SỐ 1733 — HOA NGHIÊM KINH THÁM HUYỀN KÝ

Phẩm 12: PHẠM HẠNH

A. GIẢI THÍCH TÊN GỌI: Giải thích tên gọi: Một- Lìa xa cấu nhiễm của vọng niệm cho nên nói là Phạm, thông hiểu về lý Vô ngã cho nên nói là Hạnh, Hạnh này tức là Phạm. Hai- Lìa xa cấu nhiễm đến cuối cùng gọi là Phạm, tức là cảnh chân thật; Trí có năng lực chứng được cảnh này cho nên nói là Hạnh. Ba- Quả của Niết-bàn là Phạm, bởi vì vắng lặng; nhân của tu là Hạnh, đây là Hạnh của hai Phạm. Tịnh và Phạm khác nhau thế nào? Có sáu khác nhau: 1) Dựa theo Báo, trời cõi Dục là Tịnh, trời cõi Sắc là Phạm. 2) Dựa theo Người, Giới tại gia là Tịnh, Giới xuất gia là Phạm. 3) Dựa theo Hành vị, trong Tín thì tu là Tịnh hạnh, tiến vào phần vị trở đi thì tu là Phạm hạnh. 4) Dựa theo hai Lợi, ba Học thuộc về Tự lợi là Tịnh hạnh, bốn Đẳng thuộc về Lợi tha là Phạm hạnh, điều này như kinh Niết Bàn nói. 5) Dựa theo hai Hành, tùy theo sự việc mà thực hành tu tập Bố thí-Trì giới... là Tịnh hạnh, lìa niệm phù hợp với sâu xa là Phạm hạnh, như trong văn. 6) Dựa theo nhân quả, Niết-bàn là Tịnh, hành thuộc Đạo đế là Phạm, chính là trong kinh nói: Phạm hạnh đã lập.

B. Ý đưa ra có năm: 1) Trước là phần vị-tiếp theo là hành, nghĩa là trước trình bày về phần vị chính thức, nay phân rõ về hành của phần vị thành tựu, do đó văn nói tu tập Phạm hạnh gì để đầy đủ Thập Trú?

2) Trước trình bày về phần vị chính thức, nay phân rõ dựa vào phần vị để khởi hạnh. 3) Trước là riêng-đây là chung, nghĩa là trong Thập Trú trước đây đều tu một loại công hạnh riêng biệt, nay phân rõ công hạnh trong các phần vị thực hành như nhau. 4) Trước là chung-đây là riêng, nghĩa là trước đây phân rõ chung về phần vị, nay trình bày riêng về hạnh của người xuất gia. 5) Trước đây hiển bày về tướng sai biệt của phần vị, nay gặp duyên tiến vào thật, tức là Tướng trước-Thể sau.

C. TÔNG THÚ, dùng Chánh hạnh vô niệm làm Tông, phần vị Thập Trú đã thành tựu và mau chóng thành Phật... làm Thú. Quán lý Vô niệm sơ lược làm thành năm môn v.v...

D. GIẢI THÍCH VĂN có hai: Đầu là hỏi-sau là đáp. Trong hỏi trình bày về căn khí tiếp nhận pháp lìa nhiễm cho nên dựa vào Thiên Tử, căn khí lìa vọng niệm mới có thể tiếp nhận cho nên gọi là Chánh niệm, đầy đủ trong phần Thiên chủ Quang Nữ ở văn sau.

Trong văn: Một, Nêu ra người tin theo sự việc, không phải là người thì Không, pháp không phải là người; Hai, Từ "Bỉ chư..." trở xuống là chính thức hỏi có ba: 1) Hỏi về tu Phạm hạnh; 2) Thành tựu phần vị; 3) Đạt được quả.

Trong đáp sở dĩ Pháp Tuệ thuyết giảng, là bởi vì Tuệ chiếu rọi pháp mới có thể nêu rõ pháp. Trong đó cũng có ba: 1) Đáp câu hỏi về tu Phạm hạnh; 2) Từ "Hựu phục tu tập..." trở xuống là đáp câu hỏi về thành tựu phần vị; 3) Từ "Như thị quán giả..." trở xuống là đáp câu hỏi về đạt được quả. Lại cũng có thể phẩm này trở lại tiếp tục giải thích về nghĩa thành tựu của Trú thứ nhất trong Thập Trú trước đây, trong đó có ba, đó là một giải thích về phát tâm trước đây, hai là giải thích về mười Lực do phát tâm mà đạt được, ba là giải thích về tự giác ngộ đạt được quả thông hiểu giống như pháp giới trước đây, vì vậy ngay Trú thứ nhất này thâu nhiếp đầy đủ Thập Trú.

Trong phần một có bốn: 1) Trình bày về quán sát tìm tòi suy nghĩ,

2) Từ "Hựu tri quá khứ..." trở xuống là trình bày về quán sát đúng như thật, 3) Từ "Bồ-tát chánh niệm..." trở xuống là tướng thành tựu lợi ích của quán, 4) Từ "Thị danh..." trở xuống là kết luận về tên gọi của quán. Trong phần một có ba: a) Nêu ra mười pháp làm cảnh đã quán (sở quán), b) Từ "Ưng như thị quán..." trở xuống là dùng lý nêu ra rõ ràng để hiển bày về chân lý của Phạm hạnh, c) Từ "Đương như thị..." trở xuống là kết luận.

Vì sao chỉ dựa vào mười pháp mà quán, bởi vì thâu nhiếp tóm lược toàn bộ các pháp, nghĩa là thân-khẩu-ý là quả hữu vi, ba nghiệp là nhân của quả ấy, Phật và Pháp là quả xuất thế, Tăng và Giới là nhân của quả ấy. Lại người xuất gia tu hạnh xuất thế cần phải dựa vào mười pháp này mới thành tựu Phạm hạnh, nghĩa là Tam Bảo và Giới là bốn cảnh thanh tịnh không hư hoại, tức là thụ động tin-thụ động tiến vào; thân-khẩu-ý là dụng cụ có thể tu hành, tức là chủ động tin-chủ động tiến vào, ba nghiệp là hành đối với cảnh thụ động tu tập-thụ động thành tựu. Nay suy xét tìm hiểu Phạm hạnh này ở trong pháp nào? Đã cầu không thể được, tức là Tướng không còn-Lý hiển bày mới là Phạm hạnh chân thật, cho nên trong văn dựa theo mười pháp này chỉ nêu ra Phạm hạnh mà không nêu ra pháp khác.

Trong văn có hai: Một, Dùng lý đối chiếu để xác định; Hai, Từ "Nhược thân thị..." trở xuống là phá bỏ từ ngoài vào trong để hiển bày về không phải. Lại đầu là tổng quát-sau là riêng biệt, đầu là tóm lược- sau là mở rộng. Trong này nêu ra mười pháp để đối chiếu, tức là mười phần.

Trong phần một, nếu thân là Phạm hạnh thì nhất định đã thiết lập điều ấy; sau dùng lý mở rộng nêu ra, nghĩa là Phạm đã là pháp thanh tịnh, thân là tạp uế cho nên không phải. Bởi vì sáu sự như thân... này là gồm chung pháp nhiễm-tịnh, chỉ dựa theo nhiễm-tịnh trái ngược nhau trình bày không phải là Phạm hạnh, không phá bỏ tự Thể của sau sự ấy; bốn phần sau là pháp thanh tịnh, bởi vì thuận với Phạm hạnh, tức là mở rộng phân tích riêng biệt để hiển bày về chân lý.

Trong phần một là thân có tám câu, một câu đầu là tổng quát, bảy câu còn lại là riêng biệt: 1) Không có quỹ tắc thích hợp thì không phải là pháp xuất thế; 2) Ăn uống cung cấp để thành tựu; 3) Tập khí tệ hại bừng bừng; 4) Có đủ ba mươi sáu vật; 5) Vấy nhiễm bụi bặm dơ bẩn; 6) Tự nuôi dưỡng bằng tà mạng; 7) Các loài trùng rúc rỉa.

Theo kinh Quán Phật Tam Muội: "Lúc Đức Phật sắp thành đạo, có các ma đến quấy nhiễu. Lúc ấy Đức Phật dùng lông trắng nhỏ dài để hóa ra, khiến cho ma nữ kia tự thấy máu mủ, nước miếng-nước mũi, chín lỗ căn bản, sinh tạng-thục tạng, tạng phủ trong thân, uốn lượn quanh co, sinh ra các loài trùng. Có tám vạn hộ trùng, mỗi hộ có chín ức các trùng nhỏ cùng chui rúc tiến vào trong ruột non, há miệng hướng lên phía trên, trùng lớn chui rúc tiến vào trong ruột già, há miệng cũng như vậy, rúc rỉa ăn các tạng phủ-mạch tủy, sinh trùng nhỏ như lông tơ, số ấy rất nhiều. Các ma nữ trông thấy sự việc này lập tức nôn mửa..."

Lại trong Tiểu thừa nói: "Đầu trùng hướng vào phía trong, đuôi trùng hướng ra phía ngoài, đan làm lớp da người." Lại trùng này là cảnh quán cho nên tuy thật có mà lúc dấy lên quán về trùng thì mới trông thấy, như xương trắng... cũng quán sát thì mới trông thấy. Tiểu thừa tức là thật, Sơ giáo tức là Không, đều dựa theo đây.

Trên đây chỉ là phá bỏ từ ngoài vào trong, vì vậy nói là nên biết Phạm hạnh tức là các loài trùng. Nếu đầy đủ thì phải nói là các loài trùng đã không phải là Phạm hạnh, biết rõ ràng Phạm hạnh không ngay nơi thân này, như thân không có Phạm hạnh thì môn khác cũng như vậy. Bởi vì dựa vào những điều này mà thành tựu Phạm hạnh, cho nên đối với mười pháp này cầu Phạm hạnh không thể được, lìa xa mười pháp này cũng cầu không thể được. Văn sau nói như thế nào là Phạm hạnh, pháp của Phạm hạnh là ở nơi nào...? Ý là như vậy, tùy văn dựa theo biết được.

Trong phần hai là thân nghiệp có thể biết.

