinh.

Kinh: Xá-lợi Tử nói... có chết sinh.

Tán: Thứ năm là chánh thức trả lời. Huyễn hóa đã chẳng phải chân, cho nên không có sinh rồi chết.

Kinh: Vô Cấu Xưng nói... như huyễn hóa chăng?

Tán: Thứ sáu dẫn hỏi, dẫn giáo làm câu hỏi, để nêu lên nghĩa chung.

Kinh: Xá-lợi Tử nói: “Như thế! như thế!”.

Tán: Thứ bảy, ấn khả.

Kinh: Vô Cấu Xưng nói... sinh đến nước này.

Tán: Thứ tám, chánh thức trình bày. Trước dùng lý bình đẳng đã không có chết sinh, nay thì sự bằng nhau thì đâu cần phải hỏi. Phần này có hai:

1. Nói thẳng.

2. Hiển bày.

Đây là nói thẳng.

Kinh: Lại Xá-lợi Tử... các hành tương tục

Tán: Đây là phần hiển thị, có hai:

1. Giải thích riêng về tướng chết rồi sinh.

2. Giải thích.

Nay nói chết tức là tướng đoạn diệt của các hành hữu vi. Sinh tức là tướng tương tục của các hành hữu vi, thể của hai tướng này chẳng phải thường hay đoạn, mà tựa có hai tướng này, nên gọi là chết rồi sinh.

Kinh: Bồ-tát tuy chết... các hành tướng của pháp ác không tương tục.

Tán: Đây là phần chánh giải thích. Tuy thị hiện có chết, nhưng chẳng đoạn hạnh lành, mà không có tướng đoạn; tuy thị hiện có sinh, mà chẳng tương tục hạnh ác, mà chẳng có tướng thường. Ở đây tuy có chết sinh, nhưng không có tướng đoạn thường.

Kinh: Lúc bấy giờ, Đức Thế Tôn... sinh đến cõi này.

Tán: Trả lời để hiển rõ sự, có ba phần:

1. Phật chỉ dạy.

2. Thu Tử tán dương.

3. Vô Cấu vấn đáp.

Đây là đoạn thứ nhất. Thế giới phương Đông tên là Diệu Hỷ, có các loại trang nghiêm, người thấy sinh ưa thích, có Đức Phật hiệu là A- súc, Hán dịch là Vô Động, thế giới này tám gió thổi chẳng động, bốn ma chẳng thể xâm hủy, thường an lạc chẳng biến dịch cho nên gọi là Vô động, vì độ chúng sinh nên ông ấy từ cõi kia sinh sang đây.

Kinh: Xá-lợi Tử nói... cõi có nhiều tạp uế.

Tán: Thu Tử tán dương kia là tha báo độ cho nên nói thanh tịnh, đây là biến hóa độ cho nên nói tạp uế.

Kinh: Vô Cấu Xưng nói... cùng với tướng tối xen lẫn không?

Tán: Vô Cấu Xưng hỏi đáp, có năm. Đây là đoạn Vô Cấu Xưng hỏi.

Kinh: Xá-lợi Tử nói... bóng tối đều diệt.

Tán: Thu Tử trả lời. Sáng sinh thì tối diệt, cho nên chẳng xen lẫn.

Ý nói Bồ-tát chẳng thích đồng trụ với ác chúng sinh.

Kinh: Vô Cấu Xưng nói... lưu chuyển ở Nam Thiệm-bộ châu.

Tán: Thứ ba, Vô Cấu hỏi. Vì để giải thích điều nghi rằng: “Nếu chẳng thích xen lẫn thì vì sao Bồ-tát sinh vào cõi này?” cho nên mới nêu câu hỏi trên.

Kinh: Xá-lợi Tử nói... chiếu sáng.

Tán: Thứ tư, Thu Tử trả lời.

Kinh: Vô Cấu Xưng nói... bóng tối phiền não.

Tán: Thứ năm, Vô Cấu xưng giải thích. Văn hiển rõ ý nghĩa, cho nên chẳng giải thích thêm.

