SỐ 1733 — HOA NGHIÊM KINH THÁM HUYỀN KÝ

QUYỂN 15

Phẩm 23: THẬP MINH

A. Giải thích tên gọi: Nghĩa là diệu dụng tự tại, soi chiếu rõ ràng gọi là Minh, Dụng của Minh vô hạn dựa vào tròn vẹn phân rõ là Thập, tức là Đới số thích.

B. Ý đưa ra: 1) Luận tổng quát về Ý đưa ra từ Phẩm thứ năm về sau, nghĩa là trước hiển bày về Chứng phần vị thành tựu đầy đủ, từ đây về sau trình bày về Dụng của hành Thắng tiến. Lại nữa, trước là Thể của phần vị, ở đây phân rõ về Dụng của hành. Lại nữa, trước là hành trong phần vị, đây là hành sau phần vị. Lại nữa, trước là trí Căn bản Chứng đầy đủ, nay phân rõ Đại Dụng của trí Hậu đắc. Bởi vì bốn nghĩa này cho nên đưa ra. Cổ nhân cũng có vị phối hợp với Đẳng Giác-Diệu Giác, dựa vào trong kinh này không phân rõ về nghĩa ấy. Vả lại, tâm cuối cùng của Pháp Vân Địa trước đây đã hiển bày về nghĩa của Đẳng Giác. 2) Riêng biệt trình bày về phẩm này, nghĩa là giải đáp câu hỏi về mười tự tại trước đây, bởi vì kinh Biệt Hành Bồ Tát Bổn Nghiệp, trong câu hỏi của kinh ấy gọi là Thập Minh.

C. Tông thú: Ngay nơi Thập Minh này là hai trí Lý-Lượng trình bày về Dụng tự tại vô ngại làm Tông. Nghĩa về Thập Minh tóm lược đưa ra ba môn:

Một: Hiển bày về tên gọi: 1) Tha tâm; 2) Thiên nhãn; 3) Túc mạng; 4) Vị lai tế; 5) Thiên nhĩ; 6) Vô úy thần lực; 7) Âm thanh; 8) Sắc thân; 9) Chân thật; 10) Diệt định. Trong đó, Diệt định tương ưng với Thọ gọi là Thiên nhãn-Thiên nhĩ, từ cõi và căn làm tên gọi, còn lại từ cảnh làm tên gọi. Mười loại này đều là nghiệp dụng của Trí, cho nên cùng gọi là Trí dụng.

Hai: Thể tánh: Cùng lấy Đại Trí làm tánh, nhưng bao gồm Trí thuộc Tánh khởi của Phổ Hiền. Nếu tùy theo tướng để phân biệt, thì tám Minh trước là Lượng trí, hai Minh sau là Lý trí. Dựa vào thật thì chỉ là một Trí vô ngại, bởi vì hai Minh sau cũng không ngăn ngại khởi lên Dụng, tám Minh trước cũng không rời bỏ ngay nơi Tịch.

Ba: Trong các môn phân biệt có mười:

1) Cùng với Thập Minh trong phẩm Ly Thế Gian ở sau thâu nhiếp lẫn nhau: Văn ấy dựa theo nhận biết rõ ràng chứ không phải dựa theo nghiệp dụng tự tại, chỉ riêng loại thứ tư sinh ra âm thanh vi diệu thanh tịnh không thể nghĩ bàn, vô lượng thế giới không có nơi nào không nghe đến, là Phương tiện trí minh, một loại này dựa theo Dụng giống như ở đây, còn lại đều là sự việc khác nhau.

2) Cùng với mười Thông thâu nhiếp lẫn nhau: Tha tâm-Thiên nhãn-Túc mạng-Thiên nhĩ trong này, như tên gọi thâu nhiếp bốn Thông trong mười Thông ấy. Vô úy thần lực trong này, thâu nhiếp Trí thông thứ năm là Xuất sinh bất khả tư nghị tự tại thần lực thị hiện chúng sinh, và Trí thông thứ bảy là Ư nhất niệm trung vãng nghệ bất khả thuyết bất khả thuyết thế giới trong mười Thông ấy. Sắc thân trang nghiêm trong này, thâu nhiếp Trí thông thứ sáu là Nhất thân thị hiện bất khả tư nghị thế giới, và Trí thông thứ chín là Xuất sinh bất khả thuyết bất khả thuyết thị hiện chúng sinh trong mười Thông ấy, Trí thông thứ tám là Xuất sinh bất khả tư nghị trang nghiêm cụ trang nghiêm nhất thiết thế giới trong mười Thông ấy, cũng thu nhận đưa vào trong này; trong đó dựa theo trang nghiêm Y báo, trong này dựa theo trang nghiêm Chánh báo. Vị lai tế trí minh trong này, cũng thâu nhiếp Thiên nhãn ấy, bởi vì đó là những điều nhìn thấy. Âm thanh minh trong này, cũng thâu nhiếp Thiên nhĩ. Hai Minh cuối cùng trong này, thâu nhiếp Trí thông thứ mười là Bất khả thuyết thế giới thành A-nậu Bồ-đề bất khả tư nghị thị hiện chúng sinh trong mười Thông ấy. Còn lại dựa theo có thể biết.

3) Cùng với ba Minh trong Trí Luận thâu nhiếp lẫn nhau: Có hai nghĩa: Một: Không phải do ba mà thâu nhiếp, bởi vì Minh ấy cũng là do Nhị thừa mà đạt được, Minh này thì không như vậy. Hai: Cho dù ba Minh do Phật Bồ-tát mà đạt được, thì ở trong mười Minh này chỉ là ba thâu nhiếp năm, cho nên cũng không phải là tất cả, nghĩa là Thiên nhãn minh thâu nhiếp hai loại, đó là Thiên nhãn và Vị lai tế minh; Túc mạng minh chỉ là một; Lậu tận minh thâu nhiếp hai loại, đó là hai Minh cuối cùng. Dựa vào kinh Niết Bàn cũng có ba Minh: Một: Chư Phật minh gọi là Nhất-thiết-trí; Hai: Bồ tát minh gọi là Bát-nhã Ba-la-mật; Ba: Vô minh minh gọi là Tất cánh Không. Cùng với trong này không giống nhau.

4) Dựa theo sau Thông thâu nhiếp lẫn nhau: cũng có hai nghĩa:

Một: Không phải do sáu mà thâu nhiếp, bởi vì Thông ấy cũng là Nhị thừa đạt được. Hai: Nếu do Phật mà đạt được thì thâu nhiếp không phải là không tận cùng, nghĩa là ở trong sáu Thông thì Thiên nhãn-Thiên nhĩ-Thần túc-Lậu tận, bốn loại này đều phân hai cho nên trở thành mười. Tức là Thiên nhãn dựa theo thấy hiện tại-vị lai phân làm hai, bởi vì Trí minh về vị lai sinh tử cũng là do Thiên nhãn mà thấy; Thiên nhĩ dựa theo lắng nghe Thánh giáo và phân biệt âm thanh mà phân làm hai; Thần túc dựa theo nghiệp dụng và sắc thân là hai; Lậu tận dựa theo Định-Tuệ là hai. Loại thứ chín là Tuệ, hai loại còn lại không phân ra, cho nên sáu thâu nhiếp mười.

5) Thông và Minh sai biệt, trong Trí Luận quyển thứ 3: Hỏi rằng: Thần thông và Minh có sai khác như thế nào?

Đáp rằng: Biết chính xác về sự việc Túc mạng của quá khứ thì gọi là Thông, biết về hành nghiệp-nhân duyên của quá khứ thì gọi là Minh. Lại nữa, biết chính xác về chết nơi này-sinh nơi kia thì gọi là Thông, biết về phạm vi của nhân duyên-hành nghiệp tụ hội không mất thì gọi là Minh. Lại nữa, biết chính xác về không còn kiết sử mà không biết về tiếp tục sinh- không sinh, thì gọi là Lậu tận thông; nếu biết về Lậu tận lại không còn sinh nữa thì gọi là Minh.

6) Dựa theo Giáo hiển bày khác nhau: Nếu Tiểu thừa-Tam thừa thì đều là ba Minh-sáu Thông nhưng phạm vi giới hạn sai biệt, nếu Nhất thừa thì mười Minh-mười Thông, cùng với trước cũng rộng-hẹp làm khác nhau.

7) Dựa theo phạm vi giới hạn đã nhận biết: Trong Trí Luận quyển thứ ba nói: "Ba Minh này Nhị thừa cũng đạt được, nhưng có lúc không đầy đủ, nghĩa là đối với quá khứ có lúc nhận biết một đời, cao nhất đến tám vạn, về sau thì không thể nhận biết được; vị lai cũng như vậy. Lại không thể nào trong một niệm nhanh chóng nhận biết về những tướng sinh-trú-diệt thuộc kiết sử của mười lăm tâm-bốn Đế, cho nên không giống với Phật, bởi vì Phật nhận biết Lậu tận của chúng sinh ba đời." Giải thích rằng: Tiểu thừa chỉ nhận biết về ba Minh mà nhận biết không có thể khắp nơi; ba Minh của Tam thừa cùng nhận biết đầy đủ khắp nơi; mười Minh của Nhất thừa nhận biết khắp nơi, trùng trùng như Nhân- đà-la võng, nghĩa là một niệm thâu nhiếp chín đời..., trong một mảy bụi có mười cõi. Những niệm khác-những mảy bụi khác cũng đều như vậy, trong đó vốn có đều nhận biết như thật.

8) Dựa theo ba nghiệp để phân biệt: Trong mười Minh thì Thiên nhĩ và cảnh Âm thanh là ngữ nghiệp thanh tịnh, Thần lực và Sắc thân là thân nghiệp thanh tịnh, sáu Minh còn lại là ý nghiệp thanh tịnh. Nếu dựa theo tự Thể thì chỉ là ý nghiệp, bởi vì đều là Trí Minh.

9) Dựa theo thấy... để phân biệt: Trong mười Minh thì hai Minh là thấy, đó là Thiên nhãn và Vị lai; hai Minh là nghe, đó là Thiên nhĩ và Âm thanh; Minh còn lại đều là Trí.

10) Dựa theo kiến lập, trong Tam thừa... chỉ dựa theo ba đời đã nhận biết mà kiến lập ba Minh, nay Nhất thừa này thì lý thật về hạn lượng tác dụng của Minh là vô tận, theo chuẩn mực để biểu hiện tròn vẹn, dựa vào mười để hiển bày, cho nên chỉ nói là mười chứ không tăng-không giảm.

D. Trong giải thích văn, có hai: Đầu là chính thức nói về mười Minh; sau từ "An trú..." trở xuống là kết luận ca ngợi hiển bày thù thắng.

Trong phần đầu: Một: Nêu ra số; Hai: Phân rõ giải thích; Ba: Kết luận về số.

Trong phần giải thích mười Minh tức là mười đoạn, mỗi một đoạn đều có hai, trước là giải thích, sau là kết luận.

Thứ nhất: Thiện tri tha tâm minh. Trong giải thích có hai: 1) Nhận biết về tâm của chúng sinh trong một Đại thiên thế giới này; 2) Từ "Như thị đẳng bách thế giới..." trở xuống là nhận biết về tâm của chúng sinh trong vô biên thế giới khắp mười phương.

Trong phần một: a) Tổng quát; b) Từ "Sở vị..." trở xuống là riêng biệt; c) Từ "Như thị..." trở xuống là kết luận.

Trong riêng biệt, nhận biết về ba mươi loại tâm, có hai: Một: Dựa theo hành trình bày về tâm; Hai: Từ "Thanh văn..." trở xuống là dựa theo báo trình bày về tâm.

Trong phần một: 1) Tâm thuộc ba tánh là tổng quát nêu ra. 2) Rộng hẹp là ở trong tâm thiện phân ra sai biệt. 3) Ác hơn hẳn là thuận theo bất thiện trước đây gọi là tâm ác, trái với thiện này là hơn hẳn; vô ký thuận theo lưu chuyển, trái với thiện này là rời bỏ.

Trong phần hai là dựa theo báo: Bồ-tát là tâm thù thắng rộng lớn, Nhị thừa là tâm hẹp hòi, Tam thừa rời bỏ cả hai, Bát bộ thuận lưu chuyển, Tam đồ là ác, còn lại đều có thể biết.

Thứ hai: Thiên nhãn minh. Trong giải thích có ba: 1) Tổng quát nêu ra. 2) Từ "Thiện ác..." trở xuống là đưa ra cảnh đã thấy, trong đó thiện ác... là gồm chung, trời rồng... là riêng biệt. 3) Từ "Bỉ Bồ-tát..." trở xuống là trong phần hiển bày về Thiên nhãn có thể nhìn thấy, Thiên nhãn minh tịnh vô ngại, bởi vì Sở tri chướng không còn là báo đạt được Minh tự tại. Sau là Dụng của thấy, đều thấy sinh tử của chúng sinh hiện tại... Phẩm Lục Độ trong Trí Luận nói: "Thiên nhãn của Bồ-tát có hai, Tu đạt được và Báo đạt được. Bởi vì đạt được Thiên nhãn cho nên thấy được chư Phật mười phương, đạt được Tam-muội Niệm Phật, là Báo đạt được năm Thông thực hành Bồ-tát đạo."

Hỏi: Nếu Thiên nhãn là căn thấy, căn là chướng ngại, thì lẽ ra thấy sắc bên trong chướng ngại chứ không có thể thấy sắc bên ngoài chướng ngại?

Đáp: Tu đạt được Thiên nhãn, căn gọi là Thiên nhãn Thông, Thông lấy Tuệ làm Thể cho nên thấy sắc bên ngoài chướng ngại.

Hỏi: Nếu thấy sắc bên ngoài chướng ngại, vì sao Thanh văn- Duyên giác và Bồ-tát thấy có xa gần không giống nhau?

Đáp: Thông tuệ có tăng thêm sâu xa, cho nên thấy có xa gần không giống nhau, như đá nam châm không hút tất cả những nơi không đến. Trong đó như đã quay trở lại, nghĩa là bất định nghiệp có xoay chuyển thay đổi... còn lại đều có thể thấy.

