SỐ 1709 — NHÂN VƯƠNG HỘ QUỐC BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA KINH SỚ

Phẩm THỨ TƯ: HAI ĐẾ

Đại ý nối tiếp: hai phẩm trước nói về nhân quả, phẩm này nương theo hai phẩm ấy nói chung về hai đế. Phẩm Quán Như Lai ở trên trong phần nói về thật tướng, đã lược nêu rõ về chơn, tục. Phẩm này mở rộng phần văn trên.

Giải thích tên phẩm: Tên của phẩm này là hai đế: 1. Thế đế; 2. Chân đế. Cảnh của hai Trí, vạn hạnh đều là tông, không và có đối nhau cho nên bảo là hai đế.

"Thế đế": nghĩa là Thể của pháp hữu vi, từ duyên mà sinh, giả mà chẳng thật nên bảo là Thế đế.

"Chân đế": Thật tướng chơn như, bản tính thanh tịnh, thật mà chẳng giả, nên gọi là Chân đế.

Kinh nói là Thế Tục và Thắng nghĩa.

"Thế tục": tiếng phạm là Tam-phật-lật-để, tiếng Hoa là nghĩa ẩn hiển. Ngài Hộ Pháp giải thích; Thế, là ẩn núp, nghĩa là có thể bị hủy hoại. Tục, là biển hiện, nghĩa là trôi theo dòng đời. Như nhà ảo thuật thắt gút chiếc khăn tay thành ra là con thỏ. Tướng hiện thì ẩn chơn.

"Thắng nghĩa": kinh xưa viết là Đệ nhất nghĩa, Thắng là nghĩa Thù Thắng. nghĩa có hai loại: 1. Cảnh giới gọi là nghĩa; 2. Đạo lý gọi là nghĩa. Chơn lý gọi là nghĩa, thắng tức là nghĩa. hai trí, cảnh y tha và viên thành nên nghĩa của thắng trí. Đó là giải thích theo y chủ.

"Đế": là thật. Sự như thật sự, lý như thật lý. Lý và sự đều không sai trái, gọi là đế. Như Luận Du-già nói: đế có hai nghĩa: 1. Như tướng đã thuyết, không lìa bỏ; 2. Do quán tướng đó nên đạt đến cứu cánh, gọi là đế.

Nói theo nhân thì như kinh Niết-bàn nói: Những điều bậc thượng trí biết gọi là thắng nghĩa. Những điều bậc trung trí biết gọi là thế tục, những điều cả hai Trí biết đều chung cả không và có.

Nói theo pháp thì: Pháp có hơn kém, cùng nhau đối đãi mà thành ra là chơn và tục, tổng nương theo năm pháp mà kiến lập nên bốn lớp:

1. Nhị đế giả thật: Chiếc bình, đoàn quân, rừng cây... giả là thế tục. Uẩn, xứ, giới... thật là thắng nghĩa; 2. Nhị đế lý sự: Sự pháp như các uẩn là thô, là thế tục. Đạo lý của bốn đế là Tế, là thắng nghĩa; 3. Nhị đế cạn sâu: An lập nghĩa bốn đế cạn là thế tục. Chơn như hai không sâu xa là thắng nghĩa. 4. Nhị đế thuyên chỉ: Chơn như hai "không" còn vướng diễn đạt, là thế tục. Nhất chơn pháp giới trừ bỏ diễn đạt là thắng nghĩa.

Một pháp đầu tiên là chỉ là tục, một pháp sau cùng chỉ là chơn, ba pháp ở giữa vừa chơn vừa tục. Luận Duy Thức quyển chín và Luận Hiển dương quyển sáu đều nói rất rõ. Nay ở trong kinh này, dựa theo cảnh và trí mà biện về có không, còn một, hai đến phần văn sẽ nêu đủ.

Phẩm thứ tư: như văn đã nêu.

Giải thích văn kinh: Chia làm ba phần chính: 1. Hỏi đáp phân biệt;

2. Chư Phật đồng thuyết; 3. Nghe pháp được ích. Trong phần một. Hỏi đáp phân biệt chia làm ba: 1. Hỏi đáp cảnh trí; 2. Hỏi đáp tu chứng; 3. Hỏi đáp lý sự. Còn được gọi là Nhị đế bất nhị, Văn tự bất nhị và Pháp môn bất nhị. Nơi phần một: Hỏi đáp cảnh trí, văn chia làm hai: 1. Vua Ba-tư-nặc hỏi; 2. Như lai chánh đáp. Trong phần hỏi lại chia làm ba: Dưới đây là phần một: Hỏi về đế có, không.

Kinh: Bấy giờ, vua Ba-tư-nặc bạch Phật: "Thế Tôn! Trong Thắng nghĩa đế có thế tục đế không".

Giải thích: Đây là hỏi về cảnh. Thắng nghĩa chơn thường là chủ, Thế tục sinh diệt như khách trụ, nên hỏi trong Thắng nghĩa có Thế đế không.

Tiếp theo là phần hai - hỏi về trí là một hay hai.

Kinh: Nếu nói không có thì Trí không nên có hai, nếu nói là có thì trí phải không nên là một.

Giải thích: "Nếu nói là không có..." Đây là dạng hỏi song song (có hoặc không).

Nếu nói trong Thắng nghĩa đế không có Tục đế thì Trí phải là không hai, sao lại nói là hai trí chơn và tục. Nếu nói là có thì Trí không phải là một, sao khi chơn trí chứng, hiểu lại không có hai. Theo người mà biện minh phàm phu mê chơn, trí chỉ duyên với tục. Lý sự hai thừa duyên, định tán riêng biệt. Bồ-tát ở vị địa, thật trí chỉ chơn. Địa thứ năm trở về trước thì căn bản chứng chơn, sau đó thì đạt tục, không hiện hành cùng lúc hai Trí của chân đế và Tục đế. Địa thứ tám trở lên mới đạt đến cảnh giới của chư Phật, tuy có hai Trí nhưng đều dung hợp. Tóm lại, đều nương theo nghĩa đó mà ứng đáp cho người hỏi.

Tiếp đến là phần ba: kết luận song song như thế nào.

Kinh: Nghĩa một, hai, sự đó thế nào?

Giải thích: "Nghĩa một hai...": Là cảnh một trí hai, cảnh hai trí một. Song kết song song cảnh và trí, việc đó như thế nào.

Từ đây là phần hai- Như Lai chánh đáp. Văn chia làm hai. 1. Đáp về Nhị đế; 2. Nói về chánh trí.

Trong phần một văn lại chia làm hai:

- Văn xuôi lược đáp.

- Thuyết kệ diễn rộng.

Trong phần một lại chia làm ba phần: Đây là phần một - Xưa kia đã hỏi.

Kinh: Phật nói: Đại vương! Ông từ thời quá khứ, trong pháp của Phật Long Quang Vương đã hỏi nghĩa này.

Giải thích: Nêu câu hỏi xưa kia. Tiếp theo là phần hai - lược đáp về một hai.

Kinh: Ta nay không nói, ông nay không nghe, không nói không nghe ấy tức gọi là nghĩa một nghĩa hai.

Giải thích: "Ta nay không nói..." Như Bản ký nói: Có nói có nghe tức là không một, không nói không nghe tức là không hai. Không một không hai tức là Đệ-nhất-nghĩa-đế. Xưa Giải thích đoạn văn này có hai cách:

1. Không một tức là Nhị đế Chơn và Tục. Không hai tức là Đệ- nhất-nghĩa-đế, chẳng phải chân, chẳng phải tục nên là Đệ-nhất-nghĩa- đế.

2. Không một tức chính là nghĩa sai biệt của hai đế. Không hai, tức chính là nghĩa không sai biệt của hai đế. Chẳng phải ngoài hai đế còn có đế thứ ba. Nay lại giải thích: Thấy có nói nghe vì là tục, nên không một. Không có Tướng nói nghe, vì là Chơn, nên không hai. Tức là tướng mà không có tướng (tức tướng vô tướng) là nói rõ một hai.

Tiếp đến là phần ba - Bảo hãy lắng nghe.

Kinh: Ông nay lắng nghe, Ta sẽ vì ông thuyết.

Giải thích: Bảo hãy nghe cho kỹ. Sau đây là phần hai - Thuyết kệ rộng tỏ. Trong đó chia làm hai: Đây là phần một - Đức Thế Tôn thuyết kệ.

Kinh: Bấy giờ, đức Thế Tôn liền thuyết kệ.

Giải thích: Như văn đã rõ. Dưới đây là phần hai. Thuyết kệ diễn rộng. Trong đó có hai phần: 1. Nói riêng hai đế; 2. Kết: khuyên chánh quán.

Nơi phần một chia làm ba:

- Thể của Nhị đế.

- Đối nói cảnh trí.

- Dụ nói Tục đế.

Trong phần một, văn lại chia làm ba: 1. Thể của hai đế.

Kinh:

Thắng nghĩa đế vô tướng,

Thể chẳng tự tha tác

Nhân duyên như huyễn có

Cũng chẳng tự tha tác.

Giải thích: Nửa trên nói về chơn. Nửa dưới nói về tục.

"Thắng nghĩa đế vô tướng": là nói Thể của chân đế. Không có mười tướng kia, nên bảo là vô tướng. Thể thắng trí chứng được tức là Chơn thường, nên bảo là Thắng nghĩa.

"Thể chẳng tự tha tác": là ngăn chận ngã và ngã sở. Thể chẳng phải là ngã tác, nên chẳng phải tự tác, chẳng phải ngã sở chẳng phải tha tác. Ngã và ngã sở đều không, chẳng phải chúng tạo tác.

"Nhân duyên như huyễn có": là nói thể của Tục đế. Pháp thuộc sắc tâm, chủng tử làm nhân, hoặc làm duyên tương tự. Hoặc nhân tức duyên, sinh các hữu vi, như là huyễn có.

"Cũng chẳng phải tự tha tác": Như kinh Đại phẩm nói: Mười hai nhân duyên là ai làm ra? Phật nói: chẳng phải Phật làm, chẳng phải Bồ- tát làm, cho đến chẳng phải tất cả người làm. Cho nên pháp nhân duyên không có tự tha tác. Lại nữa, như luận đã nói: các pháp hữu vi, không từ tự nó sinh, nên chẳng phải tác, không theo cái khác sinh ra, nên chẳng phải tha tác. Như Thắng nghĩa trên, do đó lược nói là "cũng chẳng phải tha tác". Nếu nói cho đủ thì phải là: "Cũng không cùng tạo tác, cũng không thể không nhân tạo tác" nghĩa là, pháp hữu vi hiện, chủng huân sinh, không có ngã, ngã sở, như là huyễn có (có giả tạo).