Kinh: Bấy giờ, đại chúng... các chúng như Thanh văn...

Tán: Đoạn thứ ba, vui thích thấy cõi Diệu Hỷ, có bảy phần:

1. Đại chúng đều mong cầu được thấy.

2. Đức Phật bảo hiện.

3. Vô Cấu suy nghĩ.

4. Chính thức khởi thần lực.

5. Thế Tôn hỏi để khuyến khích.

6. Trời người được lợi ích.

7. Việc xong trở về.

- Đây là phần đầu gồm có ba:

1. Mong được thấy cõi nước.

2. Mong được thấy Đấng Pháp Vương.

3. Mong được thấy chúng hội, như văn đã ghi có thể biết được.

Kinh: Đức Phật biết chúng hội... khiến sở nguyện viên mãn.

Tán: Thứ hai, Đức Phật bảo hiện. Vì sao Như Lai chẳng hiện để khiến được thấy mà bảo cho Vô Cấu Xưng hiện? Vì muốn hiển việc cư sĩ trợ giúp Phật giáo hóa còn hiện thần thông, hà huống gì Như Lai? Vả lại bản độ kia còn khiến cho tự hiện, đâu nhờ đến Phật? Lại đâu có phân biệt tự tha, muốn hiện liền được. Hơn nữa muốn hiển thị Bồ-tát đều sinh tịnh độ, ắt phải có thân tha thọ dụng; biết thân Thích-ca là thân quyền hóa, cho nên khiến Vô Cấu biến hiện, theo lý cũng không trái nghịch.

Kinh: Lúc bấy giờ, Vô Cấu Xưng... nam nữ lớn nhỏ.

Tán: Thứ ba, Vô Cấu tư duy, có ba:

1. Di chuyển khí thế gian và hữu tình.

2. Suy nghĩ dời cõi Phật xuất thế và việc lợi lạc.

3. Suy nghĩ dời đại chúng trong cõi đại thiên.

Đây là văn thứ nhất. Từ câu “vương đô...” trở về trước là nói khí giới Diệu Hỷ, từ “Bồ-tát Thanh văn, nam nữ lớn nhỏ...” là nói về hữu tình giới.

Kinh: Cho đến nói rộng ra... đại chúng trong hải hội.

Tán: Thứ hai, suy nghĩ dời Phật xuất thế và việc lợi lạc, có hai:

1. Suy nghĩ dời Phật và đại chúng.

2. Suy nghĩ dời Phật sự.

Đây là văn thứ nhất, có ba:

1. Dời Như Lai.

2. Dời cây Giác (Bồ-đề).

3. Dời hải chúng, tức chúng hội vô biên giống như biển.

Kinh: Các hoa sen báu... làm Phật sự

Tán: Suy nghĩ dời Phật sự, có hai:

1. Dời hoa.

2. Dời thềm.

Đoạn này nói về dời hoa. cõi Phật ở mười phương muốn làm Phật sự, trước phải dùng hoa sen, hoặc gởi hoặc rải, như nói Bát-nhã, tùy xa gần nơi mười phương thế giới đều gởi hoa sen, cùng với Đức Thích-ca mà làm Phật sự. Hóa Phật nơi hội pháp hoa gởi hoa cũng thế. Trong cõi tịnh kia, có loại hoa sen này, cho nên nay dời đi.

Kinh: Ba đường thềm báu... theo thềm báu mà lên.