Thứ ba: Túc mạng minh. Trong giải thích có hai: 1) Nhớ biết sự việc vốn có của mình và người; 2) Từ "Hựu ức..." trở xuống là nhớ lại những sự việc như nhân quả-chư Phật quá khứ. Vì vậy Phật xuất thế là vì chúng sinh, phần nhiều dựa theo tám tướng mà phân rõ. Bởi vì Bồ-tát này đạt được mắt chín đời, thấy pháp quá khứ-hiện tại, cho nên sự nhận biết không có hạn lượng. Nếu không như vậy, là pháp quá khứ ấy nếu không lụi tàn, thì không phải quá khứ; nếu đã lụi tàn thì không có pháp, không có pháp mà thấy thì không phải chân thật. Nếu nói chỉ là sự việc đã từng trải qua, trong tâm có chủng loại-hình ảnh hiện rõ trước mắt cho nên nói là nhớ biết, thì đây là chỉ thấy hình ảnh của tâm mình chứ không thấy pháp ấy. Lại sự việc này không hề trải qua thì lẽ ra không thể nhớ biết. Lại cũng chỉ thấy hiện tại, không phải là quá khứ, sao gọi là Trí thuộc Túc trú? Văn còn lại có thể thấy.

Thứ tư: Vị lai tế trí minh. Trong giải thích cũng có hai: 1) Nhận biết về tướng nghiệp báo của chúng sinh ở vị lai; 2) Từ "Tri vị lai..." trở xuống là nhận biết về tướng nhân quả của Phật ở vị lai.

Trong phần một: Một: Tổng quát nhận biết; Hai: Từ "Tri chúng sinh nghiệp..." trở xuống là riêng biệt nhận biết. Tóm lược nêu ra mười cặp: 1) Nghiệp báo là một cặp. 2) Nhận biết về thiện và bất thiện đã làm. 3) Ngay trong thiện, nhận biết về thiện thuộc phần giải thoát gọi là xuất thế, nhận biết về thiện không thuộc phần giải thoát gọi là không xuất thế. 4) Ngay trong phần giải thoát, đạt được phần vị nhất định thì gọi là Định, chưa đạt được thì gọi là Bất định. 5) Ngay trong thiện không xuất thế trước đây, có chủng tánh thì gọi là Chánh định, không có chủng tánh thì gọi là Tà định. 6) Dựa vào thiện hữu lậu gọi là có Sử, vô lậu gọi là không có Sử. 7) Ngay trong vô lậu, quả vị thiện căn gọi là đầy đủ, nhân vị thì không đầy đủ. Bảy cặp trên là dựa theo phần vị nhận biết về chúng sinh, ba cặp dưới đây là dựa theo hành nghiệp. 8) Mới phát khởi gọi là thâu nhiếp chọn lấy thiện ác. 9) Tạo tu gọi là tích lũy. 10) Trung gian không tích tập điều ác, chưa hẳn đã tu thiện.

Trong phần hai nhận biết về nhân quả của Phật ở vị lai: Một: Chỉ nhận biết về Dụng của quả; Hai: Từ "Tất tri..." trở xuống là nhận biết bao gồm Hạnh của nhân.

Hỏi: Tông chỉ Đại Thừa thì Thể-Dụng của pháp ở đời vị lai đều không có, nay vì sao nhận biết?

Đáp: Nếu giải thích dựa vào Giáo phương tiện, thì đây là chỉ thấy chủng tử thuộc nhân của hiện tại, nhận biết về tướng sai biệt của quả ấy ở tương lai, chứ không nói là thấy Thể của pháp vị lai ấy. Nếu như Tông chỉ Nhất thừa thì Thể-Dụng hiện tại của vị lai ở trong chín đời đều có, cho nên nay nói như thật mà nhận biết về pháp ấy.

Hỏi: Vị lai chưa có, sao gọi là hiện tại?

Đáp: Không phải là hiện tại của hiện tại, cho nên không có trong hiện tại, chỉ là hiện tại của vị lai, cho nên có trong vị lai.

Hỏi: Có này là duyên có, hay là tánh có? Nếu là duyên có, thì duyên nay chưa hội tụ; nếu là tánh có, thì giống như Tiểu thừa?

Đáp: Nếu ngay lúc này thì thấy duyên và tánh đều không có, bởi vì là vị lai của hiện tại thì nhất định không có. Nếu thuận theo ở thời gian vị lai mà nhìn nhận, thì hiện tại của vị lai vẫn như hiện tại bây giờ, quyết định là duyên có, cho nên có thể thấy. Văn còn lại có thể biết.

Thứ năm: Thiên nhĩ minh. Trong giải thích có bốn: 1) Nêu ra đức của chủ động nghe; 2) Từ "Bồ-tát thành tựu..." trở xuống là tổng quát phân rõ về pháp đã nghe tự tại; 3) Từ "Ư Đông phương..." trở xuống là riêng biệt hiển bày về pháp đã nghe ở một phương; 4) Từ "Như Đông phương..." trở xuống là tương tự hiển bày về pháp đã nghe ở mười phương.

Trong phần một: Vô ngại là tổng quát, nghĩa là không có chướng ngại đến nghe-không nghe, không có chướng ngại đến suy nghĩ. Sau là riêng biệt hiển bày về mười đức: Một: Thanh tịnh là bởi vì lìa xa tập khí mờ tối; Hai: Quảng đại là bởi vì đức rộng khắp; Ba: Cụ túc là bởi vì đức tròn đầy; Bốn: Bất khả xưng lượng là bởi vì đức rất nhiều; Năm: Tu tập là bởi vì hạnh đầy đủ; Sáu: Đắc chứng là bởi vì lý tròn vẹn; Bảy: Minh tịnh là bởi vì Sở tri chướng không còn; Tám: Ly chướng là bởi vì Phiền não chướng không còn; Chín: Liễu đạt là bởi vì đã nhận biết rõ ràng; Mười: Quyết định là bởi vì đã nhận biết phù hợp chân thật.

Phần hai là tổng quát phân rõ về pháp đã nghe tự tại: Ở trong mười phương có âm thanh xa, muốn nghe thì không có gì ngăn ngại khiến cho không nghe; đối với âm thanh gần muốn không nghe, cũng không ngăn ngại bức bách khiến cho phải nghe. Muốn gần-không muốn xa, và trong xa muốn hay không muốn, trong gần cũng như vậy, thảy đều tự tại tùy ý.

Phần ba là riêng biệt hiển bày về Đông phương: Một: Nêu rõ về Phật; Hai: Hiển bày về pháp; Ba: Có thể nghe và giữ gìn.

Ngay trong phần hai là hiển bày về pháp có mười câu: 1) Đã thuyết giảng là tổng quát nêu rõ về Giáo tướng. 2) Đã phát khởi là phát khởi về Nghĩa ẩn kín. 3) Đã tách biệt là tách biệt hiển bày về Lý sâu xa.

4) Đã nêu rõ là nêu rõ về Tông chỉ vốn có. Bốn câu trên đây là Lý giáo.

5) Đã chế định là chế định về Học xứ. 6) Đã điều phục là làm cho người sai trái phải khuất phục. Hai câu trên đây là Chế giáo. 7) Đã giáo hóa là giáo hóa khiến cho khởi hạnh. Một câu này là Hóa giáo. 8) Đã nghĩ đến là những pháp như sáu Niệm... 9) Đã phân biệt là những pháp như giải thích.... 10) Đã giáo hóa thâm diệu là pháp chí lý của Đại thừa. Khéo léo hiểu rõ... là tổng quát kết luận về pháp đã nghe có nhiều môn.

Trong phần ba từ "Như thị nhất thiết..." trở xuống là phân rõ về có thể nghe và giữ gìn, trong đó cũng có mười câu: 1) Tổng quát về khéo léo hiểu rõ văn nghĩa, nói ý vị là văn. 2) Tùy theo Đại chúng nào để thuyết pháp. 3) Tùy theo người riêng biệt nào để thuyết pháp. 4) Tùy theo dùng âm thanh loại nào để thuyết pháp. 5) Tùy theo trí lực của họ mà hiểu về pháp đã thuyết giảng. 6) Tùy theo thức tâm nào mà pháp biến đổi. 7) Tùy theo sự chuyển hóa ấy mà đạt được pháp công đức. 8) Tùy theo cảnh giới đã duyên vào đâu để mà thuyết pháp. 9) Tùy theo căn khí đã dựa vào đâu để mà thuyết pháp. 10) Tùy theo pháp của Thừa nào để mà thoát ra. Từ "Tất năng..." trở xuống là kết luận về Thiên nhĩ nghe và giữ gìn.

Phần bốn từ "Như Đông phương..." trở xuống là tương tự hiển bày về mười phương cũng như vậy, tức là Thiên nhĩ nghe và giữ gìn vô tận vô tận.

Thứ sáu: Thần lực trí minh. Trong giải thích có bốn: 1) Nêu ra tên gọi; 2) Hiển bày về Thể; 3) Từ "Nhược văn..." trở xuống là trình bày về nghiệp dụng; 4) Từ "Thị danh..." trở xuống là kết luận.

Ngay trong phần hai là hiển bày về Thể, có mười hai loại thần lực:

1) Không có công dụng. 2) Cùng chung lý tánh. 3) Có thể rộng khắp.

4) Hạn lượng khó biết. 5) Không cần chỗ dựa. 6) Ứng niệm mà đến. 7) Không khởi nơi này. 8) Không bỏ tác dụng. 9) Không có cạn kiệt. 10) Không hoại pháp khác. 11) Tăng thêm thiện căn. 12) Thuận theo hạnh ấy.

Trong phần ba là hiển bày về nghiệp dụng, có năm: 1) Trình bày về Phật ở nơi đã đến. 2) Từ "Văn dĩ..." trở xuống là hiển bày về có thể đến nơi ấy, thiết lập cung kính nhận biết về pháp là nghiệp dụng của thần lực như rộng lớn... trước đây. 3) Từ "Thị hiện..." trở xuống là trình bày về tự tại, nghĩa là hiện rõ mười phương mà không lìa xa một nơi, là nghiệp dụng như thần lực không chuyển dời... trước đây. 4) Từ "Tất tự..." trở xuống là thưa thỉnh giáo pháp, biết rõ ràng là nghiệp dụng như thần lực nuôi lớn... trước đây. 5) Từ "Vô tổn thần lực..." trở xuống là trình bày về thành tựu hạnh đến mọi nơi, là nghiệp dụng của thần lực như ứng niệm mà đến và thuận theo hạnh... trước đây. Kết luận về tên gọi, có thể biết.

Thứ bảy: Phân biệt ngôn âm trí minh. Trong giải thích: Đầu là tổng quát nhận biết; sau từ "Sở vị..." trở xuống là riêng biệt. Trong đó có ba: 1) Nhận biết về âm thanh-ngôn ngữ-chủng loại của Báo. 2) Từ "Thiện phân biệt..." trở xuống là nhận biết về ngữ pháp thi thiết, nghĩa là ăn cơm-uống nước... 3) Từ "Ma-ha-tát tùy kỳ..." trở xuống là trình bày về nguyên do có thể nhận biết. Trước là Pháp thuyết, bởi vì Bồ-tát này tiến vào tất cả thế giới, hiểu biết về tánh loại của chúng sinh trong đó, cho nên nhận biết về âm thanh-ngôn ngữ mà thi thiết. Dụ và Hợp có thể biết.

Thứ tám: Sắc thân trang nghiêm trí minh. Trong giải thích có ba:

1) Nhận biết về pháp giới không có sắc. 2) Từ "Nhi Bồ-tát..." trở xuống là khéo léo hiện bày nhiều sắc. 3) Từ "Phật tử..." trở xuống là trình bày về ý của không có sắc mà hiện bày sắc. Lại đầu là trình bày về sắc ngay nơi không có sắc, tiếp là không có sắc ngay nơi sắc, sau là cùng hiển bày về ý ấy.

Trong phần một có năm câu: 1) Tổng quát nhận biết về tánh của sắc. 2) Không sinh là hợp với Chân tánh. 3) Không có các loại là lìa xa tướng khác. 4) Lìa xa vọng chấp. 5) Lìa xa hình dạng hiển bày.

Trong phần hai là hiện bày nhiều sắc, tổng quát và riêng biệt gồm có 110 loại sắc, như vậy đều là xứng với thật sắc của pháp giới, không giống như giáo khác hoặc là có mười một sắc, hoặc là có hai mươi lăm sắc...

Trong phần ba là trình bày về ý hiện bày sắc, có ba: 1) Tổng quát nêu ra ứng cơ. 2) Từ "Sở vị..." trở xuống là riêng biệt hiển bày tác dụng lợi ích có mười loại, đều là Dụng thù thắng của pháp sắc trước đây, lợi ích chúng sinh mà thành tựu giáo hóa. 3) Từ "Tất năng..." trở xuống là kết luận về nghiệp dụng. Kết luận về tên gọi, có thể biết.

Thứ chín: Chân thật trí minh. Trong giải thích có hai: 1) Minh thuộc trí Căn bản chứng lý. 2) Từ "Bất xả..." trở xuống là Minh thuộc trí Hậu đắc thâu nhiếp giáo hóa. Lại là đầu tự mình Nội chứng, sau là Lợi tha bên ngoài. Lại là đầu chứng Thể của pháp, sau là thuyết về Dụng của pháp. Lại đầu ngay nơi Sự mà thường là Lý, sau là Lý mà luôn luôn Sự, cho nên không ngăn ngại nghiệp dụng.

Trong phần một có hai: Một-Chính thức chứng được pháp, sơ lược phân rõ về năm mươi môn, trình bày về xa lìa hai bên, không đắm theo Trung đạo, tánh và tướng đều phai mờ, có và không có đều loại bỏ, dựa vào ba tánh và ba vô tánh, theo giải thích có thể biết. Hai-Từ "Bồ-tát tri như thị..." trở xuống là kết luận về lợi ích của thành tựu chứng trí lìa xa chấp trước.