Trong phần ba là khẩu, tâm tiếp xúc là Xúc thường xuyên duyên với cảnh dấy khởi lời nói, giúp cho phát ra thành khẩu nghiệp. Luận Câu Xá gọi là Tăng ngữ xúc trong mười sáu loại Xúc.

Trong phần bốn là khẩu nghiệp, ngôn ngữ so với trước có gì khác nhau? Trước là dựa theo Thể của báo, sau là dựa theo Dụng của nghiệp cho nên khác nhau. Thật sự mà luận thì Thể của khẩu thuộc về thân thâu nhiếp, nhưng chọn lấy bên lời nói chủ động phát ra gọi là Ngữ, pháp của lời nói thụ động phát ra gọi là Ngữ nghiệp. Vì vậy Tân dịch ra là Ngữ nghiệp, Cổ dịch dựa vào tướng gọi là Khẩu. Tác-Vô tác là nghĩa về Biểu-Vô biểu trong Thể của Ngữ nghiệp.

Trong phần năm là ý, huyễn mộng là bởi vì ý thức hiện hành trong lúc ngủ, những sự việc chủ động-thụ động... đã trông thấy trong mộng, đều vốn là tâm huyễn dấy lên. Trong đó Giác quán... đã là tâm pháp, giống như là nêu ra tâm sở(số) để chứng minh cho tâm vương.

Trong phần sáu là ý nghiệp, dựa theo năm Biến hành để nêu ra, bởi vì là hoạt động hiện hành căn bản. Tưởng là Tưởng số, thi thiết là Tư, nóng lạnh-đói khát là Xúc, khổ... là Thọ, đại khái là không có tác ý.

Trên đây chỉ là nhiễm-tịnh trái ngược nhau hiển bày về không phải là Phạm hạnh, không cần phải phá bỏ tường tận; bốn phần sau thuận với Phạm hạnh cho nên phá bỏ riêng biệt, phân tích tường tận mới hiển bày về chân lý, cho nên không giống nhau.

Trong phần bảy là Phật: 1) Dựa theo năm Ấm; 2) Dựa theo tướng tốt; 3) Dựa theo thần thông. Nghiệp báo là nêu rõ sự việc cây thương vàng... Ba điều trên đây đều dựa vào phần trước phát khởi phần sau theo thứ tự nêu ra.

Trong phần tám là Pháp, có sáu câu: 1) Giáo thanh tịnh; 2) Lý về quả; 3) Dựa theo duyên sinh-không sinh; 4) Dựa vào Thể thật-không thật; 5) Dựa vào tình là hư vọng; 6) Thành và hoại là hợp và tán. Trong này gồm chung có ba nghĩa: a) Tịnh là hai câu đầu; b) Nhiễm là hư vọng; c) Không phải nhiễm-không phải tịnh là những câu còn lại. Bởi vì dựa theo ba tánh tùy theo thấy một phần, tánh thuộc phần còn lại không khác, cho nên đều không phải là pháp. Lại dựa theo chấp, Lương Nhiếp Luận nói: "Chấp Niết-bàn lấy Vô sinh tịch tịnh làm Thể, có năng lực lìa xa ba khổ làm Dụng..., đều thành Pháp-Ngã và Ngã sở chấp, cho nên đều không phải là pháp."

Trong phần chín là Tăng: 1) Dựa theo phần vị mà cầu, Tăng nghĩa là bốn Hướng-bốn Quả, bởi vì cùng chứng Vô ngã. Hòa hợp là ai? Vì vậy không có Tăng. 2) Dựa theo đức dụng mà cầu, nghĩa là ba Minh- sáu Thông. 3) Dựa theo căn mà cầu, nghĩa là A-la-hán độn căn nhờ vào thời gian-nơi chốn mới đạt được giải thoát, gọi là Thời giải thoát; lợi căn ngược lại với điều này, gọi là Phi thời giải thoát.

Trong phần mười là Giới, Tầm-Tư có thể biết. Trên đây là bốn phương tiện Tầm-Tư cũng gọi là cầu trí: 1) Cầu theo danh, 2) Cầu nghĩa,

3) Cầu tự tánh, 4) Cầu sai biệt.

Từ đây trở xuống là phần thứ hai trình bày về trí quán sát đúng như thật. Trong đó có sáu: 1) Nêu ra thời gian làm chỗ dựa của Phạm hạnh, đó là ba đời đều Không, đầu là tổng quát quán sát, sau là giải thích riêng biệt. Nghĩa là bởi vì pháp hiện tại này không có Thể cho nên có thể dừng lại, không có chuyển vào trong đời quá khứ. Lại bởi vì không có Thể, cho nên không thể nào tiếp tục chuyển vào đời vị lai. Lại bởi vì quá khứ diệt mất không có, cho nên không có vật nào có thể nối tiếp nhau chuyển vào hiện tại. Lại bởi vì vị lai không có Thể, cho nên không có pháp nào có thể dấy khởi khiến cho đến hiện tại, sát-na trước sau nên biết cũng như vậy. 2) Nêu ra Thể của Phạm hạnh. 3) Nêu ra nơi chốn làm chỗ dựa của Phạm hạnh, đó là đối với mười pháp trên đây, pháp nào là Phạm, Phạm ở nơi nào? 4) Nêu ra chủ của Phạm hạnh.

5) Dựa theo có-không có để nêu ra. 6) Dựa theo năm Ấm để nêu ra.

Trong phần thứ ba là quán thành tựu lợi ích: Một là trong thành tựu về quán, trước nói về pháp, như trên dựa theo ba đời quán sát mười pháp đều Không, cho nên nói phân biệt các pháp ba đời bình đẳng; sau nói về dụ, có thể biết. Hai từ "Như thị..." trở xuống trình bày về tướng của lợi ích có hai: 1) Lợi ích về hư vọng không trở ngại tâm, nghĩa là vì sao có thể không trở ngại? Bởi vì không giữ lấy tướng. Vì sao không giữ lấy? Bởi vì không có tánh. 2) Lợi ích về soi chiếu rõ ràng pháp giới, pháp-dụ có thể biết. Lại cũng có thể trước quán sát sáu pháp là thân... bình đẳng như Không, sau quán sát bốn pháp là Phật... như Không.

Thứ tư là kết luận về tên gọi của quán, có thể biết. Giải đáp câu hỏi thứ nhất, xong.

Từ đây trở xuống là đáp về câu hỏi thứ hai. Do thành tựu về hành của quán trước đây, cho nên lại tiếp tục tu thắng hạnh tiến vào phần vị Thập Trú. Trong văn có ba: Một là quán sâu vào quả trí; hai là tăng trưởng Đại Bi; ba từ "Tất phân biệt..." trở xuống là dùng lý dẫn dắt hai loại trước, tức là ba tâm-ba giới thành tựu ba đức-ba thân... Bởi vì văn trước kia, ở trong Trú thứ nhất đạt được một phần của mười Lực, nay hành thành tựu tiến vào phần vị cho nên phân rõ về lúc đầu, văn phần một-hai có thể biết. Trong phần ba có hai: Đầu là pháp, sau là dụ. Trong pháp có hai: 1) Dùng lý dẫn dắt Bi, nghĩa là không rời bỏ tịch diệt, không rời bỏ chúng sinh, bởi vì Không-Hữu không hai là chúng sinh, Bát-nhã Đại Bi là một tâm. 2) Dùng lý dẫn dắt quả, nghĩa là thực hành về nghiệp Vô thượng mà không cầu báo, bởi vì tức là Không cho nên không cầu, bởi vì không hoại cho nên thường hành, cũng là hành Trung đạo Chỉ-Quán cùng thực hành không vướng vào Không-Hữu. Vì sao đạt được như vậy? Bởi vì quán sát các pháp như huyễn..., không có Thể như huyễn, hiện tại thật như mộng, có tác dụng như chớp, duyên tụ như tiếng vang, thành sự như biến hóa.

Trong đáp về câu hỏi thứ ba, có hai: Một là nhắc lại phần trước, hai là phát khởi phần sau. Trong phát khởi phần sau, có hai lớp hiển bày về nhân ít đạt được quả lớn, trong đó đều có hai: Trước là nêu ra, sau là giải thích. Lớp thứ nhất trong nêu ra, dùng ít phương tiện là nhân, mau chóng đạt được... là quả. Trong giải thích, vì sao ít nhân mà mau chóng đạt được quả lớn? Giải thích bởi vì thường vui với quán sát về pháp không hai như Bi-Trí, Không-Hữu..., cho nên mau chóng đạt được, vì vậy nói rằng điều này là có. Trong lớp thứ hai, nêu ra lúc mới phát tâm là nhân, liền thành Chánh giác là quả; cũng là trở lại giải thích điều trước, nghĩa là trước đây nói mau chóng đạt được quả Phật, nhưng chưa biết lúc nào gọi là mau chóng đạt được, nay giải thích là lúc phát tâm liền đạt được. Văn sau nói Bồ-tát mới phát tâm tức là Phật, cho nên cùng với các Như Lai trong ba đời như nhau. Đây là trình bày về lúc hạnh đầy đủ tiến vào phần vị liền đạt được phần vị Phổ Hiền, một phần vị tức là tất cả các phần vị, cho đến quả Phật không có gì không đầy đủ trọn vẹn, cho nên nói là Chánh giác. Sau giải thích vì sao đạt được như vậy? Bởi vì nhận biết tất cả chân thật, là hiển bày về lý đầy đủ; đầy đủ thân Tuệ, là hiển bày về trí đức đầy đủ; không từ nơi khác mà tỏ ngộ, là bên trong tự nhiên giác ngộ thông suốt, lẽ nào là trong nhân nói quả hay sao? Đây là hành vị Phổ Hiền của Nhất thừa, nhân quả viên dung ngay trong nhau vô ngại, cho nên đưa đến như vậy. Thích hợp nên suy nghĩ dựa theo đây.