Tán: Thứ hai dời đường thềm. Đường thềm báu của Đức Thích-ca thì Thiên đế làm ra, đường thềm báu của Vô động thì từ đất xuất hiện ra. Thích-ca thăng lên hư không, trụ ở Đao-lợi, ba tháng kiết hạ là vì báo ân cha mẹ, cuối hạ sắp về Thiên đế sai Đại lực quỉ làm đường thềm cho Phật. Ở khoảng giữa lát vàng ròng, bên trái lát mã não, bên phải lát thủy tinh, cho nên gọi là tam đạo. Đường thềm báu ở cõi kia vì khiến trời người qua lại cho nên từ đất xuất hiện ra cũng không trái nghịch với lý. Chư thiên xuống nhân gian là vì muốn thấy Phật nghe pháp; người muốn lên cõi trời là vì muốn xem cung điện vườn rừng của Đế thích, vì thế cần phải có đường thềm báu. Phật sự ở mười phương mỗi mỗi đều chẳng đồng. Cõi kia tuy là tịnh độ nhưng cũng có hiệu Luân vi sơn... như Đức Phật Cực Lạc cũng có vương thành, cha mẹ, vợ con, ma vương, điều-đạt.

Kinh: Thanh tịnh như thế... chỉ cho đại chúng.

Tán: Thứ ba, suy nghĩ dời các đại chúng trong cõi Đại thiên, chỉ cho đại chúng. Dưới từ mé thủy luân, mà không lấy kim luân và phong luân là vì muốn giữ lại chỗ y cứ. Trên đến cõi trời Sắc cứu cánh mà không lấy cả cõi Vô sắc là vì không có hình tượng khí giới. Ở Tây phương hái hoa dùng dây mà xâu để trang sức, đem cõi nước mà đặt vào lòng bàn tay cũng nhẹ nhàng giống như thế.

Kinh: Ông Vô Cấu Xưng... đặt vào thế giới này.

Tán: Thứ tư, phát khởi Phật lực, gồm có bốn:

1. Khởi thần thông.

2. Người có duyên thì kinh ngạc thưa hỏi.

3. Người vô duyên thì chẳng hiểu.

4. Đây kia đều trái nghịch. Đây là đoạn một.

Kinh: Thanh văn ở cõi kia... cứu hộ chúng con.

Tán: Thứ hai, có duyên thì kinh ngạc thưa hỏi. Có hai:

1. Hỏi.

2. Đáp.

Đây là lời hỏi: Người được Thiên nhãn mới thấy cõi nước bị dời đi. Cho nên nói bạch Thiện thệ! Cứu chúng con! Giúp chúng con!

Kinh: Bấy giờ, Đức Phật Vô Động... chẳng phải là do ta làm ra

Tán: Đây là lời Đức Phật cõi kia nói. Vì hiển thị các Bồ-tát ở cõi này có thần lực lớn, cho nên mới nói chẳng phải là do ta làm, đâu phải Đức Phật không thể phát khởi thần lực này? Do đó mà kinh ghi: “vì giáo hóa chúng sinh mà phương tiện nói như thế.

Kinh: Các trời người mới học ở cõi kia... chẳng biết chẳng thấy.

Tán: Thứ ba, người không có duyên thì chẳng thông đạt; có hai phần:

1. Nói về việc chẳng biết.

2. Nói về việc kinh sợ mà hỏi.

Đây là phần đầu. Trong báo tịnh độ theo lý thì không có các chúng trời người, nay các Bồ-tát là do Như Lai hóa hiện ra, cho nên hiện chẳng biết thì cũng không có lỗi, hoặc cho rằng tịnh độ này chung cho Báo độ và Hóa độ. Trong tịnh độ thì có chúng trời người, có chúng thế giới như sông biển... làm sao lại trái nghịch được.

Kinh: Nghe lời này xong... sẽ đưa đến nơi đâu?

Tán: Đây là kinh sợ thưa hỏi. Nghe các Bồ-tát có duyên thưa hỏi, Đức Phật Vô Động trả lời. Vì nghe lời Phật nói xong mới kinh sợ và han hỏi Đức Phật đã nói trước, nên sau đều xét biết, do đó ở đây không có lời đáp.

Kinh: Cõi Diệu Hỷ... không khác với quốc độ của mình.

Tán: Thứ tư, đây kia chẳng trái nghịch. Tướng của cõi tịnh kia chẳng tùy theo cõi này mà giảm, cũng chẳng tăng trưởng. Cõi này cũng chẳng do cõi kia ép chặt, cả hai chen nhau mà lại không khác...