Trong phần hai là nghiệp dụng của trí Hậu đắc, có mười: 1) Trình bày về soi chiếu Thật không rời bỏ Quyền, nghĩa là trước đây tuy soi chiếu Thật mà dựa theo chứ không phải an lập, không đắm vào hai Đế, nhưng bởi vì không rời bỏ Bổn nguyện, trở lại dựa theo an lập, thấy đối với một Đế, quyết định nhận biết về pháp, là nhận biết về Thế đế. 2) Cuộn mây rưới mưa pháp. 3) Khéo léo tiến vào và vượt qua, nghĩa là bắt đầu khởi lên gọi là tiến vào, cuối cùng cao nhất gọi là vượt qua. 4) Khéo léo thuyết giảng sâu rộng, nghĩa là không trái với Chân pháp thì vượt qua thuận với sâu xa. 5) Dùng Đại Từ làm nhân, khéo léo thuyết giảng không tận cùng. 6) Đối với không có tên gọi mà thiết lập tên gọi nhưng không làm hỏng tánh của tên gọi, tánh là văn tự, là tướng của giải thoát. 7) Từ "Quán sát..." trở xuống là khéo léo quán sát lìa xa nhiễm. 8) Từ "Giải liễu..." trở xuống là khéo léo nói ra để thâu nhiếp chúng sinh mà không rời bỏ Tự chứng. 9) Từ "Ư bất nhị..." trở xuống là trình bày về pháp không hai đối với Lý và Sự, không hủy bỏ Sự mà ẩn Lý, không hủy bỏ Lý mà ẩn Sự, cũng là bởi vì cùng vận dụng Tịch- Dụng. 10) Từ "Cụ túc..." trở xuống là trình bày về tướng tự tại đầy đủ đức vô ngại.

Thứ mười: Diệt định trí minh. Trong giải thích có sáu:

1) Trình bày về Diệt định đã đạt được, nói không thối chuyển là chính thức trình bày về thường xuyên Định chưa hề lui sụt mất đi.

2) Từ "Diệt bất xả..." trở xuống là hiển bày về Tịch mà luôn luôn Dụng, nghĩa là thân ở trong Diệt định mà không rời bỏ mười loại nghiệp dụng của Bồ-tát: Một: Tổng quát trình bày về việc làm của Bồ-tát. Chín loại sau đều là việc làm của Bồ-tát. Hai: Riêng biệt hiển bày về Từ-Bi. Ba: Tướng thực hành mười Độ. Bốn: Đại nguyện cứu giúp chúng sinh. Năm: Chuyển Chánh pháp luân. Sáu-Phương tiện điều phục chúng sinh. Bảy: Cung kính cúng dường chư Phật. Tám: Tiến vào pháp tự tại. Chín: Thường được thấy Phật. Mười: Luôn luôn nghe pháp.

3) Từ "Tất năng xuất sinh..." trở xuống là trình bày về nghiệp dụng của Diệt định, nghĩa là Diệt định này không dứt khoát mang lại mười loại công dụng của hành trước đây nhưng mà không trái ngược với nhau, cũng chính là nhờ vào lực của Định này sinh ra mười loại công dụng của hành thù thắng: Một: Tổng quát trình bày về sinh ra, nghĩa là ngay nơi Định này khởi lên công dụng gọi là có thể sinh ra, công dụng của Định không có ngăn cách gọi là pháp vô ngại, pháp này đều có thể sinh ra nối liền các câu sau. Hai: Nhận biết về pháp bình đẳng. Ba: Từ "Cụ túc..." trở xuống là nguyện thành tựu pháp của quả. Bốn: Từ "Thâm nhập..." trở xuống là Trí tận cùng quốc độ hải. Năm: Từ "Cứu cánh..." trở xuống là đến tận cùng giới hạn của nhân. Sáu: Từ "Ư nhất thiết..." trở xuống là học tất cả những pháp học. Bảy: Từ "Nhất thiết..." trở xuống là tỏ ngộ sâu sắc về tướng của pháp. Tám: Từ "Thiện tri..." trở xuống là khéo léo thông hiểu về duyên khởi. Chín: Từ "Liễu nhất thiết..." trở xuống là trình bày về hiểu rõ giáo nghĩa. Mười: Từ "Ư nhất thiết..." trở xuống là trình bày về đầy đủ trí Quyền-Thật.

4) Từ "Bồ-tát Ma-ha-tát..." trở xuống là trình bày về kiếp số trú trong Định.

5) Từ "Nhan dung..." trở xuống là trình bày về oai nghi trú trong Định.

6) Từ "Tất năng thành..." trở xuống là không bỏ dở công dụng của hành.

Hỏi: Trú trong Diệt định này thì oai nghi của thân không lay động, vì sao có thể có những việc làm?

Đáp: Nếu Diệt định của Tiểu thừa thì hoàn toàn không có nghiệp dụng. Nếu dựa vào Sơ giáo thì đang trú trong Diệt định, tuy các chuyển Thức hoàn toàn không hiện hành, nhưng bởi vì lực của Bi nguyện gia hạnh trước đây, cho nên kích phát vào Thức thứ tám là A-lại-da, khiến cho đầy đủ oai nghi mà thực hiện những việc làm, vì vậy cũng nói là không rời khỏi Diệt định mà hiện rõ các oai nghi. Nếu dựa vào Chung giáo thì quán sát Sự tức là Lý, cho nên ở trong Diệt định mà không ngăn ngại công dụng của Sự, hiện rõ các oai nghi, cũng gọi là cả hai hành tự tại. Hai môn trên đây đều chỉ có Định ở trong tâm mà thân đầy đủ tác dụng của oai nghi, vì vậy chỉ đạt được Lý-Sự vô ngại. Trong Đốn giáo thì không thể nói là tác dụng hay không tác dụng. Nếu trong Viên giáo thì bởi vì đạt được hai sự vô ngại, cho nên ngồi kiết già Diệt định mà đều là qua lại thuyết pháp, cũng không phân thân mà thành tựu động-tịnh; như Đức Phật lên trên cõi trời mà không rời khỏi cây Bồ-đề... giống như vậy dựa theo có thể biết. Nghĩa còn lại như nói ở chương Diệt định.

Phần sau là kết luận, có thể biết. Phần riêng biệt giải thích, xong.

Trong phần sau từ "Bồ-tát Ma-ha-tát..." trở xuống kết luận ca ngợi hiển bày thù thắng, trong đó có ba: Một: Ca ngợi về thù thắng: 1) Hơn hẳn trời người; 2) Vượt qua thế gian; 3) Vượt lên trên Nhị thừa; 4) Vượt qua Địa dưới. Bốn loại này là so sánh thua kém để phân rõ về thù thắng.

5) Tổng quát về ba nghiệp; 6) Riêng biệt nêu ra Định; 7) Hiển bày về Dụng của Trí. Ba loại này ngay nơi tướng phân rõ về thù thắng. 8) Chỉ có Đức Phật mới cùng tận. Hai: Từ "Phật tử..." trở xuống là kết luận. Ba: Từ "Thử Bồ-tát..." trở xuống là hiển bày về nghiệp dụng, nghĩa là đạt được Trí Minh của chư Phật ba đời, chứ không phải là nói đến ba Minh. Phẩm Thập Minh, xong.

Phẩm 24: THẬP NHẪN

A. Trong giải thích tên gọi: Thập là số tròn vẹn vô tận, Nhẫn là trí soi chiếu quán sát thông suốt, cũng là Đới số thích.

B. Ý đưa ra, có hai: Xa thì giải đáp câu hỏi về Thập Định ở pháp đường Phổ Quang trước đây, cho nên đưa ra. Dùng Nhẫn để tiếp nhận chân lý, tình thức an ổn không lay động mà gọi tên. Gần thì hiển bày về chỗ dựa của Thập Minh, cho nên tiếp tục đưa ra.

C. Tông thú: Trước là Tông, sau là Thú. Tông có năm môn: Một: Thể tánh: Nhẫn này lấy Trí làm Tánh. Nếu Tiểu thừa thì

Nhẫn yếu kém thuộc về nhân, Trí thù thắng thuộc về quả. Đại thừa không hai, nhưng Nhẫn tiếp nhận xem xét thấu suốt dựa theo Dụng mà phân biệt.

Hai: Chướng đã đoạn trừ: Trong này dựa vào Vô minh chấp trước vi tế-chướng ngại vi tế đang đoạn trừ.

Ba: Xác định phần vị: Nếu là Tiệm giáo thì hành của mười Nhẫn này bao gồm các phần vị, dựa vào phần vị Đẳng giác ngay sau Thập địa. Nếu là Viên giáo thì bao gồm tất cả năm phần vị, dựa vào đây nói.

Bốn: Chủng loại: Hoặc là một, đó là Nhẫn thuộc Vô sinh. Hoặc là hai, đó là Nhẫn thuộc hai Vô ngã. Hoặc là ba, đó là Nhẫn thuộc ba Vô tánh, trích từ luận Phật Tánh; hoặc là ba, đó là Tín nhẫn-Thuận nhẫn và Vô sinh nhẫn, trích từ luận Địa Trì. Hoặc là bốn, đó là bốn loại Vô sinh, như trong Địa Luận quyển thứ tám. Hoặc là năm, đó là Địa tiền gọi là Phục nhẫn, Địa thứ nhất-thứ hai-thứ ba gọi là Tín nhẫn, Địa thứ tư-thứ năm-thứ sáu gọi là Thuận nhẫn, Địa thứ bảy-thứ tám-thứ chín gọi là Vô sinh nhẫn, Địa thứ mười và Phật Địa gọi là Tịch diệt nhẫn; đây là dựa vào kinh Nhân Vương. Hoặc là sáu Nhẫn, đó là Tín nhẫn-Pháp nhẫn-Tu nhẫn-Chánh nhẫn-Vô cấu nhẫn và Nhất-thiết-trí nhẫn. Giải thích rằng: Ba Nhẫn trước như thứ tự là ba Hiền thuộc về Địa tiền, ba Nhẫn sau như thứ tự là Thập Địa-Đẳng Giác và Diệu Giác có thể biết; đây là dựa vào kinh Anh Lạc. Hoặc là tám loại như Khổ nhẫn... không phải ở đây phân rõ. Hoặc là mười, cũng như trong Địa Kinh quyển thứ 8; lại là mười, như trong văn này. Hoặc là mười bốn, dựa vào kinh Nhân Vương, trong năm Nhẫn thì bốn Nhẫn trước đều phân ra ba, đó là Thượng-Trung và Hạ, một Nhẫn sau chỉ phân ra hai, đó là nhân và quả.

Năm: Riêng biệt giải thích về Thập Nhẫn, trong đó ba Nhẫn đầu là dựa theo Pháp, bảy Nhẫn sau dựa vào Dụ.

Trong Pháp: Đầu là một Nhẫn dựa theo phần vị Tư lương, tiếp là một Nhẫn dựa theo phần vị Gia hạnh, sau là một Nhẫn dựa theo phần vị Chánh chứng, dựa vào tướng như vậy. Nếu bao gồm thì ở khắp mười Địa, có thể biết.

Thú là nhờ vào học theo hạnh thuộc Thập Nhẫn như vậy, cho nên đạt được nhân tròn vẹn quả đầy đủ, cho nên văn nói là có thể đạt được tất cả...

D. Trong giải thích văn có hai: Trường hàng và trùng tụng.

Trong trường hàng có ba: Một: Nêu ra số lượng ca ngợi về thù thắng; Hai: Nêu ra tên gọi hiển bày về quan trọng; Ba: Giải thích kết luận về ca ngợi.

Trong phần một có hai: 1) Tổng quát bày tỏ nêu ra số lượng; 2) Trong phần ca ngợi về thù thắng có thể đạt được Nhẫn vô ngại là hiển bày về nhân đầy đủ thuộc Tự phần, từ "Hựu đắc..." trở xuống là trình bày về quả tròn vẹn thuộc Thắng tiến, nhờ vào Thập Nhẫn này mà đạt được nhân quả này.

Trong phần hai là nêu ra tên gọi hiển bày về quan trọng, cũng có hai: Trước là nêu ra tên gọi, sau là hiển bày về quan trọng.

Trong phần trước: 1) Âm thanh là Giáo, tùy thuận là Hạnh, nghĩa là đối với giáo Vô sinh đã thuyết giảng, tín thuận nhẫn thọ cảnh hành làm tên gọi. 2) Thuận theo quán sát chân lý, mà chưa khế hợp với Chân cho nên gọi là Thuận nhẫn, từ Thể của hành lập thành tên gọi. 3) Thuận theo quán sát đã chứng đến cuối cùng khế hợp với chân lý gọi là Vô sinh nhẫn, Vô sinh là Lý, từ cảnh làm tên gọi; lại cũng Vô sinh là Hạnh, ngay nơi tướng làm tên gọi.

Trong phần sau là bảy dụ, Quang Thống nói: "Bốn dụ trước là dụ cho Âm thanh nhẫn, hai dụ về ánh chớp và hóa hiện là dụ cho Thuận nhẫn, một Dụ về hư không là dụ cho Vô sinh nhẫn." Lại nói: "Huyễn ảo là khởi mà không có tướng của khởi, ngọn lửa là cảnh mà không có tướng của cảnh, giấc mộng là nhận biết mà không có tướng của nhận biết, tiếng vang là nghe mà không có tướng của nghe, ánh chớp là trú mà không có tướng của trú, hóa hiện là có mà không có tướng của có, hư không là làm mà không có tướng của làm."

Lại người xưa nói: "Quán về Thức như huyễn ảo, quán về Tưởng như hơi nóng, quán về Thọ như giấc mộng, quán về Thanh như tiếng vang, quán về Hành như ánh chớp, quán về Sắc như hóa hiện, quán tổng quát về tất cả Uẩn-Giới-Xứ đều suy cho cùng là trống rỗng, cho nên như hư không."

Lại Viễn Công dựa theo nhận biết về pháp hai Đế, nói là: "Nhận biết về Tục như huyễn ảo không phải thật, nhận biết về Tục như hơi nóng phát sinh ngược lại, nhận biết về Tục như giấc mộng từ tâm dấy khởi, nhận biết về Thanh trần như tiếng vang không thật, nhận biết về Tục như ánh chớp có trong chốc lát, nhận biết về biến dịch như hóa hiện không có Thể, nhận biết về Chân như hư không lìa xa tướng."

Lại sáu dụ trước về Hữu vi Không, một dụ sau về Vô vi Không, như chín dụ trong Kim Cang Bát Nhã, đều là dụ về Hữu vi.

Lại dựa theo tám dụ trong Nhiếp Luận, hiển bày về Y tha, đều vì giải thích nghi ngờ.

Nhiếp Luận quyển thứ năm nói: "Vì sao như kinh nói, đối với tự tánh Y tha khởi mà nói về các dụ như huyễn ảo... là hỏi về tổng quát. Bởi vì loại trừ nghi ngờ hư vọng của người khác đối với tự tánh Y tha khởi, là giải đáp. Người khác lại nói vì sao có nghi ngờ hư vọng đối với tự tánh Y tha khởi, là hỏi về riêng biệt. Bởi vì người khác đối với điều này có nghi ngờ như vậy. Vì sao thật sự không có nghĩa mà trở thành cảnh giới của hành? Bởi vì loại trừ nghi ngờ này mà nói dụ về sự huyễn ảo."