Phẩm 13: SƠ PHÁT TÂM BỒ TÁT CÔNG ĐỨC

A. GIẢI THÍCH TÊN GỌI: Bổn giác huân tập từ bên trong, Đại tâm bắt đầu phát khởi, cho nên nói là Phát tâm; thành tựu công hạnh, thiết lập phần vị gọi là Bồ-tát; công vượt lên trên nhiều kiếp, đức rộng lớn như trần sa, cho nên nói là Công đức; đây là trình bày về công đức sơ phát tâm của Bồ-tát. Ở đây đã phân rõ bởi vì giản lược Nhị thừa cho nên nói là Bồ-tát, giản lược tâm cuối cùng cho nên nói là Sơ phát; đây là trình bày về công đức do phát tâm thâu nhiếp, không phải là phân rõ về tướng của phát tâm, cho nên lấy làm tên gọi của phẩm.

B. Ý đưa ra có ba:

1) Thập Trú và Phạm Hạnh trước đây trình bày về Thể của hành vị, nay hiển bày về đức thù thắng ấy cho nên đưa ra.

2) Cuối phẩm trước vào lúc mới phát tâm liền thành Chánh giác, nhưng chưa biết tâm này có công đức gì mà có thể như vậy, vì thế đưa ra để giải thích về nghĩa này.

3) Hai phẩm trước đây dùng pháp dựa vào cơ mà nói khiến cho hành vị có phạm vi giới hạn, nay thì dùng cơ dựa vào pháp để hiển bày về đức lượng là không có giới hạn. Vì vậy hai phẩm trước gồm chung hai Giáo đồng-biệt, nay thì chỉ trình bày về Biệt giáo vốn là sự huyền diệu của Nhất thừa, về sau trong kệ dùng ngôn từ tuyệt vời để ca ngợi thuật lại, cho nên tiếp tục đưa ra.

C. TÔNG THÚ: Phân rõ về sơ phát tâm thâu nhiếp công đức của Phổ Hiền, đầy đủ phần lượng nhân quả sánh cùng pháp giới, là Tôn của phẩm này.

D. GIẢI THÍCH VĂN: Ở trong phẩm này có phần thuyết giảng là bốn phần: Một là Thỉnh, hai là Thuyết, ba là Chứng, bốn là Tụng.

Nay là phần Thuyết, trong đó có hai: Đầu là trường hàng nói phân tán, sau là kệ tụng thâu nhiếp toàn bộ.

Trong phần đầu cũng có hai: Trước là cõi này, sau là kết luận nối thông.

Trong phần trước cũng có hai: Một là chính thức thuyết giảng, hai là chứng minh thành tựu.

Trong phần một cũng có hai: Đầu là hỏi, sau là đáp.

Trong đáp có ba: Một- Tổng quát ca ngợi về rất sâu xa(thậm thâm) khiến cho sinh tâm mong mỏi; Hai- So sánh hiển bày về thù thắng làm sinh khởi niềm tin thanh tịnh (tịnh tín); Ba- Ngay nơi tướng phân rõ về sâu xa khiến cho phát sinh hiểu biết chính xác (Chánh giải).

Đầu trong phần thưa hỏi, Đế Thích thưa hỏi là ở cõi trời cho nên hiển bày về công đức tự tại, Pháp Tuệ thuyết giảng là Tuệ xứng với pháp thì mới cùng tận ranh giới của công đức.

Hai là trong phần thuyết giảng, có hai: Một- Ca ngợi về sâu xa khiến cho tin tưởng; Hai- Từ "Tuy nhiên..." trở xuống là chính thức thuyết giảng khiến cho hiểu biết. Lại giải thích trước là dấy khởi mong mỏi của họ, sau là chính thức trao cho lý pháp. Lại giải thích trước là hiển bày về Thể rất sâu xa, sau là trình bày về Dụng rộng lớn. Lại giải thích trước là hiển bày về Nghĩa rất sâu xa, sau là hiển bày về Giáo rất rộng lớn.

Trong phần trước, câu đầu là tổng quát, sáu câu là riêng biệt: 1) Tự mình không có thể biết được; 2) Người khác nghe không tin được;

3) Tư duy không hiểu được; 4) Nói ra không sáng tỏ; 5) Tu tuệ không có thể thông suốt; 6) Trí do báo sinh ra không có thể phân biệt, bởi vì rất sâu xa.

Lại giải thích: 1) Giáo lượng khó biết; 2) Nghĩa sâu khó tin; 3) Tư duy khó hiểu; 4) Ứng giáo khó nói; 5) Muốn chứng khó thông; 6) Kể ra cùng tận cho nên khó phân biệt.

Thứ hai là trong phần so sánh hiển bày về thù thắng, toàn bộ có 11 đoạn so sánh: 1) Dựa theo dụ để so sánh về lợi ích chúng sinh; 2) Dựa theo dụ để so sánh về bước đi và quốc độ; 3) Dụ về tính kiếp thành hoại; 4) Dụ về khéo léo nhận biết dục lạc; 5) Dụ về khéo léo nhận biết các căn; 6) Dụ về khéo léo nhận biết hy vọng; 7) Dụ về khéo léo nhận biết phương tiện; 8) Dụ về khéo léo nhận biết tâm ý người khác; 9) Dụ về khéo léo nhận biết tướng của nghiệp; 10) Dụ về khéo léo nhận biết phiền não; 11) Dụ về công đức cúng dường Phật. Trong luận thâu nhiếp làm thành sáu: Ba loại đầu là ba, năm loại tiếp là một, hai loại tiếp là một, một loại sau là một, cho nên làm thành sáu. Giải thích có ba môn: Một-Đối với sáu thậm thâm trước đây; hai-Dựa theo tâm Bồ-đề tương tự của Bồ-tát; ba-Dựa theo đối trị sáu chướng.

Trong Dụ một có hai: Trước là so sánh để hiển bày về thù thắng, sau từ "Hà dĩ cố..." trở xuống là giải thích nguyên cớ về thù thắng.

Trong phần trước có mười lớp làm thành hai: Đầu là một lớp nói riêng biệt, sau là chín lớp nói gồm chung.

Trong lớp đầu có bốn: Một-Nêu ra sự rộng rãi; hai-Chính thức nêu ra hỏi; ba-Đáp để hiển bày về rộng rãi; bốn-Phân rõ về vượt lên trên.

Trong phần một cũng có bốn rộng rãi: 1) Đã cúng dường rộng rãi đó là Tăng-kỳ chúng sinh...; 2) Sự cúng dường rộng rãi đó là tất cả vật dụng ưa thích; 3- Thời gian cúng dường rộng rãi đó là một kiếp...; 4- Lợi ích rộng rãi khiến cho tu năm giới...

Trong chín lớp sau cũng có bốn: 1) Cùng nêu ra chín sự, trong đó cũng có đủ bốn rộng rãi, dựa theo phần một thì biết, chỉ tăng thêm nhiều... là khác; 2) Hỏi; 3) Đáp; 4) Vượt lên trên; đều có thể biết mà thôi.

Trong phần hai là giải thích hiển bày về thù thắng có hai: 1) Nguyên cớ thế nào là chính thức nêu ra vặn hỏi, nêu ra vặn hỏi có hai ý: Một là nói rằng như trước đã nói công đức rất nhiều, vì sao so với đây mà không phải là tương tự; vì vậy giải thích rằng Bồ-tát mới phát tâm không vì phạm vi giới hạn bấy nhiêu... cho nên không phải là so sánh. Hai là nói rằng sơ tâm của Bồ-tát có công đức thù thắng gì mà vượt lên trên phần vị trước; giải thích rằng bởi vì đều mong muốn không đoạn mất chủng tử Phật..., cho nên vượt qua trước. Các văn sau đều dựa theo đây. 2) Từ "Phật tử..." trở xuống là giải thích về thành tựu.

Trong giải thích về thành tựu có hai: Một là trình bày không bởi vì sự có phạm vi giới hạn mà phát tâm, hiển bày về bốn rộng rãi trước đây không phải là rộng rãi; hai từ "Dục bất đoạn Phật chủng..." trở xuống là trình bày bởi vì sự không có phạm vi giới hạn mà phát tâm, cho nên hiển bày phần vị này vượt lên trên phần vị kia.

Trong phần này có mười hai câu: Một câu đầu vượt qua phần vị là tổng quát, bởi vì tâm Bồ-đề là chủng tử Phật mà Bồ-tát luôn luôn phát khởi gọi là không đoạn mất; lại Bồ-tát giáo hóa chúng sinh tồn tại trong chủng tử Như Lai, không khiến cho chọn lấy quả nhỏ bé cũng gọi là không đoạn mất, không giống như năm giới trước đây. Những câu còn lại là riêng biệt: 1) Tâm vượt qua, dựa theo sau nên nói là muốn dùng tâm Từ Bi làm cho tràn đầy mười phương thế giới, vượt qua mười Tăng-kì thế giới... trước đây. 2) Hạnh vượt qua, đó là muốn hóa độ tất cả chúng sinh, vượt qua phạm vi giới hạn trước đây, cho nên nói là tất cả. 3) Biết vượt qua tướng của Khí thế giới thành-hoại, là biết nơi chốn mà mình giáo hóa, đó là biết thành-hoại sai biệt; lại biết thành tức là hoại..., là Nhất thiết trí của Phật, cho nên rộng rãi. 4) Biết chủng loại quả báo cấu-tịnh của chúng sinh trong Khí thế giới, đều do nghiệp khác nhau, tức là trí về nghiệp lực. 5) Biết Thể của Khí thế giới trước đây vốn thanh tịnh, là trí như lý. 6) Biết về Sinh-Sử-Tập thô tế của chúng sinh đã giáo hóa, là trí lậu tận, đó là biết ngay nơi Không ấy cũng tức là trở thành chướng ngại... 7) Sinh tử trí thông này tức là Thiên nhãn lực.

8) Căn lực trí. 9) Tha tâm trí. 10) Tam đạt trí này cũng có Túc mạng trí.

11) Cũng là trí như lý.

Lại trong 11 loại này, hai loại đầu là Đại Bi, chín loại còn lại là Đại Trí; trong trí thì loại thứ năm và mười một là Nhất thiết trí của Phật địa, còn lại là Nhất thiết chủng trí, bởi vì hoàn toàn không có phạm vi giới hạn cho nên vượt lên trên.