Tiếp theo là phần hai - Nêu thể có không.

Kinh:

Pháp tính vốn vô tính.

Thắng nghĩa đế không như

Các hữu pháp huyễn có

Ba giả tập giả có.

Giải thích: "Pháp tính vốn vô tính": Tính chơn thật của các pháp hữu vi, thường tự nó tịch diệt, vô tướng làm tính.

"Thắng nghĩa đế Không Như": Tức là pháp tính đó bất sinh bất diệt, thường không biến đổi, nên bảo là Không, Như.

"Các hữu pháp huyễn có": Ba hữu, không phải là một, nên gọi là các hữu. Nói về Thể thì Sắc tâm các uẩn gọi là các hữu. Vì không thật, cho nên bảo là huyễn có.

"Ba giả tập giả có": Do pháp giả, Thọ giả, danh giả, tập hợp mà có, nhưng không thật, gọi là giả có.

Kế đến là phần ba - Kết: nói về không có.

Kinh:

Vô vô đế thật vô

Tịch diệt thắng nghĩa không

Chư pháp nhân duyên có

Nghĩa có không như vậy.

Giải thích: "Vô vô đế thật vô": Ngã và pháp đều không có, nên bảo là vô vô. Thật tướng thì chơn vô, gọi là đế thật vô.

"Tịch diệt Thắng nghĩa Không": Tướng hoặc vĩnh viễn diệt nên bảo là tịch diệt, là đế của Thánh trí, kết về không thù thắng.

"Các pháp nhân duyên có": Các hữu trên có nhân duyên tương tự nên gọi là có.

"Nghĩa có không như vậy": kết luận không của Thắng nghĩa. "Không" của trí chứng. Kết luận có của thế tục, có của Nghĩa như vậy.

Dưới đây là phần hai - Đối nói cảnh trí. Trong đó chia làm ba: 1.

Nói về thể một hai.

Kinh:

Có không vốn tự hai

Thí như hai sừng bò

Chiếu giải thấy "không" hai

Nhị đế thường chẳng tức.

Giải thích: "Có không vốn tự hai": là nói về Thể của đế. Tục đế là có, chân đế là không, nên bảo là có không. Từ xưa đến nay, Tính và tướng cùng nương giữ nhau, thể chẳng tức là nhau, chẳng rời lìa nhau, nên bảo là vốn tự hai.

"Thí như hai sừng bò": nghĩa là, Chơn và Tục đế nếu duyên với tục trí thì thấy là hai.

"Hiểu rõ thấy "không" hai": Chơn trí đó lìa tướng dứt tuyệt đối đãi, chứng không hai.

"Hai đế thường chẳng tức": nghĩa là do chứng hiểu không có hai tướng. Nếu chơn và Tục có hai thì có thể tức là nhau. Chân đế và Tục đế không hai thì không có gì tức là nhau.

Tiếp theo là phần hai - Dứt bỏ một hai.

Kinh:

Hiểu tâm thấy "không" hai

Cầu hai không thể được.

Chẳng cho hai đế một

Một cũng không thể được.

Giải thích: "Hiểu tâm thấy "không" hai": là Trí chứng.

"Cầu hai không thể được": Đó là dứt bỏ hai. Trí hiển hiện chứng Như, cầu hai tướng chân đế và tục đế riêng biệt thì không thể được.

"Chẳng cho hai đế một": Một cũng không thể được; đó là dứt bỏ một, chẳng phải nói chứng như không hai mà có một, cầu tướng một đó cũng không thể được.

Tiếp đến là phần ba - Kết luận một hai.

Kinh:

Với giải thường tự một

Với đế thường tự hai

Thấu đạt một hai đó

Chơn nhập Thắng nghĩa đế.

Giải thích: Nói rõ cảnh và trí là một hay hai trong câu hỏi trước. "Với hiểu thường tự một": Vô phân biệt trí hiểu rõ về tướng và vô

tướng là thường một.

"Với đế thường tự hai": Đối với chân đế và tục đế không cho là hiểu một, tức là không hai.

"Thấu đạt một hai đó": Thấu đạt Trí đế: vì tục nên không là một.

Chơn nên không là hai.

"Thật vào Thắng nghĩa đế": Chơn, là trí chứng. Thắng nghĩa đế; là liễu đạt trí đế không nhất nhất định là có một hay hai, tức là thật chứng.

Tiếp sau là phần ba - Dụ tỏ Thế đế, trong đó chia làm hai phần:

1. Dụ tỏ Thế đế.

Kinh:

Thế đế huyễn hóa khởi.

Thí như Hoa hư không

Như bóng, như sợi lông

Nhân duyên mà huyễn có.

Giải thích: "Thế đế huyễn hóa khởi? Nói chung hữu vi huyễn hóa dấu khởi, hai câu tiếp là nêu riêng ba thí dụ.

"Thí như hoa hư không": Là dụ cho vọng có, là vì tính kế chấp, không có "thể" thật.

"Như bóng": Bóng trong nước, gương... đều nhờ vật chất mà sinh, dụ cho tính y tha, nghiệp duyên mà hiện.

"Như sợi lông": Là hợp phần nói trước. Do bị đau mắt mà có khác, nên thấy có sợi lông. Nếu không có bệnh mắt thì cả hai đều không có. "Nhân duyên mà huyễn có": kết luận pháp Thế đế do tựa nhân duyên, tương tự, giống như huyễn có.

Dưới đây là phần hai - Nêu huyễn.

Kinh:

Huyễn hóa thấy huyễn hóa

Ngu phu gọi huyễn đế

Huyễn Sư thấy huyễn pháp

Đế, huyễn đều là không.

Giải thích: "Huyễn hóa thấy huyễn hóa": là nói về chủ thể thấy và đối tượng được thấy của các thế gian đều là không thật, đó là huyễn hóa.

"Ngu phu gọi huyễn thật": Nghĩa là: phàm phu ngu si không có mắt tuệ, thường ở trong huyễn, gọi là huyễn đế.

"Huyễn sư thấy huyễn pháp": Nghĩa là các Bồ-tát chứng đắc thân này như huyễn, thấy Thế đế huyễn ảo không thật.

"Đế huyễn đều là không": Hiểu rõ người và pháp là rỗng không, thảy đều không có.

Dưới đây là phần hai - Kết - khuyên chánh quán.

Kinh:

Nếu hiểu pháp như thế Tức hiểu nghĩa một hai Đối với tất cả pháp, Nên quán sát như vậy.

Giải thích: Hai câu trước là kết luận đoạn văn trên. Hiểu rõ được các Tính, tướng, Cảnh, Trí như trên là hiểu rõ nghĩa một và hai. hai câu dưới là khuyên bảo chánh quán, Tính và tướng, chơn và tục không lìa nhau, nên quán như vậy.

Tiếp theo là phần hai - Nói về chánh trí, trong đó có ba phần:

1. Cảnh Trí không; 2. Mê ngộ không; 3. Nhiễm Tịnh không. Trong phần cảnh Trí, văn có bốn phần: Đây là phần một - Nêu cảnh trí không.

Kinh: Đại vương! Bồ-tát Ma-ha-tát trụ nơi thắng nghĩa đế, hóa độ chư Hữu tình, Phật và hữu tình một mà không hai.

Giải thích: Nói về quán chiếu, đồng với phần văn sau của phẩm Như Lai về thật tướng. Trên là đối hai đế, biện minh Trí một hai. Đây là nói về Thể của Trí hiểu rõ chúng đều là không.

"Bồ-tát Ma-ha-tát": là Người hành quán.

"Trụ Thắng nghĩa đế": là Hành Tương ưng với Trí. Đó là tự lợi. "Hóa độ các hữu Tình": là hành lợi tha. "Phật và hữu tình, là một mà không hai": Đây có hai nghĩa: 1. Chơn lý không hai. Vì tính bình đẳng; 2. Sự tướng không hai. Vô phân biệt trí, không giữ lấy hai tướng mà khởi phân biệt hơn kém. Như Kinh Duy-ma nói: Thọ nhận Anh Lạc thí cho người ăn xin thấp nhất, và phụng cúng cho Như Lai Nan Thắng, không có phân biệt... và pháp thí. Giống câu nói một mà không hai ở đây.

Tiếp đến là phần hai - trình hỏi nguyên do.

Kinh: Vì sao?

Giải thích: Vì sao Phật và hữu tình là một không hai?. Sau đây là phần ba - Giải thích cảnh, nói về không.

Kinh: Hữu tình, Bồ-đề, cả hai đều không.

Giải thích: "Hữu tình": là chúng sinh do tâm bi hóa độ.

"Bồ-đề": Là giác mà Trí mong cầu. Bồ-đề có hai loại: Tính Tịnh Bồ-đề, tức là Bản giác. Và vô Thượng Bồ-đề là cứu cánh Giác. Hai Bồ- đề này và chúng sinh được hóa độ, hiểu rõ đều bình đẳng, cả hai đều là không.

Dưới đây là phần bốn - Kết - kết luận cảnh, nói rõ không.

Kinh: Vì hữu tình không, đạt được ở Bồ-đề không. Vì Bồ-đề không đặt được ở hữu tình không.

Giải thích: "Vì hữu Tình không...": Vì chúng sinh và Bồ-đề không, không có hai. Nghĩa là: Tính Tịnh Bồ-đề, cùng với tự và tha Bình Đẳng. Cả hai đều không là các pháp hữu tình không có tự tánh là "không". Bồ- đề thanh tịnh, tính tịnh nên là không. Nói rõ tu hai Lợi, không có tướng của chủ thể và đối tượng nên dùng hai tính đó để nói rõ về không.

Tiếp theo là phần hai - Mê ngộ không. Văn chia làm bốn phần:

1. Nêu chư pháp không; 2. Trưng hỏi nguyên do; 3. Giải thích cảnh trí không; 4. Kết luận cảnh trí không.

Dưới đây là phần một - Nêu các pháp không.

Kinh: Vì tất cả pháp không không, cho nên không.

Giải thích: "Tất cả pháp": Là Nhị đế, Sinh tử, Niết-bàn đều không.

"Không không cho nên không": Chủ thể và đối tượng đều không, ngã và pháp đều không, nên bảo là không không. Hiểu rõ giải không tịch, nên bảo là không.

Kế đến là phần hai - Trưng hỏi nguyên do.

Kinh: Vì sao?

Giải thích: Vì nguyên do gì những thứ kia đều không? Tiếp sau là phần ba - Giải thích cảnh trí không.

Kinh: Bát-nhã vô tướng, Nhị đế đều không.

Giải thích: "Bát-nhã vô tướng": Trí của chủ thể chiếu là không. "Nhị đế đều không": là sinh tử và Niết-bàn đều là không.