Vô Tánh Giải thích rằng: "Nghi ngờ hư vọng, là đối với nghĩa hư vọng mà khởi lên những nghi ngờ."

Vì sao không có nghĩa mà lúc Biến kế suy nghĩ thì hiển hiện rõ ràng tựa như cảnh đã hành? Bởi vì ngăn chặn nghi ngờ này mà nói dụ về sự huyễn ảo, như không có con voi thật sự mà có con voi huyễn ảo, cảnh giới đã duyên của tánh Y tha khởi cũng lại như vậy, tuy không có sáu Xứ đã duyên như Sắc... mà lúc Biến kế suy nghĩ thì tựa như có sáu Xứ đã duyên hiển hiện rõ ràng.

Vì sao không có nghĩa mà chuyển tâm-tâm pháp? Giải thích rằng: Đây là ý nghi ngờ về pháp huyễn ảo không sinh ra mà thấy là thật; pháp thế gian thì không như vậy, cho nên không phải không có.

Luận nói: Bởi vì loại trừ nghi ngờ này mà nói dụ về hơi nóng mặt trời để giải thích.

Luận nói: Lại như hơi nóng của mặt trời vào lúc lay động, thật sự không có nước mà sinh ra ảo giác có nước. Giải thích rằng: Có thể bởi vì sinh ra ảo giác có nước, tức là thật sự có nước; Khí thế gian lại cũng như vậy.

Luận nói: Sao không có nghĩa mà có sai biệt về thọ dụng yêu thích và không yêu thích? Giải thích rằng: Nước từ hơi nóng không có thọ dụng để giải trừ cơn khát; pháp thế gian thì không như vậy, mà vốn là thật sự có.

Luận nói: Bởi vì loại trừ nghi ngờ này mà nói dụ về giấc mộng để giải thích.

Luận nói: Lại như trong giấc mộng, ngủ say mà khởi lên tụ tâm- tâm pháp, cuối cùng trở thành mê muội, tuy không có nghĩa về các loại cảnh như người nữ..., mà có thọ dụng cảnh giới yêu thích và không yêu thích, lúc tỉnh giấc cũng như vậy. Giải thích rằng: Có thể bởi vì trong giấc mộng có thấy thọ dụng thuận-nghịch như người nữ..., tức là thật sự có.

Lại nghi ngờ rằng: Thọ dụng trong giấc mộng, ở trong giấc mộng thì có, tỉnh giấc rồi thì không có; pháp thế gian thì không như vậy, phàm-Thánh đều thấy? Giải thích rằng: Như tiếng vang thì già trẻ đều nghe, có thể tức là có.

Luận nói: Sao không có nghĩa mà chuyển các loại ngôn thuyết hý luận? Bởi vì loại trừ nghi ngờ này mà nói dụ về tiếng vang trong hang trống để giải thích.

Luận nói: Lại như tiếng vang trong hang trống thật sự không có âm thanh, mà khiến cho người nghe tựa như nghe ở cảnh giới của nhiều loại ngôn thuyết; ngữ nghiệp đủ loại ngôn thuyết cũng như vậy.

Lại nghi ngờ rằng: Tiếng vang là Thanh chứ không phải Sắc; pháp thế gian thì không như vậy, Sắc cũng có đủ, vì sao không phải là có? Giải thích rằng: Như ánh chớp cũng là Sắc, lẽ nào là thật sự có hay sao? Luận không có thí dụ này.

Lại nghi ngờ rằng: Sắc của ánh chớp nhanh chóng diệt đi; pháp thế gian trải qua lâu dài, lẽ nào giống như ánh chớp hay sao? Giải thích rằng: Như hóa hiện cũng trải qua lâu dài, lẽ nào là thật sự có hay sao? Lại nghi ngờ rằng: Phàm phu ngu si điên đảo vọng thấy cho là có,

Bồ-tát không có trái ngược không thấy có điều ấy, làm sao cũng có thâu nhiếp giáo hóa chúng sinh? Giải thích rằng: Như hóa hiện đã làm ra cho nên không phải là thật sự có.

Luận nói: Sao không có nghĩa mà có các Bồ-tát có tâm không điên đảo? Bởi vì phân rõ các việc làm lợi ích yên vui cho hữu tình, cho nên suy nghĩa mà thọ sinh. Bởi vì loại trừ nghi ngờ này mà nói dụ về biến hóa để giải thích.

Luận nói: Lại như biến hóa, tuy không có thật sự mà có thể hóa hiện không có gì điên đảo, đối với sự việc đã hóa hiện thường xuyên làm ra công dụng; Bồ-tát cũng như vậy, như luận nên biết.

Lại nghi ngờ rằng: Đã làm ra như hóa hiện có thể không có thật sự, có thể làm ra hóa hiện là chỗ dựa của hóa hiện, lẽ ra là thật sự có?

Giải thích rằng: Như hư không làm chỗ dựa cho Sắc, lẽ nào là thật sự có hay sao? Vì vậy các pháp suy cho cùng là tánh trống rỗng.

Từ "Phật tử thị vi..." trở xuống là kết luận về quan trọng, bởi vì chư Phật ba đời cùng thuyết giảng về điều này, là hiển bày về sự quan trọng thù thắng ấy.

Phần ba từ "Hà đẳng..." trở xuống là riêng biệt giải thích về nghĩa của mười Nhẫn, mỗi một Nhẫn đều có ba, đó là nhắc lại để phát khởi, giải thích về nghĩa, kết luận về tên gọi.

Thứ nhất: Âm thanh Nhẫn. Trong giải thích có mười câu: 1) Câu đầu là tổng quát nêu ra pháp đã nghe, đó là lý về ba Vô tánh, gọi là pháp chân thật. Chín câu sau là hiển bày về có thể nghe tiến vào pháp:

2) Nghe về Vô tướng chân thật mà không kinh sợ, bởi vì hiểu rõ Biến kế vốn không hề có. 3) Nghe về Vô sinh mà không sợ hãi, bởi vì hiểu rõ Y tha chắc chắn Vô sinh. 4) Nghe về Vô tánh mà không sợ hãi, bởi vì hiểu rõ tánh của Chân Như là Vô tánh. Lại giải thích: Đối với pháp Chân Không, lúc nghe mà không kinh ngạc, lúc suy nghĩ mà không sợ, lúc tu mà không sợ. Lại nghe về Hữu vốn không có gì mà không kinh ngạc, nghe về Không vốn không có gì mà không sợ, nghe về hai pháp này vốn không có gì mà không sợ, đều giải thích như các bản luận Bát Nhã. 5) Tín giải là bắt đầu của Văn tuệ, trước là Tín-sau là Giải. 6) Thọ trì là cuối cùng của Văn tuệ, trước là Thọ-sau là Trì. 7) Ái lạc là bắt đầu của Tư tuệ, nghĩa là yêu quý pháp-vui với quán. 8) Thuận theo tiến vào là cuối cùng của Tư tuệ, nghĩa là suy nghĩ chọn lựa đạt được ý vị, cho nên nói là thuận theo tiến vào. 9) Tu tập là bắt đầu của Tu tuệ, nghĩa là thành tựu tu tập đối với duyên. 10) An trú là cuối cùng của Tu tuệ, nghĩa là thành lập công hạnh tu tập. Giải thích đầy đủ như Bồ-tát Địa trong luận Du Già.

Thứ hai: Thuận Nhẫn. Trong giải thích có bốn cặp-tám câu: 1) Bắt đầu tu Chỉ Quán, nghĩa là thực hành về Chỉ thuận với vắng lặng, thực hành về Quán soi chiếu các pháp. 2) Chỉ và Quán theo thứ tự, nghĩa là chánh niệm bình đẳng thì thực hành kiên cố về Chỉ, không trái với các pháp thì thực hành về Quán soi chiếu tùy duyên. 3) Chỉ và Quán thuần thục, nghĩa là tùy thuận tiến sâu vào cùng thực hành sâu xa huyền diệu về Chỉ, tâm thanh tịnh thẳng thắn cùng thực hành sâu xa huyền diệu về Quán. 4) Chỉ và Quán cùng thực hành, nghĩa là Quán ngay nơi Chỉ gọi là Quán bình đẳng, Chỉ ngay nơi Quán gọi là tiến sâu vào đầy đủ. Luận Khởi Tín nói: "Đi-đứng-ngồi-nằm đều thuận theo Chỉ và Quán cùng thực hành, đó gọi là tuy nghĩ đến tự tánh của các pháp không sinh, mà lại vẫn nghĩ đến nhân duyên hòa hợp không mất đi- không làm hỏng Báo khổ-vui... thuộc nghiệp của thiện-ác; tuy nghĩ đến nhân duyên-thiện ác-nghiệp báo, mà cũng vẫn nghĩ đến tánh không thể đạt được." Giải thích rằng: Dựa theo pháp thì Lý và Sự đã hòa hợp với nhau, dựa theo hành thì Chỉ và Quán cùng vận dụng, như vậy mới là Nhẫn thuận theo pháp.

Thứ ba: Vô sinh Nhẫn. Trong giải thích: Trước là nêu ra; sau từ "Hà dĩ..." trở xuống là giải thích.

Trong phần trước: Không thấy pháp sinh, tất nhiên không cần phải diệt, vốn là sự duyên khởi, cũng không thấy diệt. Lại lý Vô sinh này không phải là đoạn diệt không có, cho nên nói là không diệt. Lại đã vốn không sinh cho nên không có gì đáng diệt.

Trong phần sau là giải thích: Trước là nêu ra có hai ý: Một, Đã nêu ra Vô sinh, vì sao cũng nói là Vô diệt? Hai, Đã nói Vô sinh, là chỉ vắng lặng Vô sinh, hay là cũng có quả thuộc phần vị-hạnh nguyện...? Sau là trong giải thích có mười câu:

1) Một câu đầu là giải thích về ý thứ nhất, có thể biết.

Hỏi: Nếu như vậy thì cũng có thể gọi là Vô diệt Nhẫn hay không?

Đáp: Lý cũng có thể thích hợp, nhưng Vô sinh thì chắc chắn kèm theo Vô diệt, Vô diệt chắc chắn tùy theo Vô sinh, vì vậy phần nhiều nêu ra tên gọi đầu tiên.

Trong kinh Tín Lực Nhập Ấn nói: "Bồ-tát có năm loại pháp, tức là có thể thanh tịnh của Hoan Hỷ Địa thứ nhất. Những gì là năm? Một là Bồ-tát có thể trú vào Vô sinh Nhẫn, cũng khiến cho người khác trú vào. Lại nói Vô sinh Nhẫn, là bởi vì tịch diệt. Hai là Bồ-tát có thể trú vào Vô diệt Nhẫn, cũng khiến cho người khác trú vào. Lại nói Vô diệt Nhẫn, là bởi vì chứng pháp Vô sinh." Giải thích rằng: Vì vậy nên biết, cũng có thể gọi là Vô diệt Nhẫn.

2) Từ "Nhược bất diệt..." trở xuống là giải thích về ý thứ hai, đó là do không sinh cho nên không diệt, do không sinh-không diệt này cho nên vô tận, vì vậy vô tận này cũng ở trong không sinh, cho đến trang nghiêm cũng đều như vậy, đều ở nơi một niệm Vô sinh. Vô tận có hai nghĩa: a) Lý không có giới hạn tận cùng; b) Hạnh không có gián đoạn tận cùng.

3) Lìa xa cấu nhiễm cũng có hai nghĩa: a) Tiến vào Lý mà không kèm theo vắng lặng; b) Tùy theo Sự mà luôn luôn vô niệm.

4) Không hủy hoại cũng có hai nghĩa, đó là tiến vào Lý mà không hủy hoại Sự, tùy theo Sự mà không hủy hoại Lý.

5) Không lay động cũng có hai nghĩa, đó là cùng dung hòa hai Đế, một niệm không lay động.

6) Tịch diệt địa cũng có hai, bởi vì bao gồm cảnh giới và hiện hành(cảnh hành).

7) Lìa xa dục cũng có hai, bởi vì lìa xa chủng tử và hiện hành (chủng hiện).

8) Vô hành cũng có hai, bởi vì đoạn trừ chủ động và thụ động(năng sở).

9) Đại nguyện cũng có hai, nghĩa là nguyện không chìm trong vắng lặng, nguyện có thể ứng với căn cơ.

10) Trú trang nghiêm cũng có hai, nghĩa là Lý và Hạnh trang nghiêm lẫn nhau mới là cứu cánh.

Thứ tư: Như huyễn Nhẫn. Trong giải thích đưa ra sáu môn:

1) Tổng quát trình bày về những thí dụ. Nhiếp Luận nói về huyễn ảo dụ cho sáu Xứ đã duyên vào, phẩm Ly Thế Gian sau này dụ cho Thức uẩn, kinh Mật Nghiêm dụ cho Thức thứ tám, luận Bát Nhã dụ cho Khí thế gian bên ngoài, kinh này tổng quát dụ cho y-chánh nhiễm tịnh... của thế gian-xuất thế gian, trong kinh Lăng Già dụ cho tất cả các pháp, luận Chưởng Trân chỉ dụ cho pháp hữu vi, trong Đại Phẩm nói: "Thậm chí một pháp nào vượt qua Niết-bàn, thì Ta cũng nói rằng như huyễn- như mộng." Vì vậy biết văn bao gồm hữu vi và vô vi.

Hỏi: Niết-bàn vô vi sao có thể như huyễn?

Đáp: Ý ở đoạn tuyệt cái thấy cho nên cũng như huyễn, nghĩa là có-không có... vốn là thấy mà không phải thấy huyễn ảo, nếu thấy là huyễn ảo thì cũng không phải thấy huyễn ảo, thấy huyễn ảo nếu đoạn tuyệt thì mới là thấy huyễn ảo, huống hồ có cái thấy khác? Vì vậy huyễn ảo của không phải huyễn ảo mới là pháp huyễn ảo, cái thấy của đoạn tuyệt cái thấy mới là thấy huyễn ảo, chọn lấy ý để suy nghĩ, ngôn ngữ bàn luận khó mà đạt tới.