Trong Dụ hai là so sánh về bước đi và quốc độ cũng có hai: Trước trình bày về ví dụ vốn không kịp được, sau từ "Hà dĩ cố..." trở xuống là giải thích hiển bày về tướng thù thắng.

Trong phần trước, tướng của dụ có 100 lớp, mười lớp đầu nói riêng biệt, còn lại là nói tổng quát.

Trong giải thích có hai: Trước là nêu ra vặn hỏi, sau là giải thích thành tựu.

Trong giải thích thành tựu cũng có hai: Trước trình bày về không bởi vì sự có phạm vi giới hạn để hiển bày không kịp được trước đây, sau từ "Tất vi..." trở xuống là trình bày về không có phạm vi giới hạn để hiển bày phần vị này vượt qua phần vị trước.

Trong phần này cũng có 12 câu: Hai câu đầu dựa theo Bi tâm, đầu là tổng quát nêu ra, sau là giải thích riêng biệt, đó là muốn giúp để vượt qua mà đạt được quả cho nên nói là Vì; mười câu tiếp dựa theo Trí, bởi vì thành tựu trí tự tại, trong đó một câu đầu là tổng quát nhận biết, tám câu tiếp là hiển bày riêng biệt, một câu sau cuối là kết luận về ý. Lại một câu đầu là nhận biết rộng rãi khắp tất cả mọi nơi, tám câu tiếp là nhận biết lớp lớp liền tiến vào vô ngại.

Trong này: 1) Đại và Tiểu ngay trong nhau; 2) Nhiều và ít ngay trong nhau; 3) Rộng và hẹp; 4) Một và nhiều; 5) Hòa vào nhau; 6) Nhiễm và tịnh; 7) Trùng trùng Đế võng; 8) Sinh khởi lẫn nhau.

Trong tám loại này có hai nghĩa, là ngay trong nhau-hòa vào nhau (tương tức-tương nhập); hai loại này đều có hai, đó là đồng thể-dị thể; hai loại này lại có hai nghĩa, có thể thành tựu hòa vào trong nhau: Một- Dựa theo Duyên khởi môn; hai-Dựa theo Chân tánh môn.

Trong môn đầu cũng có hai nghĩa: 1) Dựa theo Thể, có nghĩa về Không-Hữu cho nên có thể ngay trong nhau; hai-Dựa theo Dụng, có nghĩa về có lực-không có lực cho nên có thể hòa vào nhau. Dựa theo Duyên, có nghĩa đợi chờ-không đợi chờ, cho nên có hai môn đồng-dị. Dựa theo Tánh cũng có hai nghĩa: 1-Không hoại duyên cho nên hòa vào nhau; 2) Tướng của duyên không còn cho nên ngay trong nhau, đều là nghĩa về viên dung vô ngại tự tại, dựa theo trên suy nghĩ về điều này.

Trong Dụ ba là so sánh về tính số kiếp, trong này cũng có hai: Đầu là trình bày về ví dụ vốn không có thể kịp được, sau từ "Hà dĩ cố..." trở xuống giải thích về tướng vượt lên trên.

Trong phần đầu cũng có hai: Một là phân rõ về dụ rộng lớn, hai là so sánh để hiển bày về vượt lên trên.

Trong phần một: Đầu là phân rõ về Đông phương có mười lớp tăng lên gấp bội có thể biết, sau là tương tự kết luận về chín phương cũng đều có mười.

Hai là trong giải thích, trước là nêu ra-sau là giải thích.

Trong giải thích có hai: Đầu là không bởi vì nhận biết phạm vi giới hạn như vậy..., cho nên vượt qua trước; sau từ "Bồ-tát dục tất liễu tri..." trở xuống là trình bày bởi vì nhận biết về sự không có phạm vi giới hạn, cho nên không thể ví dụ.

Trong phần này có mười câu: Một câu đầu là nhận biết tổng quát; tám câu tiếp là nhận biết riêng biệt. Sao nói là phân biệt nhận biết? Đó là như vậy hòa vào trong nhau trùng trùng thâu nhiếp nhau tự tại vô ngại, như vậy nhận biết mà thôi. Cũng có thể đầu là bình thường khắp nơi mà nhận biết, sau là trùng trùng hòa vào trong nhau vô ngại mà nhận biết hiển bày về tướng thuần thục. Trong tám câu này:

1) Dài và ngắn ngay trong nhau, dài là Đại kiếp-ngắn là Tiểu kiếp, lại thế giới Ta-bà là kiếp ngắn, thế giới An Lạc... là kiếp dài, ngay trong nhau cho nên vô ngại.

2) Một và nhiều ngay trong nhau.

3) Dựa theo có và không có Phật, như Trang Nghiêm kiếp và Hiền kiếp... là kiếp có Phật, như vượt qua Tinh Tú kiếp về sau có sáu vạn hai ngàn kiếp đi qua trống trải không có Phật, bởi vì hai kiếp này ngay trong nhau.

4) Dựa theo Phật nhiều và ít, như trong Tinh Tú kiếp có tám vạn Đức Phật xuất thế, là vô lượng Đức Phật trong một kiếp, như lúc Đức Phật Đại Thông Trí Thắng xuất thế, Phạm Vương ca ngợi rằng: Có lúc ngàn kiếp... đi qua trống trải không có Phật, nay mới được thấy một Đức Phật Đại Thông, cũng ngay trong nhau cho nên nói vậy.

5) Khác và không khác, là thuần-tạp vô ngại, hoặc quá khứ-vị lai gọi là khác, hiện tại gọi là không khác, quá khứ-vị lai tiến vào hiện tại, hiện tại tiến vào quá khứ-vị lai cho nên nói vậy.

6) Hết và không hết, là còn-mất vô ngại, như trời-người thấy kiếp không còn, quốc độ này thường an ổn...

7) Một niệm tức là vô lượng kiếp, bởi vì tích lũy nhiều niệm trở thành kiếp, không có Thể của kiếp riêng biệt cho nên tức là niệm.

8) Có và không có hòa vào nhau, là suy ra vọng trở về chân, kiếp hòa vào không có kiếp, dựa vào chân khởi lên vọng, không có kiếp hòa vào kiếp; lại đầu là lấy sự theo lý, sau là lấy lý theo sự, cho nên vô ngại.

Trong kết luận, đầu là tổng quát kết luận về điều đã nhận biết, sau là kết luận về bổn thệ ấy, vì thế công đức giống như quả Phật, cho nên không thể nói được.

Trong Dụ bốn là so sánh về nhận biết dục lạc của chúng sinh, cũng có hai: Trước là trình bày về ví dụ vốn không có thể kịp được, mười phương đều có mười lớp tăng lên gấp bội có thể biết; sau từ "Hà dĩ cố..." trở xuống là giải thích về vượt lên trên.

Trong đó đầu là nêu ra nguyên cớ thù thắng, sau là giải thích nguyên cớ thù thắng.

Trong này, trước không bởi vì phạm vi giới hạn... là trình bày về trước đây không kịp được lúc này, sau từ "Dục tất tri..." trở xuống là trình bày về tướng vượt qua trước.

Trong phần này: Một câu đầu là tổng quát, đó là dùng trí lực của Như Lai nhận biết dục lạc của tất cả chúng sinh, nhận biết đối với biển dục lạc của chúng sinh, cho nên nói là đủ loại dục lạc. Sau trong phần hiển bày riêng biệt có hai: Đầu là dựa theo pháp nhận biết riêng biệt, sau từ "Nhất nhất chúng sinh..." trở xuống là dựa theo con người nhận biết tất cả.

Luận nói rằng trước là nhận biết tất cả, sau gọi là nhận biết vi tế cũng được. Trước là tướng khác nhau, sau là tướng giống nhau. Trong phần trước có 23 câu:

1) Dựa theo tâm mong cầu của chúng sinh, riêng biệt gọi là vô lượng ham muốn (dục), cùng mong mỏi một quả thì gọi là một ham muốn, tuy cùng mong mỏi một quả, nhưng mong cầu thực hành luôn luôn sai khác, cho nên nói là không hủy hoại tánh của tất cả các ham muốn. Lại bởi vì niệm của hy vọng không hai, cùng là trong cảnh sai khác do nhiều ham muốn thâu nhiếp, tâm-pháp không khác nhau cho nên nói tức là một, mà do vui thích sai biệt cho nên nói là không hủy hoại. Đây là dựa theo tâm của một chúng sinh, dục lạc trước sau nhiều loại nhưng ngay trong nhau vô ngại mà thôi.

2) Chỉ ra dục lạc nhiều loại sâu rộng như biển.

3) Chúng sinh khác loại, biển tâm dục lạc duyên khởi vô ngại vốn là ngay trong nhau; lại biết thiện ác vô ký của một chúng sinh, tất cả chúng sinh cũng như vậy, cho nên nói vậy.

4) Ở trong một chúng sanh tuỳ theo ba đời, dục lạc trước sau đủ loại mà biết, mỗi một chúng sinh thảy đều như vậy, cho nên nói là tất cả như nhau.

5) Trong đó chủng loại giống nhau thì gọi là tương tự, những vui thích khác nhau thì gọi là không tương tự.

6) Dựa theo Tam thừa thì ham muốn sai khác gọi là tất cả, cùng quy về Nhất thừa thì gọi là chỉ một ham muốn, thật ra thì Nhất thừa gọi là một ham muốn, quyền biến tách ra Tam thừa gọi là tất cả các ham muốn. Lại dựa theo duyên khởi vô ngại, gồm chung các phần vị Tự- Tha..., có thể biết.

7) Cùng quả trí của Phật, vốn là trí lực về dục là trong mười Lực.

8) Cầu mong Tam thừa... gọi là có ham muốn bậc Thượng, cầu mong Nhất thừa gọi là ham muốn Vô thượng.

9) Đối với nơi đã mong cầu, nếu như đến cuối cùng thì gọi là ham muốn Vô dư, trái lại với trước thì gọi là Hữu dư.

10) Cầu lý gọi là như nhau, cầu sự gọi là không như nhau.

11) Nhờ vào tâm sở khác thì có chỗ dựa, một mình khởi lên nhiều ham muốn gọi là không có chỗ dựa; lại dựa vào cảnh khởi lên ham muốn gọi là có nương tựa, nhận biết cảnh chỉ là tâm, tâm khởi lên không có nhờ cậy gọi là không có nương tựa.