Sau đây là phần bốn: Kết luận cảnh Trí không. Văn có hai: Trí Nhân quả không.

Kinh: Nghĩa là từ vô minh đến Nhất-thiết-trí, không có tự tướng, không có tha tướng.

Giải thích: Nói về gốc và ngọn đều không. Đây có hai giải thích. Có thuyết nói: Mười hai duyên sinh vô thủy, từ vô minh, hành cho đến ngôi vị Nhất-thiết-trí sau cùng đều không có tướng Nhân, (người) nên gọi là không tự tướng. Không có tướng pháp, nên gọi là không có tha tướng. Lại không có Ngã. Ngã sở, hai thứ đó đều không, nên gọi là không có tự Tha tướng. Có thuyết nói: Từ vô thủy vô minh căn bản, thuận tự mà ngược tha, cho nên ngủ mê trong sinh tử, tỉnh mê trở về nguồn, ngược tự thuận Tha, đạt đến Nhất-thiết-trí. Mê và ngộ, Tự và Tha đều nương theo đối đãi mà lập. Hiểu rõ thì dứt tuyệt đối đãi vì chúng đều là không.

Tiếp theo là phần hai - Cảnh tính tướng không.

Kinh: Đối với thắng nghĩa đế, thấy không có gì là thấy, nếu có tu hành, cũng không chấp trước, Nếu không tu hành, cũng không chấp trước, phi hành chẳng phải không hành cũng không chấp trước, ở tất cả pháp đều không chấp trước.

Giải thích: "Đối với thắng nghĩa đế": là nêu ra sở chứng.

"Thấy mà không có gì là thấy": Vô phân biệt trí, soi rõ lý sự đều bình đẳng, tức là thấy mà không có gì là thấy.

"Nếu có tu hành cũng không chấp trước": Nói về tất cả sự tu hành thuộc ngôi vị Ba Hiền, tuy chưa bỏ tướng, tu không phân biệt nhưng, ở trong các pháp không chấp trước, dấy khởi nhiễm chấp, nghĩa của các chữ "chấp trước"; ở sau cũng như vậy.

"Nếu không tu hành": Nghĩa là, Trí căn bản ngầm hợp với chơn lý nhưng không có tướng của tu, gọi là không tu hành, chẳng phải là buông lung tản mạn không tu hành.

"Ở trong các pháp cũng không chấp trước": Theo giải thích trên. "Chẳng phải hành chẳng phải không hành" Nghĩa là: Hậu đắc Trí

do có mang Tướng, chẳng phải là thân chứng Như, gọi là phi hành, hiểu rõ huyễn thì lợi lạc tức là chẳng phải không hành.

"Ở tất cả các pháp đều không chấp trước": là đối với Lý và sự đều không chấp trước.

Dưới đây là phần ba - Nhiễm tịnh không. Văn chia làm ba phần.

1. Nêu ngôi vị Nhiễm tịnh; 2. Trưng hỏi nguyên do; 3. Giải thích Nhiễm tịnh không.

Đây là phần một - Nêu vị nhiễm tịnh

Kinh: Bồ-tát khi chưa thành Phật, lấy Bồ-đề làm phiền não. Bồ-tát khi đã thành Phật, lấy phiền não làm Bồ-đề.

Giải thích: "Bồ-tát khi chưa thành Phật...": Đây có hai nghĩa. Có thuyết nói: Phiền não và Bồ-đề có sự hơn kém nhau, như vị ở phàm thì phiền não hiện tăng, Bồ-đề chủng bị sút kém. Ở vị Thánh thì Bồ-đề hiện tăng, phiền não chủng sút kém. Ở trong ngôi vị trước thì nói là phiền não, ở nơi ngôi vị sau thì nói là Bồ-đề. Với thành và chưa thành, nói thành ra là hai. Có thuyết nói: Phiền não và Bồ-đề, tính của chúng là không hai khác. Ở ngôi vị tùy theo Nhiễm thì Tính Tịnh Bồ-đề động thành ra là phiền não. Ở ngôi vị Tính tịnh thì phiền não vọng diệt, tức là Bồ-đề. Nhiễm Tịnh tuy là khác nhau, nhưng tính của chúng thì không khác.

Tiếp đến là phần hai - Trưng hỏi nguyên do.

Kinh: Vì sao?

Giải thích: Nhiễm và tịnh trái ngược nhau, sao lại không khác?

Tiếp theo là phần ba - Giải thích nhiễm tịnh không. Văn lại chia làm hai phần: 1. Nhiễm và Tịnh đều không.

Kinh: Đối với Đệ nhất nghĩa nên không có hai.

Giải thích: "Đối với Đệ nhất nghĩa...": Nghĩa là trí chứng Như, phiền não và Bồ-đề đều chẳng thể đạt được, không có hai thể.

Kế đến là phần hai - Tướng đều không.

Kinh: Chư Phật, Như Lai và tất cả pháp đều là Như.

Giải thích: Do trí chứng lý, lý thì không hai. Do trí đạt sự, sự tướng đều không. Chư Phật và tất cả pháp đều Như.

Tiếp sau là phần hai - Hỏi đáp tu chứng. Văn chia làm hai phần:

1. Vua Ba-tư-nặc hỏi.

Kinh: Vua Ba-tư-nặc bạch Phật: Chư Phật, tất cả Bồ-tát ở mười phương vì sao không lìa văn tự mà hành thật tướng.

Giải thích: Hỏi về văn tự, giống với phần Quán chiếu thuộc phẩm Như Lai.

"Chư Phật mười phương": là nói vị đã tu. "Tất cả Bồ-tát": là nói vị đang tu.

"Vì sao...": Là hỏi pháp tu.

"Không lìa văn tự": Sao lại không lìa.

"Mà hành thật tướng": Tu tập như thế nào mà hành thật tướng.

Dưới đây là phần hai. Như Lai chánh đáp. Văn chia làm hai phần: 1. Đáp riêng về tu hành; 2. Kết: Hộ trì các quả.

Trong phần một chia làm ba:

- Tướng văn tự.

- Thật tướng Tu.

- Dứt bỏ tướng văn tự.

Văn phần một lại chia làm ba: 1. Tổng nêu văn tự:

Kinh: Phật nói: Đại vương! Văn tự là: Khế kinh, Ứng tụng, ký biệt, Phúng tụng, Tự thuyết, Duyên khởi, Thí dụ, Bản sự, Bản sinh, Phương quảng, Hy hữu, Luận nghị.

Giải thích: "Phật nói..." là nhắc câu hỏi trước.

"Là: khế kinh..." là liệt kê tên. Người là chủ thể thuyết có năm vị, như trước đã nói. Số giáo pháp thì vô số, tựu trung lại chỉ có mười hai phần giáo đó. Tên gọi theo tiếng phạm là: Tu-đa-la, Kỳ Dạ, Hòa già-la-na, Già-tha, Ưu-đà-na, Ni-đà-na, A-ba-đà-na, Y-đế-Việt-đa-già, Xà-đa-già, Tỳ-Phật-lược. A-phù-đà-đạt-ma, Ưu-ba-đề-xá. Phiên dịch lại tiếng Hoa như trên đã kê.

Tiếp theo là phần hai - Đều là Thật tướng.

Kinh: Toàn bộ các thứ tuyên thuyết, âm thanh, ngữ ngôn, văn tự, chương cú, tất cả đều Như, không có gì không phải thật tướng.

Giải thích: Đây là nêu ra Thể. "Toàn bộ tuyên thuyết": là nêu những điều đã thuyết.

"Âm thanh, ngữ ngôn": Các thuyết về lời Phật dạy lấy thanh làm thể, là thuộc về Sắc uẩn, tức là câu này.

"Văn tự chương cú": Các thuyết về lời Phật dạy lấy thanh làm Thể, là hành uẩn thâu nhiếp, tức là câu này.

"Tất cả đều Như, không gì không phải thật tướng" Nghĩa là: khế kinh... năng thuyên, sở thuyên đều gồm thâu sự trở về Như, không gì chẳng phải là thật tướng. Lại nữa, Phật thuyết pháp chính là để hiển Như. Lìa ngoài Như, càng không có một chữ cho nên âm thanh và văn tự thảy đều là Như.

Sau đây là phần ba - Kết luận ngược lại chẳng phải Như.

Kinh: Nếu chấp giữ lấy tướng văn tự, tức chẳng phải thật tướng.

Giải thích: "Nếu chấp giữ lấy tướng văn tự..." là chấp trước. Nghĩa là: không phân biệt thì không chấp trước tướng văn tự, nếu tu thật tướng mà còn chấp giữ lấy tướng văn tự tức chẳng phải Thật tướng.

Dưới đây là phần hai - Tu Thật tướng. Trong đó có hai phần: 1. Nương theo văn tự mà tu; 2. Nói về Phật mẹ trí. Trong phần một lại chia làm ba: 1. Như văn tự tu.

Kinh: Đại vương! Người tu thật tướng, như tu văn tự.

Giải thích: "Người tu thật tướng": là nhắc lại người chủ thể tu "Như tu văn tự": là chỉ rõ pháp sở tu.

Văn tự được thuyết giảng lý và sự đều Như, như văn tự mà tu thì đắc thật tướng.

Tiếp theo là phần hai - Mẹ của trí.

Kinh: Thật tướng tức là mẹ của trí tuệ chư Phật, là mẹ căn bản trí của tất cả hữu tình.

Giải thích: Câu trước là nói về chư Phật đã tu thật tướng.

Câu sau là hữu tình hiện đang tu. nghĩa là văn tự thật tướng trong khế kinh... là nêu giảng về sự và lý. Sự thì có đoạn tu, tu thì có vạn hạnh, vạn hạnh tuy có khác nhau nhưng thật tướng thì đồng một thể cho nên bảo Thật tướng là mẹ trí tuệ của chư Phật.

"Mẹ của trí Hữu tình": Nghĩa là chư Hữu tình, với thật tướng bình đẳng, nghe danh mà tín hiểu, tức là căn bản là mẹ. Lại nữa, Thật tướng tức là bản giác, do nhờ Bản giác mà phát sanh chánh trí, đạt đến cứu cánh giác, Nhất-thiết-trí tròn đủ Bản giác tức là mẹ trí tuệ của chư Phật mẹ của trí hữu tình là hữu tình do bổn giác làm gốc cho các hành, cho nên lấy Bản giác làm mẹ của trí.

Tiếp đến là phần ba - Kết: Làm Trí Thể.

Kinh: Đó gọi là Thể của Nhất-thiết-trí.

Giải thích: Tức Thật tướng đó làm Thể của trí.