Kinh: Bấy giờ, Đức Thế Tôn... Bồ-tát và Thanh văn chăng?

Tán: Thứ năm, Thế Tôn hỏi và khuyên bảo, gồm bốn:

1. Đức Phật hỏi.

2. Đại chúng trả lời.

3. Vô Cấu cúng hoa.

4. Như Lai lại khuyên. Đây là đoạn thứ nhất.

Kinh: Tất cả đều nói: “Bạch Thế Tôn! Chúng con đã thấy.”

Tán: Thứ hai, đại chúng trả lời.

Kinh: Bấy giờ, Vô Cấu Xưng... Bồ-tát.

Tán: Thứ ba, ngài Vô Cấu cúng dường hoa. Dùng thần lực biến hóa ra các loại hoa; tự làm và dạy người khác làm, khiến đại chúng cúng dường, các Bồ-tát cõi kia, để hiển thị tâm đại Từ bi khuyên chúng tu hành. Đoạn này là nói về Vô Cấu Xưng khuyên tu; đoạn sau nói Như Lai khuyên tu.

Kinh: Bấy giờ, Đức Thế Tôn... các hạnh Bồ-tát.

Tán: Thứ tư, Như Lai lại khuyên. Tức muốn bên ngoài thành tựu tịnh độ, bên trong là Bồ-tát, nên cần phải học hạnh Bồ-tát ở cõi Phật kia. Như các kinh nói: “Độ thoát các chúng sinh, liền sinh vào cõi Bất động, đồng tất cả thắng hạnh”.

Kinh: Vô Cấu Xưng... cõi Phật cư trụ.

Tán: Thứ sáu, trời người được lợi ích. Đầu tiên trời người phát nguyện, sau Phật thọ ký đương lai sinh; theo văn có thể tự biết.

Kinh: Bấy giờ, Vô Cấu Xưng... hai chúng đều thấy.

Tán: Thứ bảy, việc đã xong trở về bản xứ. Khi chia tay đây kia đều thấy.

Kinh: Bấy giờ, Đức Thế Tôn... các Bồ-tát... chăng?

Tán: Đoạn thứ tư, Thu tử khen ngợi; có hai:

1. Phật hỏi Thu tử.

2. Thu Tử đáp và khen ngợi.

Đây là văn thứ nhất Phật đã rõ Thu Tử đã thấy mà còn hỏi là muốn Thu Tử phát ra lời ấy, khiến cho hàng Thanh văn đồng nguyện và khen ngợi.

Kinh: Xá-lợi Tử nói: “Bạch Thế Tôn! Con đã thấy.

Tán: Từ đây là lời đáp và khen ngợi, có bốn:

1. Đáp.

2. Nguyện.

3. Vui thích.

4. Khen ngợi. Đây là câu trả lời.

Kinh: Nguyện các hữu tình... như Vô Cấu Xưng.

Tán: Thứ hai là nguyện, có ba:

1. Nguyện các chúng sinh đều sống ở tịnh độ.

2. Nguyện thành tự phước trí như Đức Vô Động.

3. Nguyện đạt được thần thông như ông Vô Cấu Xưng; tất cả như văn kinh, có thể tự biết.

Kinh: Bạch Thế Tôn! Chúng con... Đạo sĩ như thế.

Tán: Thứ ba là vui thích. Vui thích vì mình đã gặp được duyên lành, học được hạnh Bồ-tát siêng tu ở cõi kia.

Kinh: Các hữu tình kia... tinh tấn tu hành.