12) Mong cầu giống nhau gọi là chung, mong cầu khác nhau gọi là không chung.

13) Ham muốn còn ở phần vị của nhân gọi là Hữu biên, đến phần vị của Phật quả gọi là Vô biên, bởi vì hoặc chướng phiền não không còn.

14) Thuận với lý gọi là ham muốn thiện, trái với lý gọi là ham muốn bất thiện.

15) Tùy theo lưu chuyển gọi là Thế gian, ngược với lưu chuyển gọi là Xuất thế gian.

16) Mong cầu Trí đức của Phật gọi ham muốn thuộc Đại Trí.

17) Mong cầu Đoạn đức của Phật gọi là ham muốn thanh tịnh.

18) Vượt qua phần vị phàm phu-Tiểu thừa gọi là ham muốn thù thắng.

19) Mong cầu thành tựu các địa Bồ-tát là ham muốn chứng trí Bát- nhã. Lại trong luận giải thích: Ham muốn Đại Trí ở phần vị chủng tánh, ham muốn thanh tịnh là phần vị Kiến đạo, thù thắng là phần vị Tu đạo, Vô ngại trí là phần vị không có công dụng từ Địa thứ tám trở lên.

20) Ở phần vị của Phật quả, Đại Trí vô ngại viên minh giải thoát.

21) Nhiễm mà không nhiễm gọi là ham muốn thanh tịnh, không nhiễm mà nhiễm gọi là không thanh tịnh; lại nếu lìa xa danh lợi của thế gian thì gọi là thanh tịnh, mong cầu danh lợi của thế gian thì gọi không thanh tịnh.

22) Nhiều mong cầu gọi là rộng, ít mong cầu gọi là hẹp; lại Đại Bi cứu giúp chúng sinh gọi là rộng, chuyên cầu tự mình giải thoát gọi là hẹp.

23-Mong cầu sâu xa gọi là vi tế, mong cầu cạn cợt gọi là thô thiển.

Trong phần sau là dựa theo con người phân rõ về tướng giống nhau của ham muốn, đầu là đưa ra mười số nêu ra tên gọi có tám, đây là giảm số mười:

1) Bởi vì nỗi khổ sinh tử bức bách cho nên mong muốn vui với Niết-bàn, nghĩa là bởi vì khổ mà nghĩ đến vui, như ở trong tù mong cầu thoát ra.

2) Ở trong sự việc thiện ác, nhờ nghe rồi tư duy mà sinh khởi dục lạc, cho nên gọi là ham muốn phương tiện.

3) Đối với sự việc vừa ý mong cầu gọi là ham muốn hy vọng.

4) Đạt được rồi không rời bỏ gọi là ham muốn vướng vào ý vị.

5) Do chủng tử của nhân vốn có sinh ra gọi là tùy theo nhân sinh ra; lại từ Tư và Tưởng sinh ra, kinh nói: "Ham muốn-ham muốn nhận biết nguồn gốc của ông chỉ từ Tư và Tưởng sinh ra, nay ta không nghĩ đến ông, ông cũng không có thể sinh ra."

6) Bên ngoài dựa vào cảnh sinh ra gọi là tùy duyên sinh, lại vì thiện ác thay đổi trái ngược dẫn dắt sinh ra cũng gọi là tùy duyên sinh.

7) Không có pháp nào không cầu gọi là ham muốn tất cả, lại cầu Niết-bàn diệt hết tất cả cũng gọi là ham muốn tất cả.

8) Mở rộng mong cầu các pháp gọi là ham muốn tất cả, lại mong cầu Vô biên Bồ-đề cũng gọi là ham muốn tất cả.

Trong phần sau là tổng quát kết luận, mạng lưới ham muốn (dục võng) có ba nghĩa: 1) Nghĩa về khó thoát ra, như lưới giăng của thế gian thì cá chim khó thoát khỏi, do đủ loại lưới giăng của ham muốn mà sinh tử khó thoát ra. Đây là dựa theo nhiễm dục. 2) Nghĩa về gạn lọc, như lưới gạn lọc ở thế gian, nghĩa là khởi lên ham muốn thanh tịnh lọc lấy các hữu tình, khiến cho ra khỏi biển khổ sinh tử. Văn sau nói: Bậc Pháp Vương trí tuệ đã nói ham muốn là nguồn gốc của các pháp, nên dấy khởi ham muốn thanh tịnh quyết chí mong cầu Vô thượng đạo. Đây là dựa theo tịnh dục. 3) Nghĩa về chiếu rọi kín đáo, như lưới giăng của Đế Thích sai biệt, các ham muốn nhiễm-tịnh đan xen qua lại, trùng trùng vô ngại hòa vào nhau cho nên nói là lưới giăng. Đây là dựa theo Thể của ham muốn.

Trong Dụ năm là so sánh về nhận biết các căn dựa theo ví dụ, cũng thuận theo hiển bày đầy đủ bởi vì chủng loại giống nhau, cho nên trong văn sơ lược phân rõ, là mong cầu đủ loại trí lực về các căn trong mười Lực của Như Lai.

Trong Dụ sáu hy vọng và dục trước đây khác nhau thế nào? Gồm chung tức là một. Trong đó có phân biệt, dục dựa vào bắt đầu cho nên nói trước căn, hy vọng dựa vào cuối cùng cho nên nói sau căn.

Trong Dụ bảy về nhận biết phương tiện, tạo ra duyên dấy khởi hạnh gọi là phương tiện, là phương tiện phát nghiệp cho nên không giống như nghiệp.

Trong Dụ tám về nhận biết tâm ý, bởi vì cầu Tha tâm trí của Như Lai, trước đây trình bày về pháp của tâm, ở đây phân rõ về Thể của tâm.

Trong Dụ chín về nhận biết tướng của nghiệp, là cầu trí lực về nghiệp trong mười Lực của Phật. Năm môn trên đây đều tóm lược nêu ra, tương tự dục môn ở trên, nên biết!

Trong Dụ mười là so sánh về khéo léo nhận biết phiền não, có hai: Trước là trình bày về ví dụ vốn không có thể kịp được, sau là giải thích hiển bày về tướng thù thắng.

Trong tướng thù thắng: Trước là nêu ra, sau là giải thích.

Trong giải thích: Trước là không bởi vì nhận biết phạm vi giới hạn cho nên hiển bày ở đây vượt qua trước, sau từ "Tất dục phân biệt..." trở xuống là trí lực Lậu tận không có phạm vi giới hạn cho nên trình bày trước đây vốn không kịp được.

Trong này, câu đầu là tổng quát, từ "Sở vị..." trở xuống là hiển bày riêng biệt, có mười tám câu, sơ lược đưa ra mười môn phân biệt:

1) Hai câu đầu dựa theo nặng nhẹ phân biệt, đó là tâm hời hợt khởi lên gọi là phiền não nhẹ, tâm sâu nặng khởi lên gọi là phiền não nặng. Lại vi tế khởi lên dễ ngăn chặn gọi là nhẹ, thô thiển khởi lên khó chấm dứt gọi là nặng. Lại chánh sử là nặng, tập khí sót lại là nhẹ. Lại căn bản phiền não là nặng, tùy phiền não là nhẹ. Lại trong tùy phiền não thì Tiểu tùy là nhẹ, Thượng-Trung tùy là nặng có thể biết.

2) Có hai câu, dựa theo Sử-Triền phân biệt. Sử gọi là mười Sử, tức là năm Kiến và Nghi-Tham-Sân-Si-Mạn. Triền gọi là mười Triền, tức là Vô tàm-Vô quý-Thụy-Hối-Kiên-Tật-Trạo-Hôn-Phẫn và Phú. Luận Địa Trì và Du Già nói là tám Triền trừ ra Phẫn và Phú, vì sao trừ ra? Bởi vì có Luận sư nói: "Phẫn và Phú là tánh của Sử, nghĩa là Phẫn là tánh của Sử thuộc Sân, Phú là tánh của Sử thuộc Tham, vì ham lợi của người khác mà che giấu lỗi lầm của mình." Sử và Triền khác nhau thế nào? Luận Tạp Tâm nói: "Căn bản gọi là Sử, tất cả dịch thể trong thân gọi là Triền cấu, ràng buộc nặng gọi là Triền, ràng buộc nhẹ gọi là Cấu. Lại trong này Kiết tức là chín Kiết, có thể biết.

3) Có hai câu, dựa theo nhân quả phân biệt, vô lượng phiền não của mỗi một chúng sinh là quả đã dấy khởi do tham-sân-si..., phiền não giác quán là phiền não làm nhân mà sinh ra quả ấy. Kinh Niết Bàn nói có tám loại giác quán, cho nên nói là đủ loại: 1) Dục giác là mong cầu sự việc vừa ý; 2) Sân giác là nghĩ đến người khác muốn nổi giận; 3) Não giác là nghĩ đến người khác muốn làm hại; 4) Thân lý giác là nhớ nghĩ về duyên gần gũi; 5) Quốc độ giác là nghĩ đến sự an nguy của thế gian; 6) Bất tử giác là tích lũy tài sản để nuôi sống; 7) Tộc tánh giác là nghĩ đến dòng họ cao thấp; 8) Khinh vũ giác là kiêu mạn nghĩ đến cậy thế ức hiếp người.

4) Có hai câu, dựa theo gốc ngọn phân biệt, cũng là phân biệt về Si-Ái, nghĩa là Vô minh là Vô minh trú địa, dựa vào Vô minh khởi lên là hằng sa phiền não bậc Thượng; Ái là Dục-Sắc có ba Ái, là Hữu ái trú địa, tương ưng là phiền não tương ưng với Ái, gọi là bởi vì Ái mà sinh ra Ưu...

5) Có bốn câu, dựa theo ba căn bất thiện phân biệt, có thể biết.

6) Có hai câu, địa-khởi phân biệt, câu đầu là năm trú khởi, câu sau là năm trú địa.

7) Dựa theo lợi-độn phân biệt, Ngã-Ngã sở là lợi, Mạn là độn.