Tiếp sau là phần hai - mẹ trí của Phật. Văn chia làm ba: 1. Nói về Mẹ trí tuệ của Phật.

Kinh: Chư Phật chưa thành Phật và Phật hiện tại là Mẹ trí. Chư Phật đã thành Phật tức là Nhất-thiết-trí, chưa đắc là tính, đã đắc là Trí.

Giải thích: "Chư Phật chưa thành Phật": là đang ở tại Nhân.

"Và Phật hiện tại làm Mẹ trí". Nghĩa là: thật tướng trên nói tức chính là Bản giác. Bản giác trong Nhân, bị vô minh che lấp, đối với sau sẽ là quả ắt là chánh trí viên mãn, là nhân trí cho chính Phật hiện tại. Như hạt châu Như ý, tạm thời bị nhơ nhớp, hết nhơ nhớp thì thể tròn đủ, nói cái đầu tiên là mẹ.

"Chư Phật đã thành Phật: tức là Nhất-thiết-trí": là nói về quả đức viên mãn, Giác ngộ, hiểu rõ viễn mãn, tột cùng tức là Trí.

"Chưa đắc là Tính, đã đắc là Trí": là nói về nhân và quả. Trong nhân bị chướng che phủ thì làm Phật tính. Khi quả đức hiển hiện thì gọi là Nhất-thiết-trí.

Dưới đây là phần hai - Tính ba thừa.

Kinh: Ba thừa Bát-nhã, chẳng sinh chẳng diệt, tự tính thường trụ.

Giải thích: Nói "Ba thừa": là Người thuộc ba thừa.

Nói "Bát-nhã": là Thật tướng...

"Chẳng sinh chẳng diệt": là nói thể là thường.

"Tự tính thường trụ": nghĩa là Thật tướng, Thể chẳng sinh chẳng diệt, không biến đổi, tuy nơi ba Thừa chứng hiểu khác nhau, nhưng luận về thể của trí thì không khác.

Tiếp theo là phần ba - Nói chung về tính giác.

Kinh: Đây là tính giác của tất cả hữu tình.

Giải thích: Chẳng riêng chư Phật và ba thừa, mà tất cả hữu tình chẳng kể lớn nhỏ, đều lấy thật tướng bình đẳng làm tính giác.

Tiếp theo là phần ba - Dứt bỏ Tướng văn tự. Văn chia làm ba: 1.

Dứt bỏ tướng văn tự.

Kinh: Nếu Bồ-tát không chấp trước văn tự, không lìa bỏ văn tự, không tướng văn tự, chẳng phải không có văn tự.

Giải thích: "Hoặc Bồ-tát": là nói người tu hành. "Không chấp trước văn tự": Dứt Như là chấp. "Không lìa văn tự": là không nên bác bỏ là không. "Không tướng văn tự": là không nên trụ nơi tướng

"Chẳng phải không có tự": là lìa phân biệt, như văn tự mà tu mỗi một văn tự đều đắc trí thật tướng giải thoát.

Đầu tiên là lìa chấp có, tiếp đó là lìa bác bỏ không, tiếp nữa là không trụ tướng, sau cùng là thuận giải thoát.

Tiếp đến là phần hai - Dứt bỏ tướng tu hành.

Kinh: Thường tu như vậy, không thấy tướng tu. Đó tức gọi là người tu văn tự mà có thể chứng đắc với chơn Tính Bát-nhã.

Giải thích: Câu đầu là dứt bỏ Tướng tu hành, hai câu tiếp là thuận theo văn mà tu, câu sau là đắc Tính Bát-nhã.

Tiếp sau là phần ba - Kết luận: Tu Bát-nhã.

Kinh: Đó là Bát-nhã Ba-la-mật đa.

Giải thích: Người có thể như trên, trí tùy thuận văn tự mà chứng Thật tướng. Đó tức gọi là đến bờ giác ngộ.

Dưới đây là phần hai - kết về Hộ trì quả...

Kinh: Đại vương! Bồ-tát Ma-ha-tát, Hộ trì quả Phật, Hộ hạnh Thập địa, Hộ hóa hữu tình là như thế.

Giải thích: Đoạn văn này là kết về hai phẩm Quả, Nhân bên trên, hiển bày cái riêng, nương theo cái chung, làm sáng tỏ thù thắng này, không có tu tập điên đảo tức là hộ quốc.

Tiếp theo là phần ba - Hỏi đáp về lý và sự. Văn chia làm năm phần: 1. Vua Ba-tư-nặc hỏi; 2. Thế Tôn tổng đáp; 3. Trưng hỏi nguyên do; 4. Giải thích về một và nhiều; 5. Kết luận: Chẳng phải một hai. Đây là phần một - Vua Ba-tư-nặc hỏi.

Kinh: Vua Ba-tư-nặc bạch Phật: Chơn Tính là một, hữu Tình phẩm loài căn hành thì vô lượng thì pháp Môn là một hay là vô lượng?

Giải thích: "Chơn tính là một": nêu cái Lý đã chứng, chơn Như pháp Tính, Thể là một.

Nói "hữu tình": là chung cả các Thánh, phàm, tất cả Hữu tình.

Nói "phẩm loại": là Ba Thừa trong Thánh, sáu cõi trong phàm. Vả lại, các loài trong cõi người đã là vô số, huống nữa là trong các cõi giới, thú khác, ai mà lường được.

Nói "căn hành": có ba loại, căn thì có thượng, trung, hạ, hành thì có đốn, tiệm, lợi, độn khác nhau.

Nói "vô lượng": là chung cả bốn loại trên: 1. Hữu tình; 2. Phẩm loại; 3. Căn; 4. hành. Từ rộng đến hẹp đều là vô lượng là nêu lên số nhiều.

"Pháp môn là một hay là vô lượng?" Là phát khởi hai câu hỏi. Pháp Bát-nhã mà Như Lai đã thuyết là như pháp môn Chơn Tính như, là một hay là như Hữu pháp môn tình, là vô lượng?.

Tiếp đến là phần hai - Như lai tổng đáp.

Kinh: Phật nói: Đại vương! pháp Môn chẳng phải một, cũng chẳng phải vô lượng.

Giải thích: "Pháp môn chẳng phải một": Phật đối đúng căn, theo bệnh cho thuốc, chỉ một âm diễn thuyết, tùy theo loài, mỗi loài đều hiểu rõ cho nên chẳng phải một.

"Cũng chẳng phải vô lượng": Dạy bảo đúng bệnh, tuy nhiều như số trần sa, theo lý đã chứng thì chẳng phải là vô lượng. Lại lý sở chứng căn cứ ở tâm hữu tình, trong mỗi một môn đều đạt giải thoát, cho nên chẳng phải một. Hữu tình cho đến cuối cùng thì không có hạnh gì là không tu, không có chướng gì là không hết, đạt đến vô thượng giác, quả Phật viên mãn nên, chẳng phải vô lượng.

Tiếp đến là phần ba - Nêu hỏi chung về nguyên do.

Kinh: Vì sao?

Giải thích: Vì nguyên do gì mà chẳng nhất định là một hay nhiều?.

Dưới đây là phần bốn - Giải thích riêng về một và nhiều. Văn chia làm hai phần: 1. Pháp một, nhiều; 2. Đế một, hai.

Trong phần một lại có hai: 1. Pháp môn nhiều.

Kinh: Do các hữu tình, sắc pháp, tâm pháp, tướng năm thủ uẩn Ngã nhân, tri kiến, nhiều loại căn hành, phẩm loại vô biên nên pháp môn tùy thuận theo căn cũng có vô lượng.

Giải thích: Nêu rõ chẳng phải một. "Do các hữu tình": là tổng nêu về loại.

Nói "Sắc pháp": là có Sắc sai biệt trong Sắc giới. Nói "Tâm pháp": là tâm khác nhau trong Ba cõi.

"Tướng năm thủ uẩn": là hợp nói về Sắc và tâm. "Thủ" nghĩa là: phiền não, chấp trước sinh tử, nên gọi là Thủ. Nói "Thủ uẩn": Là uẩn từ thủ sinh nên gọi là Thủ uẩn, theo từ nhân mà đặt tên, như gọi lửa, cỏ, lửa trấu. Hoặc là uẩn sinh ra thủ, nên gọi là Thủ uẩn, theo từ Quả mà đặt tên, như cây hoa quả. Hoặc là uẩn thuộc Thủ, nên gọi là Thủ uẩn, theo hệ thuộc mà đặt tên, như quan của đế vương. Sắc tâm thuộc ba cõi đều gọi là thủ uẩn.

"Ngã Nhân tri kiến": là vọng đảo.

"Nhiều loại căn hành, phẩm loại vô biên": Như trên đã rõ. "Pháp môn tùy thuận theo căn cũng có vô lượng": Cho thuốc ứng

với bệnh, các giáo vô số, gọi là tùy căn cũng vô lượng. Tiếp theo là phần hai - Nêu chẳng phải vô lượng.

Kinh: Tính các pháp đó, chẳng phải tướng, chẳng phải vô tướng mà chẳng phải vô lượng.

Giải thích: Nêu rõ là một. "Tính Các pháp đó": tức là Thật tính. Nói "chẳng phải tướng": Là chẳng phải mười tướng.

"Phi vô tướng": do Trí chứng, cho nên chẳng phải hoàn toàn không có như sừng thỏ.

"Mà chẳng phải vô lượng": Tùy thuận chứng tuy là nhiều, nhưng lý giải thoát là một Tướng một vị, chẳng phải là vô lượng.

Tiếp nữa là phần hai - đế một hai. Văn lại chia làm ba: 1. Thấy một hai.

Kinh: Hoặc Bồ-tát tùy thuận các hữu tình mà thấy là hai, đó tức là không thấy nghĩa của một, hai.

Giải thích: "Hoặc Bồ-tát..." Nghĩa là: Hoặc Bồ-tát không thể dứt mất tướng, thấy là không có gì thấy, mà khởi phân biệt, thấy Thật tướng là một, thấy hữu tình là nhiều, nên bảo là "hai".

"Đó tức là không thấy nghĩa của một, hai": Tức chính là chấp giữ tướng, vọng thấy một, hai không thể hiểu, ngộ được. Chơn không trái với tục, tùy thuận tu chứng nhiều, môn giải thoát nhiều, Tục không trái với chơn, Thể của Thật tướng là một, vạn hạnh quy về một, đó là nghĩa của một, hai của chơn, Tục.

Tiếp theo là phần hai - Giải thích về Thắng nghĩa đế.

Kinh: Mới biết một hai, mà chẳng một chẳng hai, tức là Thắng nghĩa đế.