2) Môn tách biệt về nghĩa, như một con thỏ huyễn ảo có năm nghĩa: Một, Cái khăn làm chỗ dựa; Hai, Phương pháp kỹ thuật của nhà ảo thuật; Ba, Con thỏ huyễn ảo đã thấy; Bốn, Con thỏ sống tức là chết; Năm, Phàm ngu Tiểu thừa cho là có. Trong đó: Một, cái khăn là dụ cho Như Lai Tạng làm chỗ dựa; hai, nhà ảo thuật và phương pháp kỹ thuật là dụ cho nhân duyên có thể khởi lên, như Vô minh...; ba, tướng của con thỏ huyễn ảo là dụ cho tánh của Y tha khởi; bốn, con thỏ tồn tại thì chết là dụ cho Y tha không có tánh; năm, phàm ngu Tiểu thừa cho là có, giữ lấy làm nhân-pháp.

Hỏi: Phương pháp kỹ thuật trở thành huyễn ảo, không phải là huyễn ảo, nếu như vậy thì pháp của quả là huyễn ảo, nhân duyên không phải huyễn ảo?

Đáp: Nhân duyên cũng là Y tha, lần lượt chuyển tiếp đều là huyễn ảo.

Hỏi: Nếu như vậy thì nhà ảo thuật cũng phải là huyễn ảo làm ra?

Đáp: Trong này nêu ra huyễn ảo đã dấy lên để dụ cho tất cả, không phải nói là vẫn giống nhau. Nếu không như vậy thì dụ tức là pháp, sao trở thành ví dụ so sánh? Luận Thập Dụ dẫn ra kinh Nữ Đức: "Đức Phật dạy: Từ nhạc khí huyễn ảo tấu lên nhạc âm huyễn ảo, từ Vô minh huyễn ảo sinh ra Hành huyễn ảo..." Rộng ra như luận ấy nói.

3) Trong môn có-không có, có ba lớp: Một, Đối với bốn nghĩa trên đều có nghĩa về có-không có: a) Cái khăn có tánh mà không có tướng, bởi vì làm cho con thỏ ẩn kín; b) Kỹ thuật có Dụng mà không có Thể, bởi vì dựa vào cái khăn cho nên không có Thể; c) Con thỏ có tướng mà không có Thật, bởi vì thật sự không có mà hiện rõ ra; d) Sống tức là không có, chết tức là có, bởi vì vô ngại làm thành một. Hai, Bởi vì đều có bốn câu, tư duy có thể biết. Ba, Bốn phần vị trái ngược lẫn nhau, như môn đan xen với nhau dưới đây có bốn câu, cũng tư duy có thể biết.

4) Môn một-khác cũng có ba lớp:

Một: Cái khăn dựa theo phần vị của mình mà phân rõ, như cái khăn có hai nghĩa: a) Nghĩa trú vào phần vị của mình; b) Nghĩa nêu ra Thể trở thành con thỏ. Hai nghĩa này không có hai, không có không hai cho nên không phải một-khác..., bốn câu có thể biết. Ba phần vị còn lại đều có bốn câu, cũng dựa theo có thể biết.

Hai: Trái ngược nhau phân rõ như con thỏ, cũng có hai nghĩa: a) Tướng sai biệt; b) Nghĩa về Thể trống rỗng. Con thỏ và cái khăn này trái ngược nhau không phải một-không phải khác, sơ lược có mười câu:

1) Bởi vì nghĩa về làm thành con thỏ trên cái khăn cùng với nghĩa về tướng sai biệt trên con thỏ, hai nghĩa này hợp lại làm một phạm vi cho nên gọi là không khác. Đây là dùng gốc thuận theo ngọn, dựa vào ngọn trình bày về không khác. Kinh nói: "Pháp thân lưu chuyển trong năm nẻo gọi là chúng sinh..." Kinh Lăng Già nói: "Như Lai Tạng nhận chịu khổ-vui, đi cùng với nhân như sinh-như diệt..."

2) Bởi vì nghĩa về trú vào phần vị của mình trên khăn cùng với nghĩa về Thể trống rỗng trên con thỏ, hợp lại làm một phạm vi cho nên gọi là không khác. Đây là dùng ngọn đưa về gốc, dựa vào gốc trình bày về không khác. Kinh nói: "Tất cả chúng sinh là Như, không còn trở lại diệt..."

3) Bởi vì thâu nhiếp ngọn mà đưa về gốc cùng với thâu nhiếp gốc mà thuận theo ngọn, hai loại này cùng dung hòa vô ngại không khác. Đây là gốc và ngọn bình đẳng cho nên gọi là không khác. Bởi vì văn hai kinh trước không tách rời nhau.

4) Bởi vì ngọn đã thâu nhiếp đưa về gốc cũng cùng với gốc đã thâu nhiếp thuận theo ngọn, hai nghĩa này làm mất lẫn nhau cho nên gọi là không khác. Đây là gốc và ngọn cùng phai mờ trình bày về không khác, bởi vì Chân và Vọng bình đẳng, khác nhau thì không thể đạt được.

5) Dưới đây là trình bày về không phải một, bởi vì nghĩa về trú vào phần vị của mình trên cái khăn cùng với nghĩa về tướng sai biệt trên con thỏ. Đây là hai nghĩa về gốc và ngọn trái ngược nhau-rời xa nhau cho nên gọi là không phải một. Kinh Lăng Già nói: "Như Lai Tạng không ở trong Thức A-lại-da, vì vậy bảy Thức có sinh-có diệt." Như Lai Tạng không sinh-không diệt, là nói đến nghĩa này.

6) Bởi vì nghĩa về làm thành con thỏ trên cái khăn cùng với nghĩa về Thể trống rỗng trên con thỏ. Đây là hai nghĩa về gốc và ngọn trái ngược nhau-làm hại nhau cho nên gọi là không phải một. Kinh Thắng Man nói: "Bảy Thức không lưu chuyển, không nhận chịu khổ-vui, không phải nhân của Niết-bàn, chỉ có Như Lai Tạng nhận chịu khổ-vui..."

7) Bởi vì bắt đầu là trái ngược nhau và tiếp đến làm hại nhau, hai nghĩa này khác nhau cho nên gọi là không phải một, nghĩa là rời bỏ nhau thì đều tách rời nhau-cách xa với nhau, làm hại nhau thì đối địch với nhau-tự mình làm hại lẫn nhau, vì vậy gần-xa không phải một. Bởi vì văn kinh trước không tách rời nhau.

8) Bởi vì cuối cùng làm hại nhau đều phai mờ mà không phai mờ, bởi vì cuối cùng rời bỏ nhau đều tồn tại mà không tồn tại, nghĩa về không tồn tại-không phai mờ là không phải một. Đây là Thành-Hoại không phải một, bởi vì bảy Thức là trống rỗng mà vốn là có, Chân Như là ẩn kín mà vốn là hiển bày.

9) Bốn nghĩa về không phải một trên đây cùng với bốn nghĩa về không phải khác, mà cũng không phải một, bởi vì nghĩa không xen tạp.

10) Nhưng cũng không khác nhau, bởi vì lý bao gồm tất cả, bởi vì pháp không hai. Vì vậy, nếu dùng môn không khác nhau mà chọn lấy các môn thì cuối cùng hòa hợp với nhau, nếu dùng môn không phải một mà chọn lấy các môn thì cuối cùng làm hại lẫn nhau. Cuối cùng làm hại lẫn nhau mà cuối cùng hòa hợp với nhau, là pháp không có gì chướng ngại.

Ba: Cái khăn và con thỏ trái ngược nhau đã như vậy, hai nghĩa còn lại và các câu đan xen với nhau, dựa theo có thể biết.

5) Môn ngay trong nhau-hòa vào nhau(Tức-Nhập), có năm môn:

Một: Lý và Sự ngay trong nhau, nghĩa là cái khăn và con thỏ vốn không hai; kinh nói: "Sắc tức là Không, Không tức là Sắc..."

Hai: Hai lý ngay trong nhau, nghĩa là đầu con thỏ tức là cái khăn, chân con thỏ cũng tức là cái khăn, hai cái khăn không sai khác cho nên gọi là ngay trong nhau; kinh nói: "Chúng sinh và Hiền Thánh tức là Như mà không sai khác."

Ba: Dùng Lý thuận theo Sự gọi là nói Sự ngay trong nhau, như cái khăn làm đầu con thỏ không khác cái khăn làm chân con thỏ, cho nên nói đầu con thỏ tức là chân con thỏ. Kinh Vô Hành nói: "Nếu người nào muốn thành Phật thì đừng hủy hoại đối với tham dục, các pháp ngay nơi tham dục, nhận biết thì lập tức thành Phật." Giải thích rằng: Nên nói các pháp tức là Không, vì sao lại nói là tham dục, là bởi vì tham dục tức là Không, cho nên nêu ra tên gọi của tham chọn lấy tham thật sự, ý văn là như vậy.

Bốn: Dùng Lý dung hòa Sự, hai Sự ngay trong nhau, như đầu con thỏ không có riêng biệt, tức là lấy cái khăn làm đầu, Thể của cái khăn vốn viên dung, toàn bộ cái đầu tức là chân. Kinh này nói: Một tức là nhiều, nhiều tức là một... Lại văn này nói: Tiến sâu vào như huyễn, ở trong một pháp hiểu rõ rất nhiều pháp... Đây là dựa theo sức mạnh dung thông của pháp tánh.

Năm: Bởi vì lực dựa vào nhau của duyên khởi khiến cho hai Sự cũng ngay trong nhau, như lực của phép thuật huyễn ảo và nhà ảo thuật mà làm cho nhiều trở thành một, một trở thành nhiều... Phẩm Hiền Thủ nói: "Hoặc là hiện rõ trong chốc lát làm thành trăm năm, lự huyễn ảo tự tại làm vui lòng thế gian..., bởi vì pháp huyễn ảo rỗng rang không có chướng ngại, cho nên đạt được tự tại." Như ngay trong nhau đã như vậy, hòa vào nhau cũng như vậy; như Thể khác nhau đã như vậy, Thể giống nhau cũng như vậy; như môn này đã như vậy, những môn khác cũng như vậy, đều suy nghĩ có thể biết.

6) Giải thích văn. Trong giải thích có ba: Trước là tóm lược, tiếp là mở rộng, sau là thành tựu về hành của Nhẫn.

Trong phần trước: Đầu là Dụ, sau là Quán, từ "Duyên khởi..." trở xuống là Pháp-Hợp. Đây là dựa vào môn hòa vào nhau để kết hợp về duyên khởi như huyễn ảo, có thể biết.

Trong phần tiếp từ "Bồ-tát..." trở xuống là mở rộng có ba, đó là Pháp-Dụ và Hợp.

Trong Pháp có bảy câu: 1) Phân biệt về cõi; 2) Hiểu về chúng sinh giới; 3-Hiểu về pháp giới duyên khởi; 4) Quán sát thế gian bình đẳng;

5) Phật xuất thế gian cũng như huyễn; 6) Phật nhập thế gian mà Dụng thường vắng lặng cho nên nói Nhập không hai; 7) Không mất đi lợi ích chúng sinh cho nên nói là sinh ra trú trì.

Trong Dụ: 1) Dụ về chúng sinh giới phía trên; 2) Từ "Phi thọ..." trở xuống là dụ về cõi...; 3) Từ "Phi trú..." trở xuống là dụ về thế gian;

4) Từ "Phi định..." trở xuống là bao gồm dụ về những môn khác; 5) Từ "Chủng chủng..." trở xuống là kết luận về Thể của pháp huyễn ảo, nghĩa là các loại không phải huyễn ảo là kết luận về huyễn ảo không có, bao nhiêu huyễn ảo không phải các loại là kết luận về bấy nhiêu không phải huyễn ảo, vì vậy Thể của huyễn ảo không phải là tất cả. Nhưng bởi vì huyễn ảo cho nên nêu rõ các sắc, là đã không phải vật mà hiện rõ vật, rõ ràng vật là vật mà không có vật.

Trong Hợp: 1) Tổng quát. 2) Từ "Sở vị..." trở xuống là riêng biệt phân rõ về chín loại, bởi vì hiển bày tất cả thế gian trong tổng quát, có thể biết.

Trong phần sau từ "Bồ-tát..." trở xuống là thành tựu hành của Nhẫn, có hai: Một, Chánh quán phù hợp với pháp; Hai, Từ "Xuất sinh..." trở xuống là trình bày về khởi lên nghiệp dụng.

Trong phần một có tám: 1) Dựa theo chúng sinh giới, tức là nghiệp-phiền não thế gian, không khởi lên là không dấy lên có hiểu biết, không hủy hoại là không dấy lên không có hiểu biết; lại từ xưa đến nay không khởi lên cũng không có gì đáng hủy hoại, sau đều dựa theo đây. 2) Dựa theo cõi Phật thế gian. 3) Dựa theo pháp thế gian. 4) Dựa theo ba đời thế gian. 5) Không quán sát Bồ-đề... cũng dựa theo pháp thế gian. 6) Phật xuất thế... là dựa theo thế gian Thành-Hoại, nghĩa là Phật xuất thế là Thành, nhập Niết-bàn gọi là Hoại. 7) Không trú vào Đại nguyện... là dựa theo hành thế gian, nghĩa là không trú vào Đại nguyện là hạnh thuộc Đại Trí, không giữ lấy thanh tịnh... là hạnh thuộc Đại Bi. 8) Không có vượt ra-không có đắm vào là dựa theo thế gian lưu chuyển, nghĩa là không rời bỏ cho nên không vượt ra, ở trong đó mà không đắm vào.

Trong phần hai từ "Xuất sinh..." trở xuống là trình bày về nghiệp:

1) Dựa theo cõi để hiển bày về Dụng, mà chắc chắn nhận biết về Thể là Chân. 2) Dựa theo chúng sinh giới. 3) Pháp giới. 4) Ba đời thế gian.

5) Sinh ra Ấm... là trình bày về thế gian lưu chuyển, Dụng mà luôn luôn vắng lặng. 6) Độ thoát... là trình bày về Dụng của hành thế gian.

7) Nhận biết tất cả... là trình bày về Dụng của pháp thế gian. 8) Không đắm vào giáo hóa... 9) Bởi vì chúng sinh... 10) Nói về quá khứ... đều là trình bày về Dụng của Phật xuất thế, đều vốn là hạnh thuộc về Lý-Sự vô ngại.