8) Dựa theo thứ tự sinh ra nhau phân biệt, tà niệm hư vọng là ba điên đảo thuộc Tâm-Tưởng-Kiến, sinh ra phiền não là từ ba điên đảo sinh ra bốn điên đảo.

9) Dựa theo gốc ngọn của các Kiến phân biệt, đó là 62 kiến đều dựa vào Thân kiến mà sinh ra, bởi vì Thân kiến làm nguồn gốc.

10) Có hai câu, dựa theo lỗi lầm phân biệt, Cái đó là năm Cái, tức là Tham-Sân-Thụy miên-Trạo-Hối và Nghi, che lấp người thực hành không đạt được thiền trí cho nên gọi là Cái. Chướng đó là hai chướng, tức là phiền não và sở tri, vì vậy sở tri chướng cũng có thể gọi là phiền não.

Trong phần sau là kết luận, bởi vì phiền não khó thoát ra cho nên gọi chung là mạng lưới mê hoặc, bởi vì nhận biết rõ ràng về ngọn nguồn sâu xa của tất cả phiền não là Nhất thiết chủng trí, đều muốn đoạn trừ làm cho vĩnh viễn không còn là Đại Từ Bi.

Trong Dụ mười một là so sánh về công đức cúng dường Phật, có hai: Đầu là nêu ra sự việc so sánh để trình bày về ví dụ vốn không kịp được, sau từ "Hà dĩ cố..." trở xuống là giải thích hiển bày về vượt lên trên.

Trong phần đầu có mười lớp, một lớp đầu là nói riêng biệt, chín lớp còn lại là nói tổng quát. Trong lớp đầu có bốn: Một là nêu ra rộng rãi, hai là so sánh để hỏi rộng rãi hay không, ba là đáp để hiển bày rất rộng rãi, bốn là so sánh để hiền bày về thù thắng.

Trong phần một: Trước là nêu ra Đông phương, sau là tương tự chín phương còn lại.

Trong phần trước có năm: 1) Một niệm thấy nhiều Phật-nhiều chúng sinh; 2) Tự mình ở thời gian dài phát khởi nhiều sự cúng dường;

3) Khuyến khích chúng sinh cúng dường giống như mình trước đây;

4) Chính mình xây dựng chùa tháp đẹp đẽ để cúng dường; 5) Khuyến khích người khác cũng cùng nhau xây dựng chùa tháp cúng dường. Văn còn lại có thể biết.

Ngay trong phần giải thích hiển bày về vượt lên trên, có hai: Trước là nêu ra, sau là giải thích. Ý nêu ra hỏi rằng: Tạm thời như Đông phương trong một niệm đã thấy vô biên chư Phật, bởi vì niệm lực này trải qua vô lượng kiếp cúng dường, trình bày về chư Phật rất nhiều; như Đông phương, chín phương còn lại cũng như vậy, tức là hiển bày về vô cùng nhiều. Như một người đã như vậy lại còn khuyến khích tất cả chúng sinh khác cũng như vậy, huống hồ tăng thêm gấp bội vượt qua trước? Đến lớp thứ mười trình bày về phạm vi giới hạn của công đức này khó biết, dựa vào đâu để so sánh công đức phát tâm này, cho đến không bằng một phần ở trong phần không thể nói được, cho nên nói là nguyên cớ thế nào?

Trong phần sau là giải thích: Trước là trình bày không bởi vì phạm vi giới hạn cho nên hiển bày về trước kém hơn ở đây, sau từ "Dục tất..." trở xuống là bởi vì không có phạm vi giới hạn cho nên hiển bày ở đây vượt qua trước.

Trong này, tướng vượt qua tuy là vô lượng, nhưng nói tóm lược thì có sáu loại:

1) Xứ vượt qua, nghĩa là bởi vì mong muốn cúng dường tất cả chư Phật ở vô tận thế giới như hư không pháp giới vô tận khắp mười phương, đây là tất cả nơi chốn như lưới giăng của Đế Thích cho nên không giống với trước.

2) Thời vượt qua, nghĩa là tất cả chư Phật ba đời, tức là tất cả thời gian trùng trùng vô tận như chín đời-mười đời.

3) Phật vượt qua, nghĩa là tất cả các cảnh giới Phật vốn có chư Phật, đều cúng dường cho nên không phải là chỉ giống như trước.

4) Cúng dường vượt qua, nghĩa là trong tất cả pháp giới có Tự- Tha, Sắc-Tâm, Lý-Sự, Hành... đều dùng đẻ cúng dường, không phải là chỉ giống như trước.

5) Tâm vượt qua, nghĩa là đối với vô tận cảnh Phật trước đây, nơi mỗi một Đức Phật đều dùng sự vật cúng dường vô tận, đều trải qua thời gian vô tận mà tâm cúng dường hãy còn không cạn, cho nên vượt qua.

6) Hành vượt qua, nghĩa là thông hiểu rõ ràng về năng-sở, ba sự bình đẳng viên dung vô ngại, cho nên vượt qua.

Hỏi: Chỉ có thể hoàn toàn so sánh không phải là như nhau, lẽ nào có thể không giống như một phần trong phần không thể nói được hay sao?

Đáp: Công đức phát tâm này tức là giống như pháp giới, vì vậy không có thể phân tích, cho dù một phần trong phần không thể nói được cũng tức là khắp nơi pháp giới, không hỏi gì nhiều ít đều không gì sánh được; như một Hộc thóc gạo của Thường trú Tăng cũng là của tất cả mười phương Tăng, cho đến một Đấu cũng là của tất cả mười phương Tăng, bởi vì chính là không có thể phân ra, suy nghĩ có thể biết.

Trong phần thứ ba là ngay nơi tướng hiển bày về sâu xa, có hai:

Trước là nêu ra, sau là giải thích.

Trong phần trước, phát tâm này rồi, là nhắc lại tâm đã so sánh ở các ví dụ trước đây, tức là nêu ra chữ Phát Tâm; từ "Đắc tri..." trở xuống là nêu ra phân rõ về công đức rất sâu xa. Trong đó: Một là thâu nhiếp tất cả nhân cho nên sâu xa, hai là giống như quả Phật cho nên sâu xa. Trong này, Phát là xuyên suốt Bồ-đề của thời gian trước sau, Tâm là cùng tận tất cả cảnh Phật.

Trong phần trước: Một là nêu ra cảnh đã nhận biết, đó là nhận biết về công đức trí tuệ của chư Phật ba đời; hai là thành tựu công hạnh sâu xa, đó là Tín hướng là Thập Tín, Thọ trì là Thập Trú, Tu tập là Thập Hạnh-Thập Hồi Hướng, Đắc chứng là Sơ Địa trở lên, Thân chứng là Thập Địa đầy đủ trở về sau. Lại nữa, Nội chứng là Đắc chứng, tướng bên ngoài rõ ràng cho nên nói là Thân chứng, như trong Tiểu thừa lấy Diệt tận định làm Thân chứng, ở đây cũng như vậy. Lại nữa, đầu là Hành chứng, sau là Vị chứng. Lại nữa, đầu là Trí tương ưng, sau là Thân tương ưng. Lại nữa, có thể Đắc chứng là dựa theo nhân tròn vẹn, Thân chứng là dựa theo quả đầy đủ. Hai là đều giống như công đức của chư Phật, là giống như quả Phật cho nên sâu xa.

Hai từ "Hà dĩ cố..." trở xuống là giải thích hai phần nêu ra trước đây, trong đó có ba: Đầu là giải thích về nhân như nhau, tiếp là giải thích về quả như nhau, sau là kết luận về phạm vi giới hạn của nhân.

Trong phần đầu: Trước là nêu ra hỏi, nghĩa là vì sao biết Sơ phát tâm đã lập tức có thể chứng được Đại phước trí của chư Phật ba đời? Sau trong phần giải thích có 20 câu hiển bày, nghĩa là cùng âm với con đường đã đi qua của chư Phật ba đời, cho nên nói là như nhau. Trong đó 11 câu đầu là đức giáo hóa bên ngoài, 9 câu sau là đức tự nhiên bên trong. Lại trước là Bi đức, sau là Trí đức.

Trong 11 câu trước: Một câu đầu là tổng quát, đó là giáo hóa chúng sinh làm cho phát tâm Bồ-đề, nối tiếp chủng tử Phật cho nên nói là không đoạn dứt. Mười câu sau hiển bày riêng biệt: 1) Khởi tâm thương xót chúng sinh. 2) Thực hiện ý định cứu độ. 3) Biết về trú xứ đã giáo hóa. 4) Biết về chủng loại khác nhau đã giáo hóa, nghĩa là nghiệp thiện ác sinh khởi quả báo khổ vui cho nên nói là khởi lên cấu tịnh, cũng là trí lực về nghiệp trong mười Lực. 5) Khởi ý rộng lớn cũng là khiến cho lìa xa nghiệp chướng. 6) Biết về hoặc chướng nặng nhẹ của chúng sinh đã giáo hóa, cũng là mong cầu trí lực về Lậu tận, cũng là khiến cho đoạn hết phiền não chướng. 7) Biết về tướng luân chuyển, cũng là trí lực về Thiên nhãn, cũng là khiến cho rời bỏ báo chướng. 8) Biết về căn thuần thục-chưa thuần thục, là khởi hạnh làm chỗ dựa, tức là trí lực về các căn. 9) Biết về tâm thành tựu tu đích thực sáng tỏ khởi hạnh, cũng là trí lực về Tha tâm. 10) Tổng quát kết luận về những gì đã nhận biết, cũng là trí lực về Tam đạt.

Trong 9 câu sau là cầu đức Tự lợi của Phật, một câu đầu là tổng quát, tám câu còn lại là riêng biệt. Trong đó: Hai câu đầu là Nhân-Quả phân biệt, một là biết về quả Bồ-đề, hai là biết về nhân Bồ-đề, đó gọi là pháp thanh tịnh. Hai câu tiếp là Lý-Hành phân biệt, một là biết về Lý pháp bình đẳng, hai là biết về Trí hành thanh tịnh. Bốn câu tiếp là Thể-Đức phân biệt, ba câu đầu là Đức của Phật, một là Thập lực, hai là Vô úy, ba là Bất cộng; một câu sau là Thể của Phật, đó vốn là Thật trí bình đẳng.