Giải thích: "Mới biết một hai": Là hiểu rõ một và hai nói trên. "Chẳng phải một chẳng phải hai": Là hiểu rõ về Chơn chẳng phải

là một nhất định, hiểu rõ tục chẳng phải là thọ nhận hai. Tỏ ngộ như trên tức là Thắng nghĩa đế không phân biệt.

Sau đây là phần ba - Giải thích Thế tục đế.

Kinh: Chấp giữ một hai, hoặc có hoặc không, tức Thế tục đế.

Giải thích: "Chấp giữ một, hai": Giữ lấy tướng, chấp trước, thấy một nhất định là một, thấy hai nhất định là hai.

"Hoặc có hoặc không": Chấp tục nhất định có chấp Thắng nghĩa nhất định là không đây đều là vọng tình thế tục đế.

Dưới đây là phần năm: Kết, chẳng phải một chẳng phải hai.

Kinh: Do đó pháp môn chẳng phải một chẳng hai.

Giải thích: "Do đó,...": Có thể dùng tâm rỗng lặng mà dung hòa diệu chỉ ấy. Do đó, pháp môn chẳng phải một chẳng phải hai, phá hữu tình chấp từ ba môn Môn trên, cảnh Trí văn tự và pháp Môn, do nương theo nói Nghe, như văn tự mà tu, ngộ tỏ pháp Môn là chẳng một chẳng hai, từ cạn đến sâu, nói về hai đế.

Từ đây là phần hai- Phật đồng thuyết, trong đó chia làm ba phần:

1. Phật đồng thuyết; 2. Công đức nhiều; 3. Thọ trì thù thắng, Nơi phần một. Văn chia làm hai phần: 1. Nêu Phật đồng thuyết.

Kinh: Đại vương! tất cả chư Phật thuyết Bát-nhã Ba-la-mật đa, Ta nay thuyết Bát-nhã Ba-la-mật Đa, không hai không khác.

Giải thích: Là hiển bày sự cùng thuyết như nhau. Tiếp theo là phần hai- Thọ Trì,...

Kinh: Đại chúng các ông, thọ trì đọc tụng, như thuyết tu hành, tức là thọ trì pháp của chư Phật.

Giải thích: 1. Thọ trì; 2. Đọc; 3. Tụng; 4. Thực hành như thuyết. Đó là bốn pháp hành, tức là thọ trì tất cả các pháp của chư Phật đã thuyết giảng chẳng phải là pháp chỉ riêng một mình đức Thế Tôn thuyết.

Từ đây là phần hai - Công đức nhiều. Văn chia làm ba phần. 1. Nêu công đức nhiều; 2. Nhiều Phật cùng thuyết; 3. Ít so với nhiều. Đây là phần một - Nêu công đức nhiều.

Kinh: Đại vương! Bát-nhã Ba-la-mật-đa này công đức vô lượng.

Giải thích: "Bát-nhã...": Năng thuyên và sở thuyên đều gồm trong cả bộ này, gọi chung là Bát-nhã. Lại không chỉ vậy, vô số giáo pháp đều gọi là Bát-nhã.

"Công đức vô lượng": Công đức của Bát-nhã giống như hư không, không thể lường được.

Tiếp theo là phần hai - Nhiều Phật cùng thuyết, văn lại chia làm hai: 1. Nhiều chủ thể thuyết.

Kinh: Nếu có chư Phật nhiều như số cát nơi sông Hằng, mỗi một vị Phật ấy giáo hóa vô lượng hữu tình không thể nói hết, mỗi một hữu tình đó điều đắc thành Phật, chư Phật ấy… lại giáo hóa vô lượng hữu tình không thể nói hết, cũng đều thành Phật.

Giải thích: Đoạn văn trên là ba lớp dùng dụ mà nói, toàn bộ số lượng chư Phật thì chỉ có Phật mới biết được, là hiển bày nhiều Chủ thể thuyết giảng.

Tiếp đến là phần hai - Nhiều đối tượng được thuyết.

Kinh: Bát-nhã Ba-la-mật đa do số chư Phật ấy thuyết giảng có vô lượng Na-du-đa ức kệ, không thể tính kể nói không thể nào hết.

Giải thích: "Bát-nhã,...": mỗi vị Phật đều thuyết Bát-nhã. "Có vô lượng.." nhiều đối tượng được thuyết.

Kế tiếp là phần ba - Lấy ít so với nhiều.

Kinh: Ở trong những kệ ấy lấy một kệ chia làm ngàn phần, lại từ trong ngàn phần đó mà thuyết một phần câu nghĩa thì công đức đã vô cùng tận, huống nữa là tất cả công đức của vô lượng câu nghĩa như vậy.

Giải thích: "Ở trong..." là lấy một kệ chia làm ngàn phần. "Lại từ...": là nói thuyết một phần đã là vô cùng tận.

"Huống nữa là...": Nhiều Phật thuyết vô lượng câu nghĩa, thì tất cả công đức đó khó mà lường nổi.

Dưới đây là phần ba - Thọ trì thù thắng. Văn chia làm hai phần: 1.

Thọ trì thù thắng; 2. Sẽ đắc Bồ-đề.

Phần một lại chia làm hai: 1. Thọ trì thù thắng.

Kinh: Nếu người có thể khởi một niệm tịnh tín thì người ấy tức siêu vượt trăm kiếp, ngàn kiếp, trăm ngàn kiếp sinh tử khổ nạn.

Giải thích: Nêu rõ một Niệm tin đã vượt qua nhiều kiếp khổ. Tiếp theo là phần hai - Ngang đồng chư Phật.

Kinh: Huống nữa là biên chép, thọ trì, đọc tụng, vì người giải nói, công đức đạt được so với tất cả chư Phật ở mười phương đều ngang bằng không khác.

Giải thích: "Huống nữa...": Là nói về thọ trì, giải nói là thù Thắng.

Tiếp nữa là phần hai - Sẽ đắc Bồ-đề.

Kinh: Nên biết người đó, được chư Phật hộ niệm, không bao lâu sẽ thành tựu đạo quả Bồ-đề vô thượng.

Giải thích: "Chư Phật hộ niệm": là hiển bày pháp thù thắng, sẽ đắc Bồ-đề pháp lực tu hành.

Dưới đây là phần ba - Nghe pháp được ích.

Kinh: Khi thuyết giảng pháp này, có mười ức người, đắc ba không nhẫn, trăm vạn ức người, đắc đại không nhẫn, vô lượng Bồ-tát, đắc trụ Địa thứ mười.

Giải thích: Theo Bản ký thì một là: Đắc ba không, tức vị ba Hiền, ba giả không. Hai là đắc Đại không, tức là Địa thứ nhất. Ba là đắc Địa thứ mười. Tùy theo Địa tăng tiến, đều được ích lợi.

NHÂN VƯƠNG HỘ QUỐC

BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA KINH SỚ

QUYỂN HẠ

PHẦN 1

Phẩm THỨ NĂM: HỘ QUỐC

Giải thích: Đoạn văn lớn thứ hai gồm ba phẩm sau, nói về ngoại Hộ: (Hộ trì bên ngoài) Phẩm Hộ quốc nói về ngoại hộ, phẩm Bất Tư Nghị nói về đức thù thắng, phẩm Phụng Trì nói về Người phụng trì dứt trừ các tai nạn. Trước nói ngoại hộ, các Vua thành tâm, bày pháp khiến tuân, hiện lực khó lường, nương giữ đủ đức, trong sáng ngoài trong, do vậy mà có ba phẩm sau này.

Nói về ý tiếp nối: Theo Bản ký nói: Quốc độ có hai. Một là Thế gian: Cõi nước của Nhị thừa, phàm phu. Hai là xuất thế gian: cõi nước từ Tín cho đến Địa thứ mười. Giặc có hai loại: 1. Giặc cướp ở bên ngoài;

2. Giặc phiền não ở bên trong. Hộ có hai loại: 1. Quỷ thần; 2. Trí Tuệ. Trong và Ngoại đều là Phật, Bồ-tát hộ. Đã nói về Nội Hộ, nay nói về Ngoại Hộ, để thỏa mãn nguyện vọng của các vị vua nên có phẩm này.

Giải thích về tên phẩm: Phần trên đã giải thích tên chung, còn đây là hiệu riêng: Ân tuệ gọi là Nhân, tự tại gọi là vương. Che chở gọi là Hộ. Lãnh thổ gọi là quốc, đã giải thích đầy đủ ở phần trên.

Nghĩa của Hộ lược dùng bốn môn để nêu rõ.

1. Người là chủ thể Hộ: Chư Phật, Bồ-tát xem chúng sinh như con, như tình thương của người mẹ. Kinh Duy-ma nói: Như Bồ-tát nghĩa là không lìa bỏ đại từ, không xả bỏ đại Bi, phát tâm Nhất-thiết-trí sâu xa cầu không hề quên sót, giáo hóa chúng sanh không bao giờ mệt chán. Lại nữa, chư Bồ-tát hiện nhiều loại thân, tùy niệm mà ứng. Như Bồ- tát Quán âm... tức là Hộ. Lại nữa, chư vương dùng nhân tuệ từ bi nuôi dưỡng muôn dân làm tâm, trăm quan đại thần phụng thừa pháp cũng là hộ. Hỏi: Nếu vậy thì tự Hộ, cần gì kinh này nói. Đáp: Thế gian và xuất thế gian, khác nhau là ở chỗ đó.

2. Pháp là sở hộ: Không có pháp nào hơn Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Tín thọ đọc tụng, y giáo tu hành, thiên, long ngầm hộ vệ, còn đắc được thành Phật huống hồ là bảy nạn, chẳng thể diệt trừ được sao"? Như vương pháp, là đạo thuộc văn và võ, có quyền thưởng phạt, tiến thiện diệt ác. Đây là gốc của việc hóa độ.

Cho nên kinh Kim Quang Minh, quyển thứ tám, kệ viết:

Quốc nhân tạo nghiệp ác Vua bỏ không cấm chế Ấy chẳng thuận chánh lý Trị đuổi phải như pháp. Nếu thấy ác không ngăn Phi pháp liền tăng trưởng

Bèn khiến trong vương quốc Gian trá ngày càng tăng

Bị nước địch xâm chiếm Phá hoại quốc độ đó.

Do nhờ chánh lịnh của quốc gia, cũng là Hộ pháp.