Thứ năm: Như viêm Nhẫn. Trong giải thích có bốn:

Một: Tổng quát trình bày về những thí dụ, trong Nhiếp Luận của Vô Tánh dụ cho Khí thế gian, Lương Luận dụ cho cảnh đã duyên vào, kinh này ở văn sau dụ cho Tưởng uẩn, văn này dụ cho tất cả các pháp. Hai: Nghĩa tách biệt, hơi nóng có năm nghĩa: 1) Mặt đất bằng phẳng; 2) Hơi nóng mặt trời; 3) Hơi nóng mặt trời cùng với mặt đất hợp lại, hiện rõ hơi nóng tựa như nước; 4) Từ trước đến nay khô khan không có nước; 5) Khiến cho Nai khát nước ấy giữ lấy cho là nước. Trong pháp cũng như vậy: 1) Như Lai Tạng là mặt đất bằng phẳng; 2) Tập khí Vô minh xông ướp; 3) Tập khí xông ướp khuấy động biển tâm, dấy lên duyên khởi dựa vào pháp; 4) Y tha khởi này từ trước đến nay không có

sinh; 5) Phàm ngu Tiểu thừa không hiểu biết mà chấp làm thật có.

Lại trong luận Thập Dụ có bảy nghĩa: "1) Ánh sáng mặt trời; 2) Gió làm nóng lên; 3) Bụi chuyển động; 4) Nơi cánh đồng bát ngát; 5) Trông thấy ngựa hoang; 6) Từ xa thấy tướng hơi nóng tưởng tượng cho là nước; 7) Đến gần thì không có nước." Một là mặt trời dụ cho Kiết sử; hai là bụi bặm dụ cho các hành; ba là làn gió dụ cho ức niệm tà vạy; bốn là dụ cho cánh đồng bát ngát của Vô minh; năm là dụ cho người không có trí tuệ, nói là một tướng vì nam-vì nữ làm tên gọi khác nhau là hơi nóng; sáu là nếu cách xa Thánh pháp thì không nhận biết về Vô ngã, ở trong pháp trống rỗng sinh ra tưởng như nam-nữ... bảy là nếu gần với Thánh pháp thì nhận biết về Thật tướng của các pháp... cho đến nói rộng ra.

Ba: Những câu về có-không có... phần nhiều giống như huyễn ảo trước đây, dựa theo suy nghĩ có thể hiểu.

Bốn: Trong giải thích văn: 1) Pháp; 2) Dụ; 3) Từ "Bồ-tát..." trở xuống là Hợp, nghĩa là dựa vào tâm vốn có hiện rõ không có phương hướng xứ sở, cầu pháp này ở những nơi như trong và ngoài, có và không có, Đoạn và Thường... đều không thể đạt được.

Trong phần hai từ "Quán nhất thiết..." trở xuống là thành tựu về hành của Nhẫn: a) Thành tựu về hành phương tiện; b) Từ "Cụ túc..." trở xuống là thành tựu về hành của Chứng, có thể biết.

Thứ sáu: Như mộng Nhẫn. Trong giải thích đưa ra tám môn:

Một: Tổng quát trình bày về thí dụ: Nhiếp Luận của Vô Tánh nói: "Lại như trong giấc mộng, ngủ say mà khởi lên tụ tâm-tâm pháp, cuối cùng trở thành mê muội, tuy không có nghĩa về các loại cảnh như người nữ..., mà có thọ dụng cảnh giới yêu thích và không yêu thích, lúc tỉnh giấc cũng như vậy." Lương Luận nói: "Ví như trong giấc mộng không có cảnh trần thật sự, mà cũng thấy có thọ dụng yêu-ghét; trong tánh Y tha này cũng như vậy, không có cảnh trần thật sự, mà cũng thấy có thọ dụng yêu-ghét." Lại luận Công Đức Thí Bát Nhã nói: "Ví như trong giấc mộng, tùy theo thấy nghe trước kia phân biệt nhớ lại, huân tập mà trú vào, tuy không có tạo tác mà các loại cảnh giới rõ ràng hiện bày trước mắt; như vậy chúng sinh từ vô thỉ đến nay có các phiền não- nghiệp thiện bất thiện huân tập mà trú vào, tuy không có Ngã là chủ động tạo tác mà hiện rõ sự việc như sinh tử không bờ bến..." Trong luận Bát Nhã của Thế Thân-Vô Trước đều dụ cho cảnh quá khứ không phải chứng trí mà nhận biết.

Hai: Nghĩa tách biệt: Giấc mộng có năm nghĩa: 1) Chỗ dựa, đó là tâm hiểu rõ để dụ cho Bổn thức. 2) Nguyên nhân, đó là ngủ say để dụ cho tập khí Vô minh. 3) Hiện rõ ra, đó là dựa vào trước đây để hiển bày rõ ràng về tướng sai biệt của giấc mộng, để dụ cho duyên đã khởi lên pháp. 4) Sự việc trong giấc mộng này không có mà có. 5) Khiến cho người nằm mộng chọn lấy cho là có thật.

Ba: Phân rõ về có và không có: Có bốn câu:

1) Giấc mộng là nghĩa về có bởi vì là mộng, nghĩa là ở trong giấc mộng thì mộng thấy sự việc hiện bày rõ ràng.

Hỏi: Đây đã là giấc mộng, sao có thể là có? Vả lại, điều này nếu là có giấc mộng thì thấy có lẽ ra không phải điên đảo, không phải điên đảo cho nên là tỉnh chứ không phải mộng; lại lúc tỉnh thì thấy giấc mộng không hề có gì, lẽ ra là điên đảo, là điên đảo cho nên là mộng chứ không phải tỉnh?

Đáp: Đây đã là giấc mộng, sao có thể không có, nếu như không có thì lẽ ra giống như không phải giấc mộng, cuối cùng nói ở đâu? Lại nếu không có giấc mộng này mà thấy có, thì không có điên đảo, không có điên đảo cho nên là thức chứ không phải mộng. Lại giấc mộng này có vốn là ở lúc mộng, chứ không nói là ở lúc tỉnh. Nếu không có lúc tỉnh thì thấy không hề có gì, mà không phải điên đảo, điên đảo thì không có. Mộng là do thấy điên đảo mà sự việc hiển bày rõ ràng trong mộng.

Vì vậy nhờ vào thấy giấc mộng ấy không có mới biết là có giấc mộng này.

2) Giấc mộng là nghĩa về không có bởi vì là giấc mộng, nghĩa là do hư vọng mà thấy thì tánh nhất định phải trống rỗng.

Hỏi: Nếu giấc mộng là không có thì lẽ ra giống như không phải giấc mộng, nghĩa về giấc mộng lẽ nào tồn tại?

Đáp: Cần phải giống như không phải giấc mộng thì mới là giấc mộng, bởi vì ở nơi mộng và ở nơi không phải mộng, vốn không có hai tướng.

Hỏi: Nếu như vậy thì giấc mộng sao không ở nơi không phải mộng mà thấy tướng của giấc mộng?

Đáp: Mộng là ngay bây giờ thấy ở nơi không có, vì vậy Thể của mộng này không khác với không có, nếu không như vậy thì lẽ ra không phải là mộng.

Hỏi: Mộng nếu như là không có, thì mộng lẽ ra không thấy có, không thấy có cho nên là tỉnh chứ không phải mộng?

Đáp: Chính là do mộng mà thấy có, có không phải là có, bởi vì mộng và điều đã thấy đều không hề có gì, vì vậy nếu không phải mộng mà thấy có thì không thể nào nói là không có, nhờ vào có mộng ấy cho nên mới biết là không có.

Hỏi: Hễ nói đến pháp mộng thì tướng có mà thật sự không có, nay nói toàn bộ không có thì lẽ nào không trở thành bài báng?

Đáp: Nhưng có và không có này nhất định phải thâu nhiếp toàn bộ, bởi vì không phải hai tướng, nếu không như vậy thì bài báng đối với mộng.

3) Giấc mộng là nghĩa về cũng có-cũng không có, bởi vì là mộng, mà pháp mộng thì lý nhất định phải có đủ hai nghĩa.

Hỏi: Có đủ hai nghĩa này thì lẽ nào không trái ngược nhau, pháp trái ngược nhau thì lẽ nào không bài bang đối với mộng hay sao?

Đáp: Nửa có-nửa không có tức là trái ngược nhau, nay ở đây hoàn toàn không có của có, và hoàn toàn có của không có, hai môn cùng tồn tại mà không trái ngược nhau. Vì vậy đầy đủ có và không có thì mới chính là mộng, bởi vì là mộng cho nên không trái ngược nhau.

4) Giấc mộng là nghĩa về không phải có-không phải không có, bởi vì là mộng, hai nghĩa cùng dung hòa so sánh làm mất đi, cả hai không còn cho nên đều không phải.

Hỏi: Nếu hai nghĩa này cần phải so sánh làm mất lẫn nhau, thì vì sao trước đây nói hai nghĩa cùng tồn tại?

Đáp: Cần phải nhờ vào so sánh làm mất đi thì mới có thể cùng tồn tại. Vì vậy nếu không làm mất đi không có đến tận cùng, thì không thể là không có; nếu không làm mất đi có đến tận cùng, thì không thể là có. Vì vậy tồn tại và mất đi không ngăn ngại, cùng phai mờ tự tại mới là pháp mộng. Vì vậy kinh nói: Thế gian giống như giấc mộng, trí không đạt được có-không. Chính là nói đến nghĩa này.

Bốn: Một và khác, có hai lớp: Trong lớp thứ nhất có bốn câu: 1) Giấc mộng là một, bởi vì là một giấc mộng; 2) Giấc mộng là khác, bởi vì giấc mộng hiện bày đủ loại; 3) Giấc mộng cũng một-cũng khác, bởi vì ở trong một niệm hiện rõ nhiều kiếp... cho nên không hai mà hai; 4) Giấc mộng không phải một-không phải khác, bởi vì so sánh làm mất đi, cả hai không còn thì mới là mộng. Trong lớp thứ hai có bốn câu: 1) Giấc mộng là một, bởi vì dựa theo tâm làm chỗ dựa; 2) Giấc mộng là khác, bởi vì dựa theo ngủ say mà hiện rõ ra; 3) Giấc mộng cũng một-cũng khác, bởi vì dựa theo tướng của giấc mộng đã hiện rõ; 4) Giấc mộng không phải một-không phải khác, bởi vì dựa theo tánh của giấc mộng. Dung thông vô ngại, suy nghĩ có thể thấy. Vì vậy môn có và không có trước đây ở nơi không có làm có, trong môn một-khác này ở một nơi làm nhiều, như vậy vô ngại thì mới là pháp mộng. Vì vậy trong kinh nói: Dùng pháp môn tự tại về mộng để giáo hóa. Chính là nói đến nghĩa này.

Năm: Chân và Vọng, cũng có bốn câu:

1) Giấc mộng là chân thật bởi vì là mộng, vốn đầy đủ các nghĩa như trước đây đã nói, do Thánh trí mà nhận biết về tánh của mộng rất sâu xa.

Hỏi: Nói đến mộng là pháp hư vọng, sao có thể nhất định nói là chân thật?

Đáp: Nhận biết rõ ràng đây là pháp hư vọng, bởi vì không điên đảo cho nên là thật.

2) Giấc mộng là hư vọng, bởi vì là mộng; nếu không phải hư vọng thì không phải là mộng. Vì vậy, cũng chân thật-cũng hư vọng, không phải chân thật-không phải hư vọng, bốn câu vô ngại suy nghĩa có thể thấy. Kinh này nói: Tánh của mộng là vắng lặng. Chính là nói đến nghĩa này.

Sáu: Tự tại, cảnh hư vọng của mộng ngay trong nhau-hòa vào nhau, nơi nhiều hiện bày ít, nơi ít hiện bày nhiều, đều không có gì chướng ngại. Vì vậy văn trước nói: Dùng pháp môn tự tại về mộng để giáo hóa. Chính là nói đến nghĩa này.

Nhiếp luận nói: "Ở nơi mộng nói là trải qua năm dài, lúc tỉnh thì chỉ trong khoảnh khắc. Vì vậy thời gian tuy vô lượng mà thâu nhiếp ở một sát-na, duyên khởi của pháp mộng vô ngại tự tại, ngay trong nhau- hòa vào nhau trùng trùng như Đế võng..." Đều dựa theo có thể biết.

Bảy: Trình bày về quán, nghĩa là quán sát các thế gian thảy đều như mộng, lấy làm Chánh quán.

Hỏi: Nếu người ở trong giấc mộng, thì nói là thật bởi vì không biết là mộng, không gọi là thấy giấc mộng; nếu người tỉnh giấc mộng thì không có tướng của giấc mộng, lại không có gì thấy, vì vậy giấc mộng này ai có thể thấy?

Đáp: Người trong giấc mộng không thấy giấc mộng, bởi vì đó là giấc mộng; người tỉnh giấc không thấy giấc mộng, bởi vì đã tỉnh giấc thì không có vật gì, nhận biết rõ ràng như vậy, vốn là người tỉnh giấc. Vì vậy nghĩa của giấc mộng là do người tỉnh giấc mà nhận biết, chứ không phải người đang trong giấc mộng. Bởi vì đạo lý này, cho nên giấc mộng là cảnh của quán sát. Kinh nói: Bồ-tát thọ trì tất cả các pháp như mộng. Chính là nói đến nghĩa này.

Hỏi: Người tỉnh giấc thấy không có mà nhận biết rõ ràng giấc mộng, người trong giấc mộng thấy có cũng nhận biết rõ ràng hay không?

Đáp: Nếu người tỉnh giấc này nhận biết rõ ràng về pháp mộng, lúc đang trong giấc mộng không có, thì gọi là nhận biết giấc mộng. Nếu nói tỉnh giấc rồi là không có, đây là tỉnh giấc không có chứ không phải là giấc mộng không có, thì không gọi là hiểu biết về giấc mộng. Vì vậy giấc mộng có-giấc mộng không có, chỉ là lúc trong giấc mộng, không phải là ở lúc tỉnh giấc. Nếu chọn lấy tỉnh giấc rồi là không có, thì đây trở lại là trong giấc mộng, không gọi là tỉnh giấc. Vì vậy trước-sau mộng và tỉnh, nói có-nói không có đều không hiểu biết về giấc mộng, suy nghĩ có thể thấy.