Tán: Thứ tư, khen ngợi, gồm mười câu:

1. Ba tuệ đều hay làm lợi ích. Chỉ nghe giáo này mà nói là đạt lợi ích lớn, còn vĩnh viễn nhổ trừ gốc sinh tử hà huống gì đầy đủ sáu đức tin hiểu, thọ trì, đọc tụng, thuyết và tu. Luận Trung Biên ghi: “Đó là biên chép, cúng dường, ban cho người nghe, xem, đọc, thọ trì, diễn nói, đọc tụng, suy nghĩ và tu hành. Tu mười pháp hành sẽ đạt được vô lượng phước thù thắng và vô tận, đó là do nhiếp phục người không dừng nghỉ. Đây là đức tin hiểu trong phần nêu chung, tức tư duy chỗ nhiếp phục. Văn sau có hai là cúng dường và biên chép, cộng với văn trước đã nói là thành chín. Đoạn dưới nói tùy hỷ tức là ban phát cho người, tức đầy đủ mười hạnh.

Kinh: Nếu các hữu tình... tương tục kế thừa chư Phật.

Tán: Sau đây gồm chín câu, hiển riêng về đức của kinh. Bản xưa có sáu câu. Đoạn này có hai câu:

1. Tay có được tài bảo. Nếu tay được thì liền được pháp bảo, có thể làm lợi ích lớn, đáng trân trọng thuộc về tu hành.

2. Tin hiểu nối tiếp Phật chủng. Nếu tin hiểu liền kế thừa được thân Phật, khiến thân được tương tục. Tin hiểu tức là tin và có văn tư tuệ, là nhân Phật, cho nên gọi là kế tục.

Kinh: Nếu các hữu tình... chánh pháp vô thượng.

Tán: Đoạn này có hai câu:

1. Đọc tụng là bạn tốt. Nếu đọc tụng thì thân là Bồ-tát, giáo là pháp Phật, chẳng lìa đọc tụng, nên gọi cả hai là bạn.

2. Thọ trì liền gom nhiếp chánh pháp. Nếu có thọ trì thì thâu nhiếp chánh pháp. Nhiếp tức bao quát, thọ tức lãnh nạp, giữ gìn tại tâm, luôn không quên sót, tức có thể nhận lãnh tất cả chánh pháp vô thượng. Thể của chánh pháp vô thượng tức là giáo, lý, hạnh, quả của Đại thừa.

Kinh: Nếu có cúng dường... Nhất thiết trí trí.

Tán: Đoạn này gồm hai câu:

1. Cúng dường người học pháp này biết trong thất ấy có Phật. Người học pháp này, sẽ giữ gìn thân Phật, trong thân đã có nhân báo, hóa thân, sở học tức pháp thân Như Lai, cho nên có thể cúng dường, người học pháp này sẽ biết được ngôi thất ấy có Như Lai.

2. Biên chép gom nhiếp phước tuệ. Nếu biên chép cúng dường pháp này thì có thể gom nhiếp được phước đức trí tuệ. Vì kinh này hay sinh phước tuệ.

Kinh: Nếu có người tùy hỷ... được giai vị bất thoái chuyển.

Tán: Đoạn này gồm hai câu:

1. Tùy hỷ lập hội pháp thí. Có tùy hỷ thì có pháp thí, pháp này hay làm lợi ích cho chúng sinh. Cho nên nếu tùy hỷ thì sẽ làm cho được lưu hành, không chướng ngại, khiến người khác tu học. Nên có tùy hỷ thì thành pháp thí.

2. Diễn thuyết thì đến giai vị bất thoái. Một bài kệ bốn câu, tức bốn câu là một bài kệ tụng. Thuyết bốn câu đầy đủ lý của kinh này gọi là một bài kệ bốn câu.

Bất thoái có bốn:

1. Tín.

2. Vị.

3. Chứng.

4. Hạnh.

Như đã nói ở trước, tùy theo chỗ thích hợp mà đạt bất thoái này.

Kinh: Các thiện nam... đã được thọ ký.

Tán: Đoạn này có một câu, nói về tư duy được thọ ký. Tức đối với pháp môn này mà tin, hiểu, chấp nhận, lãnh nạp, vui thích, quán xét, thì liền được thọ ký nơi đạo Bồ-đề. Có nhân Phật này thì sẽ đắc quả. Tuy không có lời của Phật, nhưng không khác với sự thọ ký, cho nên gọi là “đã được”.