3. Tâm của chủ thể Hộ: Vô duyên, từ của Phật và bi của Bồ-tát, ứng với niệm như tiếng và vang, không nói ra mà vẫn biết tức là tâm Hộ. Nếu các vua, quan, thường dùng chánh trực, không tham sân si, y văn phụng pháp, cũng là tâm Hộ, nên Luận Chánh lý nói: Do người thời đó tham lam, không bình đẳng, thiên long giận trách, không giáng mưa ngọt, nên bị đói kém. Lại người thời đó, không tâm bình đẳng, phi nhân tạo độc, bệnh dịch khó cứu. Lại người thời đó, không bình đẳng, tham, sân độc tăng thượng, nên có chiến tranh, tàn hại lẫn nhau. Do tham sân si, tích chứa bên trong, ba tai họa bảy diệu, (sao) tai biến ở ngoài. Nội tâm bất bình, muốn cầu ngoại hộ, nước sôi muốn đông thành băng thật khó lắm thay! Không tham sân si, theo hóa như dòng chảy, đó chính là ý nghĩa ngoại hộ ở trong kinh này.

4. Sự của sở hộ: Trang hoàng đạo tràng, nghe thọ, trì đọc, hiếu dưỡng cung kính, vua quan chánh trị… phần sau nói đủ, đến văn sẽ rõ.

Giải thích văn kinh: Văn chia làm ba đoạn: 1. Chính nói hộ quốc;

2. Dẫn việc hộ quốc xưa; 3. Nghe pháp được ích. Phần nói về hộ quốc, văn có hai:

- Nói pháp hộ quốc.

- Nói trừ tai nạn.

Phần một chia ba:

- Nói pháp hộ quốc.

- Trang hoàng đạo tràng.

- Nói về nói nghe.

Phần nêu pháp hộ quốc văn lại chia ba: 1. Nói về hộ quốc. Nghĩa đó là gì?

Kinh: Bấy giờ, đức Thế Tôn bảo Vua Ba-tư-nặc...:" Các Đại Quốc vương! Hãy lắng nghe! Hãy lắng nghe! Ta vì các ông thuyết giảng về pháp hộ quốc.

Giải thích: Đáp điều nguyện trước. Nếu không lắng nghe, nghe rồi quên mất, nên bảo nghe kỹ. Dưới đây là phần hai - Nói về thời Hộ quốc. Nghĩa đó là sao?

Kinh: Tất cả cõi nước, nếu khi sắp loạn, có các tai nạn, giặc đến phá hoại.

Giải thích: "Tất cả cõi nước": là mười sáu nước, đối với các vua mà nói "tất cả". Lại không chỉ vậy, các nước lớn nhỏ ở châu thiệm Bộ tùy theo tiếp nhận giáo đủ khắp tức là "tất cả".

Nêu giáo pháp đủ khắp nên nói là «tất cả", thì người ba châu, giáo pháp cũng có đến nơi tức cũng gọi là "tất cả". Thiên cung, long cung, giáo pháp cũng có đến cũng gọi là tất cả. Như thế không mất tâm từ vô hạn, các nơi kia cùng nghe các giáo ắt đủ khắp, hoặc là hiện nay, hoặc là sau này, chỗ giáo pháp hiện đủ khắp đều là tất cả. Nếu không phải vậy, nước lớn Đại Đường chẳng lẽ không hộ?.

"Nếu khi sắp loạn": là nêu về thời gian hộ. Cảnh nước thanh bình là được thường hộ. Nếu có tai nạn là nêu lúc cầu hộ.

"Có các tai nạn": Tai là tam tai. Như trên đã dẫn luận Chánh lý nói; Tai họa chiến tranh, dịch bệnh đói khát. Nạn là bảy nạn, đoạn sau sẽ rõ.

"Giặc đến phá hoại": là tướng của nạn.

Tiếp theo là phần ba, nói về thọ trì kinh. Nghĩa đó là gì?

Kinh: Chư vương các ông, phải nên thọ trì đọc tụng Bát-nhã Ba- la-mật-đa này.

Giải thích: Bảo các vị vua, chính mình thọ trì hoặc đọc hoặc tụng, là thực hành ba pháp. Nếu thường trì tụng, nạn sẽ không sinh. Nếu có nạn sinh, khuyên bảo trì đọc. Như kinh Niết-bàn quyển hai mươi nói: tâm của cha mẹ, chẳng phải là không bình đẳng, nhưng đối với con bị bệnh, tâm tức lo nhiều. Do đó, khuyên thọ trì kinh để trừ nạn.

Tiếp đến là phần hai: Trang nghiêm đạo tràng văn chia ba: 1. Trang nghiêm đạo tràng.

Kinh: Trang nghiêm đạo tràng, đặt trăm tượng Phật, trăm tượng Bồ-tát, trăm tòa Sư tử, mời trăm pháp sư, giải nói kinh này.

Giải thích: Câu đầu là nêu chung, các câu tiếp theo như văn đã rõ khiến trong kinh này, hơi giống các lời ở kinh khác. Như kinh Kim Quang Minh, quyển sáu, phẩm Hộ quốc nói: "Lúc ấy, Tứ thiên vương bạch Phật: Thế Tôn! Ở đời vị lai, nếu có vua người vì hộ tự thân, hậu phi, vương tử, ở quốc độ mình khiến không có các sự việc oán địch, ưu não, tai ách. Bạch đức Thế Tôn! Vua người như vậy không nên phóng dật, khiến tâm tán thán loạn, trước phải tạo sự trang nghiêm đẹp đẽ nơi các cung thất chỗ vua yêu trọng. Những chốn ra vào nước thơm rảy đất, rải những danh hoa, đặt pháp tòa Sư tử thù thắng, dùng các thứ châu báu để trang hoàng. Cho đến đoạn sau: Khi ấy vua người, phải mặc áo sạch, thuần khiết, và trang sức bằng những loại anh lạc, tự mang lọng trắng… dùng hương hoa đủ cả sự cung kính, tạo sự an lành.

Với những điều trên, so với ở đây là đủ nghĩa. Tiếp sau là phần hai - Hương hoa cúng dường.

Kinh: Ở trước các tòa thắp nhiều loại đèn, đốt những loại hương, rải các tạp hoa, cúng dường rộng lớn.

Giải thích: Trước mỗi một tòa, trang sức đầy đủ. Tiếp đến là phần ba - Một trăm lẻ một sự cúng dường.

Kinh: Y phục, thức ăn uống, đồ nằm thuốc thang, phòng xá, giường ghế, tất cả vật dụng cúng dường.

Giải thích: Mỗi một sự cúng dường là biểu thị cho sự kính trọng. Sau đây là phần ba - Nói về việc nói nghe. Văn chia làm ba phần: 1. Hai thời giải thuyết.

Kinh: Mỗi ngày hai thời, giảng đọc kinh này.

Giải thích: Như văn đã rõ. Dưới đây là phần hai - Vua tôi nghe nhận.

Kinh: Nếu vương, đại thần, Tỳ-khưu, Tỳ-khưu ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di, nghe nhận đọc tụng.

Giải thích: Quốc vương, đại thần, trên hành dưới hóa, bốn chúng nghe nhận, thảy đều thành thiện, tức là tự hộ. Kinh Kim Quang Minh lại nói: Bấy giờ vua đó, phải tắm sạch sẽ, dùng hương xoa thân, mặc áo sạch mới, ngồi ghế nhỏ thấp, không sinh cao ngạo, xả ngôi tự tại, lìa những kiêu mạn, đoan tâm chánh niệm, nghe Kinh vương này.

Những điều đó so với kinh này, đều là nói về sự kính trọng. Tiếp theo là phần ba: Như thuyết tu hành.

Kinh: Như pháp tu hành, tai nạn liền diệt.

Giải thích: "Như pháp tu hành": Nương theo lý và sự trên, phải thực hành như lời đã dạy, uống thuốc thì bệnh lành, lý ắt phải vậy. Đến đây tức sự mà kể chuyện: Tháng Tư năm ngoái, nội dịch kinh xong, tôi sau hết lòng nơi đạo, trì đọc nghe văn, kịp đến tháng chín, bày trăm tòa đề xuất giảng kinh, mưa thu tạnh ráo, mây kéo đầy trời, từ giờ mão đến giờ thân, bỗng nhiên vạn biến, có vị dáng dấp như Tướng quốc cùng với trăm quan, lính ngựa tràn cả thành ngoài, chen lấn nhìn xem, có người thì lễ bái, có người thì nhảy nhót vui mừng, nước mắt như mưa. Ngày mùng hai tháng đó, Vua ơn ban sắc: "Sư đã lâu vụn trồng mầm trí, cao treo gương tâm, khai tạng mật của pháp vương, diễn lời huyền của kim khẩu. Ba đời lưu truyền, bốn loài mong nhờ, mà đạo thì hợp với chơn Thánh, lý thì khế với trời, người, mưa dầm lại tạnh, mây lành đầy sắc, lực của cảm thông, trong triều ngoài nội cùng vui, lời vụng tuyên dương, để tăng thành kính."

Hạ tuần tháng đó, Tây Nhung, Bắc Địch đem quân vây thành, không cần xuất quân chống cự, giặc tự sợ hãi mà tan rã. Nếu chẳng phải minh chúa chí tín, đại thần tận tiết, trên hành dưới hóa, sấm động mây hành, đạo tục tinh thành, thì ai có thể hưng lên ở đây, pháp thiện rõ ràng, chẳng hề hư dối!.

Từ đây là phần hai - Trừ tai nạn. Trong đó chia làm hai: 1. Trừ tai nạn; 2. Xứng với mong cầu.

Trong phần một văn chia làm hai:

- Các tai nạn.

- Tai nạn diệt.

Trong phần nêu các tai nạn văn lại chia làm ba:

- Quỷ thần hộ.

- Nói về chết chóc.

- Liệt kê các tai nạn.

Đây là phần một - Quỷ thần hộ.

Kinh: Đại vương! Trong các cõi nước, các vô lượng quỉ thần, mỗi mỗi quỉ thần lại có vô lượng quyến thuộc. Nếu họ nghe kinh này thì sẽ hộ vệ quốc độ của ông.

Giải thích: Vô lượng quỉ thần ở trong các nước, mỗi vị đều có quyến thuộc nghe kinh mà hộ quốc. Như kinh Kim Quang Minh quyển tám nói: Đại tướng Dược xoa tăng thận nhĩ đa cùng với hai mươi tám Bộ chư thần Dược xoa bạch: Thế Tôn! Nếu đời hiện tại và đời vị lai, những chỗ đang được tuyên dương lưu bố, như ở thành ấp, xóm làng đầm rừng rú, hoặc cung điện vua, hoặc chỗ ở của Tăng, chúng con và chư thần đều đến chỗ đó, mỗi tự ẩn hình, tùy xứ ủng hộ Sư thuyết pháp kia, khiến lìa suy não, thường nhận an lạc... ngôn từ nói xong, đầy đủ trang nghiêm, còn khiến tinh khí theo lỗ chân lông nhập vào. Thân lực sung túc, uy quang mạnh mẽ, trí sáng khó lường, đều được thành tựu và người nghe pháp là nam hay nữ, thọ trì cúng dường, chúng con sẽ thâu nhận khiến không bị tai nạn. Cho đến thường gặp chư Phật, mau chóng đạt đạo quả chánh đẳng Bồ-đề vô thượng.