Trong phần hai là giải thích về quả như nhau: Trước là nêu ra phát khởi, sau là giải thích thành tựu.

Trong giải thích thành tựu: Một câu đầu là tổng quát, hai là riêng biệt, ba là kết luận.

Trong câu đầu, bởi vì chính là Phật, có người giải thích: Hoặc nói rằng trong nhân nói về quả, hoặc nói rằng hiểu biết giống như cảnh Phật, hoặc nói rằng dựa theo lý bình đẳng. Nếu dựa theo giáo của Tam thừa thì cũng có thể nói như trên, nay tìm theo văn trên dưới, dựa theo Viên giáo của Nhất thừa thì từ đầu đến cuối thâu nhiếp lẫn nhau, viên dung vô ngại, đạt được bắt đầu tức là cuối cùng, cùng tận cuối cùng mới bắt đầu: 1) Bởi vì Đà-la-ni môn duyên khởi thâu nhiếp nhau; 2) Bởi vì tâm Bồ-đề của Phổ Hiền đầy đủ tất cả sáu phần vị, ngay nơi nhân là quả; 3) Bởi vì pháp tánh không có bắt đầu và cuối cùng, cho nên phát tâm tiến vào bắt đầu thì chính là cuối cùng. Vì vậy văn trên nói: Lúc mới phát tâm liền thành Chánh giác, thân đầy đủ Tuệ, không từ nơi khác mà tỏ ngộ, là nói đến nghĩa này.

Trong phần hai là riêng biệt, có 15 câu: Năm câu đầu dựa theo đức bên trong đầy đủ như Phật, mười câu sau dựa theo dụng giáo hóa bên ngoài rộng khắp mọi nơi như Phật.

Trong năm câu đầu là Nội đức, một câu là tổng quát, bốn câu là riêng biệt. Trong riêng biệt: Hai câu đầu là pháp Sở y như nhau, một là cảnh Tục đế, hai là cảnh Chân đế; hai câu sau là đức Năng y như nhau, một là thân-hai là trí.

Trong mười câu sau là Ngoại dụng, một câu đầu là tổng quát, chín câu còn lại là riêng biệt. Trong riêng biệt: Ba câu đầu là giáo hóa khiến cho thoát khỏi khổ, một là tác động làm cho sinh khởi niềm tin, hai là chiếu rọi làm cho kinh sợ thức tỉnh, ba là chính thức làm cho thoát khổ. Năm câu tiếp là giáo hóa làm cho tiến vào pháp, một là trang nghiêm nơi chốn giáo hóa, hai là hiện tướng thành Phật, ba là hiện bày thần thông làm cho vui mừng, bốn là chính thức làm cho tiến vào pháp, năm là tiến vào pháp rồi bảo vệ làm cho không sai lạc. Một câu sau cuối là kết luận về trí giáo hóa bên ngoài.

Lại giải thích, trong 15 câu này, một câu đầu là tổng quát, 14 câu là riêng biệt. Trong riêng biệt: Năm câu đầu là Trí chánh giác thế gian tự tại..., trong đó hai câu đầu dựa vào pháp như nhau, câu một là sở duyên và phạm vi giới hạn như nhau, câu hai là lý giáo như nhau, ba câu sau là ba nghiệp như nhau, đó là đã giáo hóa dựa theo ngữ nghiệp phân rõ. Bốn câu tiếp là Khí thế gian tự tại..., trong đó một là rung động, hai là soi chiếu, ba là loại trừ, bốn là trang nghiêm. Năm câu sau cuối là Chúng sinh thế gian tự tại..., một là thị hiện, hai là làm cho vui mừng, ba là trao cho pháp, bốn là bảo vệ giữ gìn, năm là đạt được quả. Bởi vì nếu không bảo vệ thì sợ rằng rơi vào địa vị của Nhị thừa.

Trong phần ba là kết luận về phạm vi giới hạn của nhân, trong ba đời không lìa xa các pháp nhiễm tịnh như Tam Bảo-chúng sinh..., ở đây có hai nghĩa: Một là do Bồ-tát đạt được thân nối thông của ba đời, cho nên luôn luôn khắp nơi ba thời gian, không thời gian nào không tồn tại. Hai là do Bồ-tát đạt được thân ngay nơi pháp giới, về không gian thì hàm chứa nhiễm tịnh, về thời gian thì có khắp ba đời, cho nên nói là không lìa xa. Văn còn lại có thể biết.

Thứ hai là trong phần hiển thật chứng thành, có hai: Một-Trong hiển thật, một là mặt đất rung động, hai là mưa hoa cúng dường, ba là âm thanh chấn động, bốn là phát ra ánh sáng. Hai-Trong chứng thành, có hai: Trước là thị hiện về Thân chứng, sau là nêu ra lợi ích của Chứng. Trong phần trước, vì sao Phật tự chứng, là bởi vì Sơ phát tâm liền thâu nhiếp nhân quả của Phật, sự việc này khó tin cho nên Phật tự chứng. Lại bởi vì biểu thị cho tánh giống nhau của nhân quả. Lại bởi vì biểu thị cho nhân quả Thắng tiến thâu nhiếp thành tựu. Trong phần sau là nêu ra lợi ích, nêu rõ những điều mà Pháp Tuệ thuyết giảng trong tất cả thế giới kia, đã có lợi ích này thì nhận biết rõ ràng pháp này quyết định không hư vọng, cũng bởi vì thuyết giảng về pháp này khó tin nhận, cho nên dẫn đến Chứng này, bởi vì tâm này thâu nhiếp chứa đựng công đức tròn vẹn thanh tịnh, cho nên gọi là Tịnh Tâm Như Lai.

Trên đây là phần Thuyết giảng trong một thế giới này, xong.

Thứ hai là trong phần kết luận nối thông, có hai: Trước là hiển bày về pháp rộng khắp vô tận thế giới, sau là có mười câu giải thích về nguyên cớ rộng khắp, nghĩa là vì sao pháp này rộng khắp mười phương, mà nơi thuyết giảng-người thuyết giảng-pháp thuyết giảng và Chứng thảy đều giống nhau như vậy? Giải thích là bởi vì mười câu như Phật lực...: 1) Phật Lô-xá-na này và tất cả chư Phật, đều dùng lực của uy thần hiện tại cùng nhau gia trì cho nên khiến như vậy; 2) Do bổn nguyện của chư Phật đã thâu nhiếp hộ trì; 3) Bởi vì muốn biểu hiện rõ ràng về pháp mà chư Phật đã đạt được, lý thường xuyên như vậy khắp nơi mười phương; 4) Trình bày về ánh sáng trí tuệ của Phật khiến cho soi chiếu khắp nơi; 5) Muốn làm cho hiểu rõ ràng về chân lý rộng khắp mọi nơi; 6) Tướng duyên khởi của pháp giới bởi vì pháp vốn như vậy cho nên phải thuyết giảng khắp nơi; 7) Bởi vì người vui mừng đối với Đại pháp thì nêu rõ pháp rộng lớn xứng tánh này khiến cho hoan hỷ; 8) Bởi vì muốn ca ngợi đầy đủ về công đức của Phật rộng khắp mọi nơi; 9) Biểu hiện rõ ràng về pháp mà tất cả chư Phật trong mười phương đã đạt được như nhau, pháp ấy vốn là bình đẳng không có gì khác nhau; 10) Bởi vì làm cho hiểu biết mười phương pháp giới không có hai đường. Bởi vì mười nghĩa này cho nên thuyết giảng rộng khắp mọi nơi, sở dĩ nói là mười cũng là phương thức phép tắc hiển bày về vô tận mà thôi. Nghĩa của các văn trên dưới kết luận nối thông, đều dựa theo đây có thể biết.

Trên đây là phần trường hàng nói phân tán về tất cả các nơi, bao gồm vô tận thế giới thuộc cõi này-phương khác, xong.

Trong đoạn lớn thứ hai là kệ tụng tổng quát thâu nhiếp, có hai: Trước là tựa về ý thuyết giảng, sau là chính thức tụng lại. Trong phần trước có mười câu:

1) Bởi vì vô tận thế giới khắp mười phương cùng thuyết giảng về pháp này, do đó cần phải quán sát.

2) Bởi vì muốn để cho tất cả hải chúng trong mười phương đều nghe giống nhau.

3) Bởi vì hiển bày tự tâm như hư không, vốn không có gì thiên lệch hạn hẹp.

4) Vốn là pháp môn quán sát thành tựu chúng sinh.

5) Quán sát phù hợp với pháp tánh tuy thanh tịnh như hư không mà nhân quả vốn không mất.

6) Muốn khiến cho lìa xa phiền não.

7) Đạt được giải thoát của Nhất thừa.

8) Thông hiểu rõ ràng về căn hải.

9) Hội tụ duyên tiến vào thật.

10) Hiện rõ công đức phát tâm tự nhiên vô tận để cho Đại chúng thấy rồi mà tu học.

Ngay trong phần chính thức tụng, toàn bộ có 241 tụng rưỡi phân bốn: Một có 163 tụng rưỡi, tụng ngược lại văn của đoạn thứ ba ngay nơi tướng trước đây; hai có 29 tụng, tụng về văn so sánh của Dụ thứ hai trước đây; ba có 39 tụng, tụng về văn đầu tiên sơ lược hiển bày về thậm thâm trước đây; bốn có 10 tụng về tổng quát ca ngợi hiển bày thù thắng.

Ngay trong văn phần một, phân dài có 27 đoạn:

1) Sáu tụng, tụng về văn mong muốn làm cho tâm Từ Bi đầy khắp mười phương thế giới... trước đây.

2) Từ "Dục tất phân biệt tri..." trở xuống là bảy tụng, tụng về văn mong muốn biết rõ tất cả thế giới rộng hẹp ngay trong nhau-hòa vào nhau... trước đây, trong này đều hiển bày về tác dụng làm lợi ích cho chúng sinh...

3) Từ "Dục linh chư Phật chủng..." trở xuống là ba tụng, tụng về văn bởi vì mong muốn không đoạn mất Phật chủng... trước đây.