Tám: Trong giải thích văn, cũng có ba: Một, Một câu tổng quát nêu ra; Hai, Từ "Thí dụ..." trở xuống là riêng biệt phân rõ; Ba, Từ "Giác ngộ..." trở xuống là kết luận về nghĩa.

Trong phần một: Tất cả thế gian, nghĩa là pháp duyên khởi nhiễm- tịnh do Thức hỗn loạn mà hiện bày, cho nên nói là như mộng.

Trong phần hai là riêng biệt phân rõ, có hai: 1) Nêu ra dụ; 2) Từ "Như thị..." trở xuống là hiển bày về pháp. Lại giải thích: Cũng có thể một là quán về phương tiện cho nên nói là hiểu rõ tất cả thế gian... hai là quán về chân thật cho nên nói là giác ngộ tất cả thế gian...

Trong phần một cũng có hai: a) Trình bày về mộng có là không phải có; b) Trình bày về không phải có mà hiện rõ có.

Trong phần a có năm cặp: 1) Không phải là pháp thế gian-xuất thế gian; 2) Không phải ba cõi là dựa theo Y báo; 3) Không phải sinh tử là dựa theo Chánh báo; 4) Không phải tịnh-uế là dựa theo nhân của thế gian-xuất thế gian; 5) Không phải đục-trong là dựa theo quả của thế gian-xuất thế gian. Đều là thật không phải pháp ấy mà thị hiện pháp ấy, chính là pháp mộng.

Trong phần hai là hiển bày về pháp quán chân thật, có tám câu:

1) Tổng quát hiển bày. 2) Không hủy hoại mộng, là trình bày về tự tánh của pháp mộng này không phải tất cả, cho nên không cần hủy hoại; lại bởi vì không có thể hủy hoại; lại pháp này hiển bày không phải là thế gian cho nên không bị bốn tướng làm cho hủy hoại. 3) Không đắm vào mộng, là hiểu biết về mộng do duyên khởi cho nên lìa xa không có gì đắm vào, pháp này hiển bày không phải là lìa xa pháp thế gian cho nên không thể nào chứng được. 4) Tánh của mộng vắng lặng, là trình bày về pháp này từ xưa đến nay tự tánh vắng lặng, hiển bày vốn không phải pháp làm náo động ba cõi. 5) Mộng không có tự tánh, là trình bày về Vô tánh này không phải sinh-không phải diệt, hiển bày về không phải sinh-không phải tử trước đây. 6) Thọ trì tất cả... là kết luận về tướng của quán thành tựu, nghĩa là thường xuyên dấy lên hiểu biết này, không lìa xa tâm đầu tiên, cho nên nói là thọ trì... 7) Không hủy hoại mộng, là bởi vì không giữ lấy-không rời bỏ mộng, hiển bày không phải tịnh-uế trước đây, bởi vì không phải rời bỏ uế mà giữ lấy tịnh. 8) Không giữ lấy hư vọng, là bởi vì không phân biệt, hiển bày không phải đục-trong trước đây. Một câu sau cuối là kết luận về nghĩa... có thể biết.

Thứ bảy: Như hưởng Nhẫn. Trong giải thích đưa ra bốn môn:

Một: Tướng của Dụ: Vô Tánh Giải thích rằng: "Lại như tiếng vang trong hang trống, thật sự không có âm thanh, mà khiến cho người nghe tựa như nghe ở cảnh giới của nhiều loại ngôn thuyết; ngữ nghiệp đủ loại ngôn thuyết cũng như vậy."

Lương Luận nói: "Ví như thật sự không có Thanh trần mà biểu hiện rõ ràng có thể nghe, sự việc của ngôn thuyết cũng như vậy, thật sự không hề có gì mà biểu hiện rõ ràng có thể nghe."

Ý kinh này có ba nghĩa: 1) Nhận biết tất cả các pháp như tiếng vang; 2) Nhận biết âm thanh của Phật như tiếng vang; 3) Có thể dùng ngôn âm như tiếng vang để mà thuyết pháp.

Hai: Nghĩa tách biệt: Tiếng vang cũng có năm nghĩa: 1) Hang trống rỗng; 2) Có âm thanh; 3) Âm thanh dội vào hang trống liền có tiếng vang đáp lại; 4) Tiếng vang này không phải có mà có; 5) Phàm ngu Tiểu thừa nói là có.

Ba: Các câu về có-không có... đều dựa theo trước có thể biết.

Bốn: Trong giải thích văn, có bốn: 1) Nhận biết tất cả các pháp như tiếng vang, nghĩa là sinh ra... hiển bày về đức có thể nhận biết, nhận biết tất cả... là trình bày về đã nhận biết. 2) Từ "Phân biệt..." trở xuống là tổng quát nhận biết về âm thanh như tiếng vang. 3) Riêng biệt nhận biết về âm thanh của Phật như tiếng vang: Không từ bên trong... là Phật như hang trống, lìa xa âm thanh vốn không thành tựu. Không phải bên trong phát ra, cơ cảm như âm thanh, lìa xa hang vốn không thành tựu. Không phải bên ngoài phát ra, bởi vì cả hai cùng dựa vào nhau. Không phải bên trong-bên ngoài, bởi vì lìa xa âm thanh vốn không có nghe cho nên không phải bên trong, bởi vì lìa xa căn vốn không có nghe cho nên không phải bên ngoài. Không phải cả hai bởi vì cả hai không phải, do duyên khởi của Vô tánh này như tiếng vang, cho nên luôn luôn có mà không phải có; không phải có mà thuyết pháp, cho nên nói là pháp thí cũng không hủy hoại. 4) Từ "Thâm nhập..." trở xuống là trình bày về có thể dùng âm thanh như tiếng vang của mình mà thuyết pháp, cũng là thành tựu hành của Nhẫn mà khởi dụng tự tại, trong đó có mười câu:

1) Khéo léo học phù hợp với pháp.

2) Từ "Như Đế Thích..." trở xuống là ví dụ so sánh về Viên âm.

3) Từ "Bồ-tát..." trở xuống là trình bày về khởi dụng phù hợp với

tánh.

4) Từ "Ư vô lượng..." trở xuống là hiển bày về phạm vi giới hạn

của nghiệp dụng.

5) Từ "Thọ trì..." trở xuống là thắng tiến nương vào học.

6) Từ "Xuất sinh..." trở xuống là trình bày về Diệu âm rộng lớn.

7) Từ "Phổ linh chúng sinh..." trở xuống là hiển bày về thành tựu lợi ích của nghiệp dụng.

8) Từ "Nhi âm..." trở xuống là hiển bày về quy phạm rất sâu xa của Dụng.

9) Từ "Tri âm thanh..." trở xuống là phân rõ về ngôn ngữ âm thanh nhất định.

10) Từ "Diệc bất nhiễm..." trở xuống là trình bày về có thể nhận biết tự tại.

Thứ tám: Như điện Nhẫn. Trong giải thích cũng có bốn:

Một: Tướng của Dụ: Luận Bát Nhã dụ cho pháp hiện hành không tồn tại lâu dài. Luận Công Đức Thí nói: "Ví như ánh chớp vừa lóe sáng liền tắt đi, tâm cũng như vậy, sát-na nhất định diệt đi." Lại trong luận ấy Bát Bất (Bát bất Trung đạo) ví dụ về nghĩa không rời bỏ. Trong kinh này cũng có ba: 1) Dụ cho tất cả các pháp mau chóng diệt đi như ánh chớp; 2) Dụ cho thân của Bồ-tát vô ngại như ánh chớp; 3) Dụ cho trí của Bồ tát hiểu rõ nơi u tối như ánh chớp.

Hai: Nghĩa tách biệt, cũng có năm nghĩa: Ba nghĩa đầu như mau chóng diệt đi... nói trên; 4) Có thể ngay lúc ấy biểu hiện rõ ràng; 5) Thể không phải xa gần, mà có thể soi chiếu xa gần.

Ba: Cũng có các câu về có-không có... suy nghĩ có thể thấy.

Bốn: Trong giải thích văn có ba: Trước là Pháp, tiếp là Dụ, sau là

Hợp.

Trong Pháp có hai: 1) Dựa theo hành thuộc Chỉ ngăn chặn thành

tựu, có chín cặp đều lìa xa ba phạm vi, vô cùng sâu xa không có gì nương nhờ; 2) Từ "Sở hành chân thật..." trở xuống là dựa theo hành thuộc Quán biểu hiện thành tựu, cũng không thọ trì Chánh pháp lưu chuyển là đạt được Lý mà không Chứng.

Trong Dụ có bốn: 1) Ánh chớp có thể soi chiếu rõ ràng; 2) Từ "Thí như..." trở xuống là chuyển dụ, như gương treo trên tường hiện rõ hình ảnh của mặt trời, dầu-nước... cũng như vậy, vốn giống như ánh chớp lóe sáng; 3) Ánh chớp không lìa xa... là trình bày về Thể-Dụng không tách rời nhau; 4) Ánh chớp có thể soi chiếu xa... là Thể-Dụng không lường được.

Trong kết hợp với pháp có ba: 1) Kết hợp với soi chiếu hiện rõ trước đây; 2) Từ "Nhi kỳ trí..." trở xuống là kết hợp, soi chiếu xa mà không phải xa; 3) Từ "Như chủng..." trở xuống là chuyển dụ, hạt giống không có mầm rễ mà có thể sinh ra mầm rễ, nếu có thì không sinh ra; Bồ-tát cũng như vậy, không có hai mà nói hai, có thì không có hai, cho nên nói là thời gian Vô ngại. Từ "Nhược Bồ-tát..." trở xuống là Nhẫn thành tựu đức dụng, nghĩa là thân-trí vô ngại nhanh chóng như ánh chớp.

Thứ chín: Như hóa Nhẫn. Trong giải thích cũng có bốn:

Một: Tướng của Dụ: Nhiếp Luận dụ cho quả của Văn-Tư tuệ do ý nghiệp mà sinh ra tựa như có mà không phải thật, cũng dụ cho thân biến hóa của Bồ-tát. Lại luận Thập Dụ của Long Thọ nói: "Như người biến hóa ấy không có sinh, không có già, không có bệnh, không có chết, không có khổ, không có vui, khác với mọi người, bởi vì nghĩa này cho nên trống rỗng, thật sự không có. Tất cả các pháp cũng đều như vậy, không có sinh-trú-diệt, vì vậy cho nên nói các pháp như hóa hiện." Rộng ra như luận ấy nói.

Hai: Nghĩa tách biệt, Hóa có bốn nghĩa: 1) Dựa vào tâm hóa hiện;

2) Hiện rõ sự hóa hiện; 3) Thật sự không có; 4) Hiện rõ nghiệp dụng. Luận Thập Dụ nói: "Giống như sự việc hóa hiện, tuy trống rỗng không có thật, mà có thể khiến cho chúng sinh buồn khổ-nóng giận-vui mừng- ngu si-mê hoặc; các pháp cũng như vậy, tuy trống rỗng không có thật, mà có thể làm cho chúng sinh khởi lên nóng giận... vì thế cho nên nói các pháp như hóa hiện."

Ba: Cũng có các câu về dung thông, nên dựa theo suy nghĩ phân rõ.

Bốn: Trong giải thích văn, có bốn: 1) Dựa theo pháp phân rõ về hóa hiện; 2) Dựa vào dụ trình bày về hóa hiện; 3) Kết hợp với pháp hiển bày về hóa hiện; 4) Nhẫn thành tựu tác dụng của hóa hiện.

Trong phần một có hai: Trước là hiển bày về pháp đã nhận biết; sau là phân rõ về pháp có thể nhận biết.

Trong phần trước: Đầu là tổng quát, từ "Sở vị..." trở xuống là riêng biệt. Trong đó tám câu đầu là dựa theo pháp nhiễm: 1) Nghiệp từ tâm dấy khởi; 2) Hành dẫn đến tu thành tựu; 3) Cảnh vọng trống rỗng không có; 4) Điên đảo khởi lên khổ vui; 5) Tùy tiện giữ lấy tình làm có; 6) Thế gian dựa vào Chân mà có; 7) Giác quán dấy khởi ngôn ngữ; 8) Tưởng dấy khởi não hại nhau. Ba câu tiếp là trình bày về Bồ-tát hóa hiện, hai câu sau là Phật hóa hiện, tất cả đều đưa ra nhân cho nên gọi là hóa hiện. Trong đó, Vô sinh bình đẳng, bởi vì đạt được Vô sinh mới gọi là không lui sụt, vì vậy không lui sụt vốn không có Thể mà như hóa hiện.

Hỏi: Hóa hiện này là dụ cho pháp hữu vi, cũng bao gồm dụ cho vô vi hay không?

Đáp: Hoặc là chỉ dụ cho hữu vi, như trong Đại Phẩm nói.

Hỏi: Nếu tất cả các pháp như hóa hiện, thì vì sao nói Niết-bàn là một pháp không phải như hóa hiện?

Đáp: Nếu nói tất cả các pháp cho đến Niết-bàn đều như hóa hiện, thì Bồ-tát mới phát tâm sẽ kinh ngạc sợ hãi; bởi vì Bồ-tát mới phát tâm, cho nên phân biệt sinh diệt thì như hóa hiện, không sinh diệt thì không như hóa hiện. Hoặc là cũng dụ cho vô vi, như trong Thập Địa thì trí Như Hóa gọi là pháp giới hóa. Hoặc là bao gồm cả hai, như trong Đại Phẩm nói. Nếu không vì Bồ-tát mới phát tâm thì trình bày bao gồm cả hai, nhưng phá bỏ cái thấy thật có ấy khiến cho thấy được pháp thật, đâu nhất định là do những ví dụ?

Từ "Phật tử..." trở xuống là kết luận về hóa hiện, thế gian là kết luận về tám câu trước, lìa xa thế gian là kết luận về năm câu sau.

Trong phần sau từ "Quyết định tri..." trở xuống là hiển bày về tướng của pháp có thể nhận biết: Đầu là pháp có thể nhận biết và pháp đã nhận biết sâu rộng trong sáng; sau từ "Cụ túc..." trở xuống là hiển bày về nhận biết tự tại vô ngại mà khởi hạnh.

Trong phần hai là dựa vào dụ có bốn mươi câu, câu đầu không từ tâm khởi lên, là bởi vì không phải từ chủng tử trong tâm sinh ra, còn lại đều có thể biết.