Sau đây là phần hai: Nói về chết chóc. Trong đó có hai phần: 1.

Nói về chết chóc.

Kinh: Nếu đất nước sắp loạn, quỉ thần loạn trước, vì quỉ thần loạn thì vạn người loạn, thường có giặc giã nổi lên trăm họ chết chóc.

Giải thích: Do quỉ thần loạn, tiếp theo mới vạn người loạn, trăm họ chết chóc.

Tiếp theo là phần hai - Vua tôi tranh chấp.

Kinh: Quốc vương, Thái tử, vương tử, trăm quan, thị phi với nhau.

Giải thích: Trên bất hòa. Tiếp đến là phần ba - Các tai nạn.

Kinh: Trời đất biến quái. Mặt trời, mặt trăng, các sao mất thời, mất sáng, lửa lớn, nước lớn, gió to…

Giải thích: "Trời đất biến quái": Các hiện tượng trên trời biến đổi, đất có yêu quái, đó là tỏ chung.

Nói "Mặt trời, mặt trăng": Như trong phần sau kinh nói tức là nạn thứ nhất.

"Các sao": tức là nạn thứ hai.

"Mất thời mất sáng": Tức là hai nạn trên mất thời, mất độ sáng "Lửa lớn": là Nạn thứ ba

"Nước lớn": là nạn thứ tư

"Gió to": là nạn thứ năm. Nạn thứ sau là kháng dương (phần dương thái quá). Nạn thứ bảy là giặc đến, đến đoạn sau sẽ rõ.

Vì sao các Quỷ thần ấy loạn trước, rồi trăm họ chết chóc, vua tôi bất hòa, bảy nạn đều khởi, như phần sau kinh nói: Do tất cả dân chúng của các nước lớn nhỏ ở châu Thiệm Bộ, bất hiếu với cha mẹ, không kính sư trưởng, Sa môn, Bà-la-môn, Quốc vương đại thần không hành chánh pháp, do các ác kia mà có những nạn ấy dấy khởi. Đó là nhân của Nạn, đến phần sau sẽ rõ.

Sau đây là phần hai - Nói về tai nạn diệt.

Kinh: Các nạn ấy dấy khởi, đều nên thọ trì, giảng nói Bát-nhã Ba-la-mật này.

Giải thích: "Các nạn dấy khởi": Mỗi một nạn khởi, đều cần phải giảng đọc, như thuyết tu hành, tức là lương dược (thuốc hay).

Dưới đây là phần một - Xứng với điều cầu mong.

Kinh: Nếu ở kinh nầy, thọ trì, đọc tụng, tất cả mọi điều mong: quan vị, giàu có, con cái, tuệ giải, đi lại, tùy ý, quả báo nơi cõi người, Trời đều được đầy đủ.

Giải thích: "Tất cả mọi điều mong": là nêu chung. Trong đó có bảy điều: 1. Cầu quan vị thì được ngôi vị vinh hiển; 2. Cầu giàu có thì được phước lợi; 3. Cầu sinh con trai, con gái thì đều được; 4. Cầu Tuệ giải thì được tri kiến Thế gian và xuất thế gian thù thắng; 5. Đi lại, là cầu vãng lai, đi bộ hay cỡi ngựa đều được an ổn, bình an; 6. Quả báo trong cõi Người; 7. Quả báo trong cõi Trời. Những điều trên đều do oai lực của việc thọ trì đọc tụng kinh nên những điều mong nguyện đều được thỏa mãn. Như kinh Bảo Vân nói: Ví như cây thuốc tên là Thiện kiến, nếu có chúng sanh được gốc thân, cành, lá, hoa, quả của nó, hoặc thấy sắc, ngửi mùi thơm, nếm vị, tiếp chạm, trong mười thứ đó, tùy thứ đạt được, bệnh đều trừ lành. Do đó, ở trong mười pháp thực hành của kinh, tùy theo sự trì đọc, những mong nguyện thuộc thế gian và xuất thế gian đều được thỏa mãn.

Tiếp theo là phần hai - Giải thoát ách nạn.

Kinh: Dịch bệnh, ách nạn, liền được trừ yên, gông cùm xiềng xích, trói buộc thân này, đều được giải thoát.

Giải thích: Hai câu trên là nói về ách nạn được trừ, ba câu dưới là nói kẻ bị trói buộc thì được giải thoát.

Tiếp theo là phần ba - Các tội diệt

Kinh: Phá bốn giới trọng, tạo năm tội nghịch và hủy các giới cấm, vô lượng lỗi lầm đều được tiêu diệt.

Giải thích: "Phá bốn giới trọng": là dâm, trộm, giết, vọng ngữ là giới trọng về tính.

"Tạo năm tội nghịch": Như luận Câu Xá, quyển 18 nói: là giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, phá hòa hợp Tăng, làm thân Phật chảy máu. Trong năm tội đó, bốn thuộc về thân, một thuộc về ngữ.

"Và hủy các giới": Đó là các giới như Tàn...

Giới Biệt giải thoát thì mỗi giới đều có chi nhân. Luật nghi thì có tám. "Thể" thì chỉ có bốn, theo duyên đủ hay thiếu, nghĩa như thường hiểu nhưng thể của chúng là: Hữu Tông thì vô biểu sắc, Thành thật thì bất tương ưng. Nay Tông Đại Thừa thì theo tư nguyện chủng mà giả lập làm Thể, không tùy tâm giới, bốn tâm ba Tính đều được hiện tiền. Xả duyên khác nhau là: Hữu Tông thì xả năm duyên. Như Luận Câu Xá quyển mười lăm tụng: "Xả Biệt giải điều phục, do cố xả mệnh chung, Và nhị hình cùng sinh, đoạn thiện căn hết đêm.". Tông Kinh Bộ thì gia thêm phạm trọng. Pháp Mật Tông thì thêm pháp diệt duyên xả khác nhau. Luận Du-già quyển năm mươi ba nói xả có năm duyên: Xả Học xứ phạm căn bản tội, vì nhị hình sinh mà thiện căn đoạn, xả đồng phần, xả Tỳ-khưu luật nghi. Nếu chánh pháp hủy hoại, chánh pháp chìm ẩn, tuy không thọ mới nhưng giới cũ không xả, cho nên đắc giới chưa xả. Thân có luật nghi mà gặp duyên hủy phạm, gọi là hủy các giới. Nếu không có duyên sám hối riêng, (biệt sám) chắc chắn bị đọa Địa ngục như đã phân biệt thông thường. Như duyên sám hối, theo Đại thừa giác như kinh tạo tượng thuyết, do tạo kinh tượng, chỉ chịu nghiệp ít ở ba đường ác nhưng mau ra khỏi, mà không chịu khổ. Lại nữa, kinh Quán vô Lượng Thọ nói: Người có năm tội nghịch cũng sinh Tây phương. Lại nữa, kinh Niết-bàn quyển hai mươi nói: Vua A-xà-thế phát tâm Bồ-đề, không vào địa ngục. Chi tiết tán thán rộng về tâm Bồ-đề như kinh đó đã nói. Lại nữa, kinh Đại Phương Đẳng, Đà-la-ni quyển một nói: Nếu phạm hai mươi bốn giới của Bồ-tát, nếu phạm mỗi một giới của Tỳ-khưu... nhất tâm sám hối, nếu không sinh trở lại, thì không có việc ấy. Nay ở đây kinh này nói: vô lượng tội lỗi đều được tiêu diệt. Tức do nghe kinh thọ trì đọc tụng, tội đều diệt.

Dưới đây là phần hai - Dẫn chuyện hộ quốc thuở xưa.

Trong đó chia làm hai phần: 1. Dẫn chuyện hộ quốc thời xưa; 2.

Kết. Khuyên thọ trì.

Trong phần một: Văn chia làm ba. 1. Chuyện Thiên vương thời xưa; 2. Nhân vương thời xưa; 3. Liệt kê về các vua.

Trong phần Thiên vương, văn lại chia làm ba: 1. Vua Đảnh Sinh.

Kinh: Đại vương! Thời quá khứ xa xưa, Thích Đề Hoàn Nhân bị vua Đảnh sinh thống lãnh bốn quân chúng lên cung trời muốn diệt đế Thích.

Giải thích: "Lãnh bốn quân chúng": là voi, ngựa, xe, bộ binh. Nhân duyên này như đã thuyết trong phẩm Đảnh vương, kinh Hiền Ngu và quyển mười hai của kinh Niết-bàn.

Tiếp theo là phần hai - Đế Thích phụng pháp.

Kinh: Bấy giờ, Thiên chủ kia y theo giáo pháp của chư Phật thời quá khứ, bày trăm tòa cao, mời trăm pháp sư, giảng đọc kinh Bát-nhã Ba-la-mật.

Giải thích: Nói về y theo pháp. Tiếp đến là phần ba - Thiên chúng an lạc.

Kinh: Vua Đảnh Sinh liền thối lui; Thiên chúng an lạc

Giải thích: Là kết nêu an lạc. Tiếp đến là phần hai. Vua cõi người thời xưa. Trong đó chia làm ba: 1. Vua Ban Túc; 2. Vua Phổ Minh; 3. Nghe pháp được tỏ ngộ.

Phần một: Vua Ban túc, văn chia làm hai: 1. Vua Ban Túc; 2.

Được ngàn vua. Văn phần một lại chia làm ba: 1. Vua Ban Túc.

Kinh: Đại vương! Thời xa xưa, vua nước Thiên La có một Thái tử, tên là Ban Túc.

Giải thích: Tiếng Phạm gọi là Đề Bà La, tiếng Hoa gọi là Thiên La. "Ban Túc": Vì chân có nhiều đốm, nên tên là Ban Túc. Như kinh Hiền Ngu và luận Trí Độ đã kể chuyện đó.

Tiếp sau là phần hai - Tà sư Quán đảnh.

Kinh: Khi lên ngôi vua, có ngoại đạo sư tên là Thiện Thí, hành pháp quán đảnh cho vua.

Giải thích: Như văn dễ hiểu. Dưới đây là phần ba - Thọ giáo tế trời.

Kinh: Bèn bảo Ban Túc lấy ngàn đầu vua, để tế nơi mộ Thiên Thần Ma Ha Ca La Đại Hắc.