4) Từ "Tín tâm bất khả từ..." trở xuống là hai tụng, tụng về văn đều đạt được ánh sáng rực rỡ của trí tuệ chư Phật trước đây.

5) Từ "Tất năng phân biệt tri..." trở xuống là hai tụng, tụng về văn mong muốn biết các loại nghiệp-các loại tâm-các loại căn tánh... của chúng sinh trước đây.

6) Từ "Bồ-đề tâm vô lượng..." trở xuống là sáu tụng, tụng về văn mong muốn đạt được trí tuệ bình đẳng của chư Phật ba đời như pháp giới trước đây.

7) Từ "Thanh tịnh vô lượng tâm..." trở xuống là hai tụng, tụng về văn cúng dường tất cả chư Phật trước đây.

8) Từ "Ư chư thậm thâm pháp..." trở xuống là tám tụng, tụng về văn nhân duyên đạt được trí tuệ của Phật trước đây, nghĩa là nhân của trí tuệ tức là Tam-muội rất sâu xa, và từ cảnh Chân như mà sinh ra. Bởi vì trong này đều hiển bày về tác dụng của thông tuệ.

9) Từ "Cụ túc Đại Bi tâm..." trở xuống là chín tụng, tụng về văn độ thoát tất cả chúng sinh... trước đây.

10) Từ "Thế giới nhược thành hoại..." trở xuống là ba tụng, tụng về văn biết thế giới thành hoại... trước đây, nghĩa là thành hoại này chỉ có cảnh thuộc trí Phật, nay tin Phật không nghi ngờ gì cho nên cũng nhận biết rõ ràng.

11) Từ "Tận ư vị lai tế..." trở xuống là năm tụng rưỡi, tụng về văn chấm dứt các khổ đau ở nẻo ác của chúng sinh trong tất cả thế giới trước đây.

12) Từ "Bồ-tát phóng đại quang..." trở xuống là bảy tụng, tụng về văn đều có thể soi chiếu khắp tất cả các thế giới trước đây, trong này bao gồm phân rõ thưa hỏi Đức Phật thuyết pháp trong quốc độ đã soi chiếu.

13) Từ "Minh tịnh lợi trí tuệ..." trở xuống là bốn tụng, tụng về văn cùng với Chánh pháp của chư Phật ba đời... trước đây.

14) Từ "Thanh tịnh diệu pháp thân..." trở xuống là mười một tụng, tụng về văn đều ở tại tất cả thế giới thị hiện thành Phật... trước đây.

15) Từ "Nhất thân tất sung mãn..." trở xuống là tám tụng, tụng về văn đạt được trí tuệ bình đẳng của Phật... trước đây.

16) Từ "Nhất thiết chư thế giới..." trở xuống là tám tụng, tụng về văn đạt được một thân-vô lượng thân... của Như Lai trước đây.

17) Từ "Kỳ tâm vô sở nhiễm..." trở xuống là mười tụng, tụng về văn cũng cùng cảnh giới chư Phật ba đời... trước đây. Đây là phạm vi giới hạn của cảnh giới, có mười loại như nhau: Một là lìa nhiễm như nhau, hai là cứu giúp chúng sinh như nhau, ba là trí tuệ như nhau, bốn là tướng tốt như nhau, năm là sự nhận biết như nhau, sáu là chứng lý như nhau, bảy là định sâu xa như nhau, tám là hành vững chắc như nhau, chín là tâm an như nhau, mười là sung mãn như nhau.

18) Từ "Dục cầu Đạo sư tuệ..." trở xuống là hai tụng nêu ra đức khuyến khích tu tập.

19) Từ "Bồ-tát Ma-ha-tát..." trở xuống là bốn tụng hiển bày về phạm vi giới hạn của thuyết giảng.

Hai đoạn trên không tụng về văn trước đây.

20) Từ "Thiện phân biệt chúng sinh..." trở xuống là sáu tụng, tụng về đạt được ánh sáng trí tuệ rực rỡ của chư Phật ba đời, nghĩa là soi chiếu cảnh Tục thường thuộc về Chân.

21) Từ "Vô lượng bất khả số..." trở xuống là bốn tụng, tụng về văn đều có thể trang nghiêm thanh tịnh tất cả thế giới trước đây.

22) Từ "Tuệ nhãn vô chướng ngại..." trở xuống là tám tụng, tụng về văn cùng với chúng sinh mà chư Phật đã giáo hóa thảy đều giống nhau... trước đây.

23) Từ "Tất năng thiện phân biệt..." trở xuống là bốn tụng, tụng về văn nhận biết về kiếp dài-ngắn ngay trong nhau-hòa vào nhau... trước đây.

24) Từ "Thành tựu trí tuệ lực..." trở xuống là mười hai tụng, tất cả tụng về văn Sơ tâm đã đạt được trí về mười lực của Phật trước đây.

25) Từ "Nhất nhất mao khổng trung..." trở xuống là chín tụng, tụng về văn đều có thể chấn động vô lượng thế giới trước đây, nghĩa là hòa vào lưới giăng của Đế Thích...

26) Từ "Như thị thâm pháp môn..." trở xuống là bảy tụng, tụng về văn đều mong muốn trưởng dưỡng trí tuệ của chư Phật trước đây.

27) Từ "Bồ-tát Ma-ha-tát..." trở xuống là sáu tụng, tụng về văn Bồ-tát không lìa xa chư Phật, Bồ-tát và Nhị thừa chúng sinh... trước đây.

Từ đầu đến đây toàn bộ là tụng ngược lại đoạn thứ ba, văn phân rõ ngay nơi Tướng.

Từ đây về sau là phần hai có 29 tụng, tụng về văn thứ hai dựa vào Dụ để so sánh, trong đó:

1) Sáu tụng đầu, tụng về Dụ thứ nhất là lợi ích chúng sinh.

2) Từ "Vô lượng vô hữu biên..." trở xuống là hai tụng, tụng về Dụ thứ hai là bước chân và quốc độ trước đây.

3) Từ "Khứ-lai-hiện tại kiếp..." trở xuống là bốn tụng, tụng về Dụ thứ ba là tính số kiếp trước đây.

4) Từ "Thập phương thế giới trung..." trở xuống là sáu kệ, tụng về năm Dụ như dục... trước đây, một là dục, hai là hy vọng, ba là căn, bốn là phương tiện, năm là tâm, pháp hợp có thể biết.

5) Từ "Nhất thiết chúng sinh loại..." trở xuống là bốn tụng, tụng về hai Dụ thứ chín-thứ mười là nhận biết nghiệp-phiền não trước đây.

6) Từ "Thập phương chư thế giới..." trở xuống là bảy tụng, tụng về Dụ thứ mười một là công đức cúng dường chư Phật thứ trước đây.

Trên đây đoạn lớn thứ hai về Dụ so sánh, xong.

Thứ ba từ "Tam thế nhân trung tôn..." trở xuống có 39 tụng, tụng về văn thứ nhất là nêu ra ca ngợi hiển bày sâu xa trước đây, trong đó phân làm bảy:

1) Có bảy tụng, tụng về văn của câu tổng quát rất sâu xa đầu tiên trước đây, đó là sâu xa bởi vì thấu suốt quả Phật, sâu xa bởi vì vượt lên trên quả báo của chúng sinh, sâu xa bởi vì giống như pháp tánh, sâu xa bởi vì tác dụng rộng khắp mọi nơi, sâu xa bởi vì trí nhận biết xa vời, đều như văn có thể biết.

2) Từ "Thường tu diệu công đức..." trở xuống là bảy tụng, tụng về phần thứ hai rất sâu xa khó biết trước đây, trong đó bốn tụng đầu là tự nhiên sâu rộng khó biết, hai tụng tiếp là Phật dùng đức sâu xa gia trì khó biết, một tụng sau cuối là kết luận về đức khó biết, nghĩa là đức như hư không, không phải là tính toán mà có thể biết được, cho nên gọi là khó biết.

3) Từ "Sơ phát tâm Bồ-đề..." trở xuống là năm tụng, tụng về rất sâu xa khó tin trước đây, nghĩa là bởi vì mới phát tâm liền thành tựu công đức vô biên của quả Phật, cho nên điều này khó tin nhận.

4) Từ "Nhất thiết Bích-chi Phật..." trở xuống là tám tụng, tụng về rất sâu xa khó hiểu trước đây, nghĩa là khiến cho Nhị thừa có được an lạc trong ba cõi, chính là ở trong sơ phát tâm của Bồ-tát, sự việc này khó hiểu, vì thế trong văn: Bốn tụng đầu nêu ra hai phần vị đạt được niềm vui, mỗi phần vị có hai tụng; bốn tụng sau giải thích về nguyên cớ đạt được niềm vui của hai phần vị ấy, cũng đều có hai tụng có thể biết.

5) Từ "Vô lượng trí tuệ minh..." trở xuống là năm tụng, tụng về rất sâu xa khó nói trước đây, nghĩa là trí sâu xa-đức rộng lớn, nghiệp dụng rất nhiều, bàn nói giảng giải khó đến được, cho nên nói là ca ngợi không thể hết được.

6) Từ "Phổ quán nhất thiết pháp..." trở xuống là bốn tụng, tụng về rất sâu xa khó thông suốt trước đây, nghĩa là tâm trú trong bình đẳng vì chúng thuyết pháp, bởi vì hai phần vị trái ngược nhau làm cho hết sức thuận theo nhau, cho nên rất khó lĩnh hội thông suốt.

7) Từ "Vô lượng diệu công đức..." trở xuống là ba tụng, tụng về rất sâu xa khó phân biệt trước đây, nghĩa là Sơ tâm này giống như phạm vi giới hạn của phần vị Phật, cho nên khó phân biệt.

Đoạn lớn thứ tư từ "Dục đắc nhất thiết Phật..." trở xuống có mười tụng về kết luận ca ngợi khuyến khích tu tập, hai tụng đầu là nêu ra đức để khuyến khích tu tập, hai tụng tiếp là hiển bày về đức sâu rộng, bốn tụng tiếp là hiển bày về công năng thù thắng của đức dụng, hai tụng sau cuối là khuyến khích học hỏi đến cuối cùng.