Trong phần ba là kết hợp với pháp, có bốn: Một, Tổng quát kết hợp với hạnh hóa hiện; Hai, Từ "Bất trước..." trở xuống là kết hợp với Thể của hạnh hóa hiện; Ba, Từ "Nhi bất xả..." trở xuống là kết hợp với Dụng của hạnh hóa hiện; Bốn, Từ "Thí như..." trở xuống là trở lại ví dụ để trình bày thuận theo không hề có gì mà kiến lập về quả của hạnh. Từ "Phật tử..." trở xuống là kết luận.

Trong phần bốn từ "Phật tử nhược Bồ-tát..." trở xuống là Nhẫn thành tựu tác dụng của hóa hiện, có mười câu: Một câu đầu là Nhẫn thành tựu, chín câu còn lại là tác dụng của hóa hiện. Trình bày về hóa hiện có chín nghĩa hiển bày về chín loại nghiệp dụng của Bồ-tát, trong đó: Hai câu đầu là trước Pháp-sau Dụ, bảy câu sau là nêu ra Dụ để hiển bày về Pháp, dựa theo giải thích có thể biết.

Thứ mười: Như hư không Nhẫn. Trong giải thích có bốn câu giống như trước:

Một: Tướng của Dụ: Luận Phật Địa dụ cho pháp giới thanh tịnh, bởi vì lìa xa tướng sai biệt. Các luận như Trung Biên... dụ cho tánh Viên thành thật. Kinh này và Đại Phẩm... dụ cho tất cả các pháp, bởi vì đều là Vô tánh. Luận Thập Dụ nói: "Giống như hư không không phải là pháp có thể thấy, bởi vì nhìn xa cho nên ánh mắt xoay chuyển thì trông thấy màu sắc; tất cả các pháp cũng lại như vậy, trống rỗng không hề có gì, bởi vì phàm phu cách xa Tuệ vô lậu, rời bỏ Thật tướng thì thấy chúng sinh như ngã-nhân-nam-nữ... mà thật sự chúng sinh này hoàn toàn không hề có gì.

Hai: Nghĩa tách biệt: Như hư không của Địa thứ tám có mười nghĩa, đầy đủ như trước đây phân rõ. Trong luận Thập Dụ có bốn lượt trở lại(Phục thứ) để giải thích: 1) Dựa theo gần không có mà xa có; 2) Dựa theo tánh tịnh gọi là nhiễm; 3) Dựa theo không có đầu-giữa và sau; 4) Dựa theo Thể thật sự không có vật. Giải thích rộng ra như luận ấy. Luận Phật Địa cũng có mười lượt trở lại, như luận ấy nên biết.

Trong kinh này nhiều môn, giải thích như văn có thể biết.

Ba: Cũng có các câu về lìa xa có-không có... suy nghĩ dựa theo có thể biết.

Bốn: Trong giải thích văn, có ba: 1) Trình bày về Giải của Nhẫn;

2) Từ "Phật tử như thị Bồ-tát..." trở xuống là trình bày về Hạnh của Nhẫn; 3) Từ "Nhược Bồ-tát..." trở xuống là hiển bày về Đức của Nhẫn. Cũng có thể tổng hợp phân làm bốn, đó là: Một, Nêu ra; Hai, Giải thích; Ba, Kết luận; Bốn, Ca ngợi.

Ngay trong phần hai là giải thích, có hai: Trước là trình bày về pháp đã hiểu rõ, sau là hiển bày về thành tựu Nhẫn.

Trong phần trước có mười câu, dùng mười nghĩa về hư không dụ cho mười loại pháp: 1) Nghĩa về hư không vốn không có tánh giống như pháp giới; 2) Nghĩa về không dấy khởi vốn dụ cho cõi thuận theo duyên cũng không có dấy khởi; 3) Nghĩa về một vị vốn dụ cho pháp tánh không có hai; 4) Nghĩa về không có hành vốn dụ cho hành tức là không có hành; 5) Nghĩa về không có phạm vi giới hạn vốn dụ cho pháp không có phân biệt; 6) Nghĩa về không có khác nhau vốn dụ cho Phật lực như nhau; 7) Nghĩa về có khắp ba thời gian vốn dụ cho Thiền hò vào lý tận cùng ba đời; 8)Nghĩa về lìa xa ngôn ngữ vốn dụ cho tự tướng của các pháp không thể nói được; 9) Nghĩa về vô ngại vốn dụ cho thân Phật không chướng ngại lẫn nhau, tùy theo cảm thì ứng; 10) Nghĩa về rộng khắp vốn dụ cho Thể của pháp rộng khắp.

Trong phần sau là thành tựu Nhẫn, có ba: Một, Tổng quát nêu ra tướng của Nhẫn thuộc ba nghiệp sánh bằng hư không; hai, Riêng biệt hiển bày về nghĩa hư không giống như đức của Bồ-tát. Trong đó nêu ra mười một nghĩa về hư không để hiển bày về mười một loại đức của Bồ-tát: 1) Một câu giải thích về thân như hư không. 2-3-4 là ba câu giải thích về trí thuộc Nhẫn như hư không, một câu đầu là Thể, hai câu sau là Dụng; trong đó hướng đến là nhân, thành tựu là quả. 5) Giải thích về khẩu như hư không, nghĩa là dựa vào hư không không có nơi chốn, cũng là biển rộng không có bến bờ. Cổ nhân nói: "Ngang mặt nước biển trở lên là hư không." Lại nói: "Biển rộng tuy rộng lớn mà hư không vốn chứa đựng phạm vi của biển rộng." 6-7 là hai câu giải thích về thân nghiệp như hư không. 8) Giải thích về khẩu nghiệp như hư không. 9) Giải thích về tâm như hư không, bởi vì tánh thanh tịnh. 10-11 là hai câu giải thích về tâm nghiệp như hư không.

Phần ba từ "Hà dĩ cố..." trở xuống là nêu ra vặn hỏi giải thích thành tựu. Vặn hỏi rằng nhờ vào pháp nào mà Bồ-tát đạt được ba nghiệp như hư không? Giải thích rằng tư duy về thiện căn của mình giống như hư không, dựa vào đây mà đạt được ba nghiệp cũng như hư không. Trong đó: Trước là nêu ra mười loại thiện căn đều như hư không, một phần là duyên khởi, phần Chân trong hai phần, một lượng là bởi vì giống như lý tánh. Sau từ "Bất vong nhất thiết..." trở xuống là mười câu trình bày về ba nghiệp đã đạt được: 1) Không quên... là ý nghiệp; 2) Dạo qua khắp nơi... là trình bày về thân nghiệp; 3) Rộng khắp mười phương... là trình bày về ý nghiệp; 4) Sinh ra... là trình bày về khẩu nghiệp.

Trong phần bốn là ca ngợi về Đức Dụng có hai mươi câu: Mười câu đầu là đạt được mười thân, mười câu sau là bao gồm ba nghiệp, mỗi một phần đều có nêu ra và giải thích. Mười thân này cùng với mười thân ở phẩm Thập Hạnh trước đây và mười thân trong phẩm Ly Thế Gian, đều có thâu nhiếp lẫn nhau, có thể biết.

Từ "Đắc hư không tế..." trở xuống là mười câu sau bao gồm ba nghiệp đều như hư không, trong đó: Đầu là một câu tổng quát hiển bày về hàm tàng. Tiếp là hai câu riêng biệt phân rõ về khẩu nghiệp. Tiếp là ba câu riêng biệt trình bày về ý nghiệp, bởi vì lìa xa tham dục, là tâm thanh tịnh cho nên cõi Phật thanh tịnh. Tiếp là ba câu riêng biệt trình bày về thân nghiệp, một là Dụng, hai là Thể, ba là Tướng, nghĩa là các căn. Sau cuối là một câu tổng quát kết luận về Trí sâu xa.

Hỏi: Bảy Dụ này sai khác thế nào?

Đáp: Năm dụ về Huyễn... là dùng tựa như có để phá bỏ thật có, dụ về Như Hóa là dùng không có mà có để phá bỏ tựa như có, cuối cùng dụ về Hư Không là dùng tánh-tướng đều đoạn tuyệt để phá bỏ tất cả. Lại sáu dụ trước loại bỏ có hợp với nhiều Không, dựa vào Không thiết lập ít có; một dụ sau loại bỏ có hòa vào ít Không, dựa vào Không thiết lập nhiều có.

Hỏi: Vì sao cần phải nhiều dụ?

Đáp: Bởi vì khiến cho Lý-Trí trong sáng, bởi vì môn khác nhau hiển bày về pháp, bởi vì nghĩa lý kiên cố. Phần trường hàng, xong.

Trong phần trùng tụng có 119 tụng, phân ra mười một đoạn:

1) Có mười kệ tụng về Tùy thuận âm thanh Nhẫn, trong đó: Đầu là hai kệ tụng về nghe pháp chân thật trước đây; tiếp là một kệ tụng về không kinh ngạc...; tiếp là hai kệ tụng về tin hiểu; tiếp là hai kệ tụng về yêu thích thọ trì; sau là ba kệ tụng về thuận theo tiến vào tu tập an trú... có thể biết.

2) Từ "Thí như công đức nhân..." trở xuống có mười kệ tụng về Thuận Nhẫn: Đầu là ba kệ tụng về bắt đầu quán tùy thuận tịch tịnh... tiếp là một kệ tụng về không trái với các pháp; tiếp là một kệ tụng về tùy thuận tiến sâu vào... tiếp là hai kệ tụng về tâm thanh tịnh thẳng thắn... sau là ba kệ tụng về tu quán bình đẳng tiến sâu vào đầy đủ.

3) Từ "Tam thập tam Thiên..." trở xuống có mười kệ tụng về Vô sinh Nhẫn: Đầu là ba kệ tụng về không thấy có pháp sinh, không thấy có pháp diệt trước đây; tiếp là bốn kệ từ "Hà dĩ cố..." trở xuống có mười câu giải thích về thành tựu; sau là ba kệ tụng về kết luận ca ngợi hiển bày thù thắng.

4) Từ "Quán sát chư thế gian..." trở xuống có mười kệ tụng về Như huyễn Nhẫn: Đầu là hai kệ tụng về phần nói tóm lược trước đây; tiếp là bốn kệ tụng về dụ-hợp trong phần nói mở rộng; sau là bốn kệ tụng về thành lập hạnh của Nhẫn.

5) Từ "Bồ-tát Ma-ha-tát..." trở xuống có mười kệ tụng về Như viêm Nhẫn: Đầu là hai kệ tụng về Pháp thuyết; tiếp là bốn kệ tụng về dựa theo Dụ hiển bày về Pháp, nghĩa là hơi nóng và nước từ Tưởng sinh ra cho nên lấy làm ví dụ. Lại do Tưởng cho nên có pháp mà thật ra không phải có, như hơi nóng tựa như nước mà thật ra không có nước, cho nên lấy làm ví dụ. Sau là bốn kệ cùng nêu ra Dụ và Pháp, hiển bày về Pháp rất sâu xa.

6) Từ "Bỉ năng giải thế gian..." trở xuống có mười lăm kệ tụng về Như mộng Nhẫn: Đầu là hai kệ tụng về tất cả thế gian như mộng; tiếp là một kệ tụng về mộng không phải cõi Dục... tiếp là một kệ tụng về tánh của mộng vắng lặng và không đắm vào mộng; tiếp là hai kệ tụng về không hủy hoại mộng; tiếp là hai kệ tụng về mộng không có tự tánh; tiếp là bốn kệ tụng về thọ trì tất cả các pháp như mộng; sau là ba kệ tụng về không hủy hoại mộng, không hư vọng giữ lấy mộng...

7) Từ "Bồ-tát Ma-ha-tát..." trở xuống có mười bảy kệ tụng về Như hưởng Nhẫn: Đầu là hai kệ tụng về nhận biết tất cả các pháp như tiếng vang; tiếp là ba kệ tụng về phân biệt các âm thanh như tiếng gọi vang dội; tiếp là ba kệ tụng về hiểu rõ âm thanh của Như Lai không từ bên trong phát ra... tiếp là hai kệ tụng về tiến vào pháp giới lìa xa hư vọng, khéo léo phát ra vô lượng âm thanh... tiếp là ba kệ tụng về âm thanh vô ngại khiến cho chúng sinh phát khởi thiện căn... sau là bốn kệ tụng về âm thanh không phải lời nói mà tùy thuận lời nói cũng không nhiễm trước...

8) Từ "Tịch tịnh..." trở xuống có hai mươi hàng kệ gồm mười kệ bảy chữ tụng về Như điện Nhẫn: Đầu là hai kệ tụng về ý quán sát; tiếp là hai kệ tụng về thế gian không sinh...; tiếp là hai kệ tụng về không tùy theo thế gian lưu chuyển, không tiếp nhận Chánh pháp... cũng tụng về không hai pháp mà phân biệt hai tướng...; tiếp là hai kệ tụng về không ở trong thế gian...; tiếp là một kệ tụng về không thực hành hạnh Bồ-tát, không rời bỏ Đại nguyện...; sau là một kệ tụng về ca ngợi đức thành tựu lợi ích.

9) Từ "Tu tập thậm thâm..." trở xuống có mười kệ tụng về Như hóa Nhẫn: Đầu là ba kệ tụng về thực hành hạnh Bồ-tát như hóa hiện; tiếp là ba kệ tụng về nhận biết nghiệp hành của chúng sinh... và Phật Bồ-tát... đều như hóa hiện; tiếp là hai kệ tụng về nghiệp hành tùy theo thế gian; sau là hai kệ tụng về ca ngợi đức có dụng hóa hiện.

10) Hư không Nhẫn cũng có mười kệ: Đầu là hai kệ tụng về chúng sinh và thế gian như hư không; tiếp là hai kệ tụng về Cảnh và Trí như hư không; tiếp là hai kệ tụng về Tuệ và Pháp như hư không; tiếp là hai kệ tụng về có thể nói và đã nói như hư không; sau là hai kệ tụng về ba đời-ba nghiệp như hư không.

11) Từ "Thị danh..." trở xuống có bảy kệ tụng về kết luận ca ngợi hiển bày thù thắng: Đầu là ba kệ tụng về Tự lợi-Lợi tha tròn vẹn; tiếp là hai kệ tụng về nhân quả đầy đủ; sau là hai kệ tụng về kết luận thù thắng rộng lớn.