Giải thích: Nói "giữa mộ": là trụ xứ của Thiên thần Đại Hắc, Ma Ha Ca La. Ma Ha: tiếng Hoa dịch là Đại. Ca la là Hắc Thiên, Từ ngữ trước là tiếng Phạm, từ ngữ sau là tiếng Hoa. Thiên Thần Đại Hắc là vị Thần chiến đấu. Nếu lễ bái vị thần đó thì tăng thêm oai đức, do vậy nên cúng tế. Vì sao biết? Trong Tam tạng, dẫn thêm về các sách khác nói; Kinh Khổng Tước Vương nêu rõ: phía Đông đô thành nước Ô Thi ni có một khu rừng tên là Xa-ma-xa-na, tiếng Hoa gọi là Thi Lâm, rừng đó rộng một do tuần, có Thiên Thần Đại Hắc, là thân biến hóa của Ma-hê-thủ-la cùng với vô lượng quyến thuộc của các quỉ thần, thường du hành trong rừng vào ban đêm, có đại thần lực, nhiều đồ quý báu, có thuốc tàng hình, có thuốc sống lâu, du hành bay trên không, trao đổi các thứ thuốc ảo thuật với loài người. Lấy máu thịt người sống, giao ước trước về cân lượng máu để đổi lấy những thứ thuốc. Nếu ai muốn đến lấy thuốc đổi máu thì trước tiên phải dùng Đà-la-ni để gia trì thân mình, sau đó mới đến trao đổi. Nếu không có Đà-la-ni gia trì, những quỉ thần kia sẽ tự tàng hình, trộm quá cân lượng, máu huyết của người đó, càng lấy càng mất nhiều, không đúng với sự giao ước trước, cho đến lúc lấy hết máu của người đó, cân lượng không đúng thì thuốc cũng không lấy được. Nếu có Đà-la-ni gia trì thì đổi được bảo bối và các loại thuốc, làm gì tùy ý đều được thành tựu. Nếu cúng tế cho những thần đó thì dùng máu người, khiến Thần có đại lực gia hộ cho người sự dũng mãnh và các pháp chiến đấu, được thắng. Do đó, Thần Đại Hắc tức chính là thần chiến đấu. Như kinh Hiền Ngu nói là cúng tế La sát. Kinh Phổ Minh Vương nói là lấy trăm vị vua để cúng tế Thọ Thần. Kinh Sư Tử Đoạn Nhục thì nói là để cúng tế Sơn thần.

Sau đây là phần hai. Bắt được ngàn vị vua. Trong đó chia làm hai:

1. Bắt được những vị vua.

Kinh: Từ khi lên ngôi vua, đã bắt được chín trăm chín mươi chín vua.

Giải thích: Ban Túc lên ngôi vua, nhờ oai lực hiện có nên bắt được các vị vua gần đủ số ấy. Tiếp đến là phần hai - Bắt được vua Phổ Minh.

Kinh: Chỉ thiếu một vua, bèn đi vạn dặm về phương Bắc, bắt được một vua tên là Phổ Minh.

Giải thích: Nói rõ về bắt được vua. Dưới đây là phần hai - Nói về vua Phổ Minh. Trong đó chia làm hai phần: 1. Phần kiến lập bằng văn xuôi; 2. Phần thuyết pháp bằng kệ.

Trong phần văn xuôi lại chia làm bốn: 1. Nguyện của vua Phổ Minh.

Kinh: Vua Phổ Minh thưa với Ban Túc: Nguyện được cho phép một ngày để lễ kính Tam bảo, cúng dường cơm nước cho Sa Môn.

Giải thích: Theo kinh Hiền Ngu thì nguyện được cho bảy ngày, lễ kính Tam bảo, cơm nước cho Sa môn. Dưới đây là phần hai - Ban Túc chấp nhận.

Kinh: Ban Túc nghe xong, liền chấp nhận.

Giải thích: Ban Túc đồng ý chấp nhận. Sau đây là phần ba - Y pháp kiến lập.

Kinh: Vua bèn theo giáo pháp của chư Phật thời quá khứ đã nêu giảng bày trăm tòa cao, mời trăm pháp sư.

Giải thích: Nói về y theo giáo. Sau đây là phần bốn: Thuyết Bát-nhã

Kinh: Một ngày hai thời giảng nói Bát-nhã Ba-la-mật-đa có tám ngàn ức kệ.

Giải thích: Nói về việc tuyên thuyết Bát-nhã. Tiếp theo là phần hai- Dùng kệ thuyết pháp, trong đó chia làm hai: 1. Nói về người thuyết kệ.

Kinh: Lúc này, trong chúng kia, pháp sư thứ nhất, vì vua Phổ Minh, thuyết kệ:

Giải thích: Nêu người thuyết. Tiếp theo là phần hai - Kệ được thuyết.

Trong đó chia làm bốn: 1. Pháp là vô thường; 2. Các pháp là khổ; 3. Các pháp là không; 4. Các pháp là vô ngã. Trong phần vô thường lại chia làm hai phần: 1. Ngoại giới vô thường.

Kinh:

Kiếp hỏa cháy dữ

Đại thiên đều hoại

Tu di biển lớn

Tàn diệt không sót.

Giải thích: "Kiếp hỏa cháy dữ: là Hỏa tai. Luận Du-già quyển hai nói: Ba đại tai là thủy, hỏa, phong, cùng nhau theo thứ tự mà khởi. Trong ba thứ đó, đây là nêu thứ đầu tiên: Hỏa tai.

"Đại thiên đều hoại": là nói cả một đại thiên cùng bị hủy hoại. Hai câu cuối là: cả chín núi tám biển, mỗi thứ số lên đến cả trăm ức đều bị hủy diệt không còn sót gì cả. Tướng của thành, trụ, hoại, không, theo thứ tự mà khởi. Đây nói về kiếp hoại.

Tiếp đến là phần hai - Hữu tình vô thường.

Kinh:

Phạm thích, thiên, long

Nhiều loại hữu tình

Còn bị tàn diệt

Huống là thân này.

Giải thích: "Phạm Thích, Thiên, long": Phạm là Phạm vương, chung cả Tứ Thiền, Thích là đế Thích. Chủ cõi trời Đao-lợi. Đây là bao gồm cả Thiên xứ khác, cả hai cõi đó đều tự tại cho nên nêu lên. Thiên, Long là chúng Bát bộ.

"Các hữu tình": là cõi còn lại ngoài những cõi đã nói trước. "Còn bị tàn diệt": là nói về vô thường.

"Huống nữa thân này": cõi dù lớn hay nhỏ, tình dù hơn hay kém đều bị tàn diệt, huống nữa là thân này, là nêu bày sự vô thường. Dưới đây là phần hai - Các pháp khổ. Trong đó chia làm hai: Đây là phần một

- Liệt kê các khổ.

Kinh:

Sinh lão bệnh tử

Ưu bi khổ não

Oán thân bức bách

Trái với nguyện mong.

Giải thích: "Sinh lão bệnh tử": đó là bốn khổ.

"Ưu bi khổ não": Là tùy gặp các duyên khổ, nhiều loại ưu buồn ray rức. hai câu sau chữ "não" là nói về bốn khổ: Oán là oán ghét nhau mà gặp nhau là khổ. Thân là yêu nhau mà bị xa lìa là khổ. Bức Bách: là năm ấm mãnh liệt khổ. Nghĩa là thân năm uẩn mang tính sinh diệt dời đổi. "Trái với mong nguyện": là khổ vì mong cầu không được. Lại nữa, "Năm ấm mãnh liệt khổ" là lưu chuyển khổ, chung cả ba cõi là hành khổ. Oán ghét gặp nhau khổ và yêu nhau xa nhau khổ là trái nghịch khổ, thuộc về Khổ khổ, chỉ là Dục giới cầu không được khổ thuộc về Hoại khổ, cũng chỉ ở Dục giới, dựa theo lạc thọ thì cũng thông cả Sắc giới.

Tiếp theo là phần hai - Nhân quả của khổ.

Kinh:

Ái dục kết sử

Tự thành ung nhọt

Ba cõi không an

Nước có gì vui.

Giải thích: "Ái dục kết sử": Đó là nói về Nhân. Ái là Nhân thuộc Hữu, làm Thấm Nhuần các Nghiệp. Dục là tham dục ở cảnh, đuổi theo sự mong cầu.

"Kết sử": Kết là kết buộc, trói buộc. Sử là sai khiến. Nghĩa là... mười thứ kết như tham v.v... kết buộc hữu tình, sai khiến trong Tam hữu, gọi là kết sử.

Lại nữa, Luận Câu xá nói: Kết có chín loại: 1. Ái kết; 2. Sân kết;

3. Mạn kết; 4. Vô minh kết; 5. Kiến kết là Ba kiến; 6. Thủ kết. Là hai thủ; 7. Nghi kết; 8. Tật kết; 9. Xan kết. Ba loại kết: Sân, Tật, Xan duy chỉ thuộc về Dục giới sáu loại còn lại thì thông cả ba cõi. Vì bị sai khiến do kết, cho nên gọi là Kết sử.

"Tự thành ung nhọt": là quả khổ thuộc về ba Hữu như là ung nhọt.

"Ba cõi không an": hoặc là giới hoặc là tình đều là hành khổ, vì bị bức bách do hữu lậu nên gọi là không an.

"Nước có gì vui": Điều vua Phổ Minh coi trọng là yêu nước yêu thân, trong và ngoài đều bất an, là nói về nỗi khổ.

Kế đến là phần ba - Nói về các pháp không. Trong đó chia làm hai phần: Đây là phần một. Tỏ chung về pháp không.

Kinh:

Hữu vi không thật

Từ nhân duyên khởi

Thịnh suy chuyển chớp

Tạm có liền không.

Giải thích: "Hữu vi không thật": là y tha hữu vi, là huyễn không thật.

"Từ nhân duyên khởi": là chính cộng tướng tự chủng sinh ra, thế gian trong ngoài, do Nhân duyên khởi.

"Thịnh suy chuyển chớp": Nghĩa là, pháp hữu vi đều có thịnh suy, khởi và diệt như chảy, không dừng trụ như tia chớp.

"Tạm có liền không": Tạm thời như tia chớp, có đó liền không. Tiếp theo là phần hai - Nói về cõi không.

Kinh:

Các cõi thú sinh

Tùy nghiệp duyên hiện

Như bóng, tiếng vang

Tất cả đều không.

Giải thích: "Các cõi thú sinh": là ba cõi, sáu nẻo và tứ sinh. Đó là nêu chung.

"Tùy nghiệp duyên hiện": là nói về nhân quả, theo nghiệp của các cõi mà hiện sinh ở đó.

"Như bóng như tiếng vang": là nêu dụ nói rõ. Do quả làm chất, hiện nghiệp như bóng. Nghiệp như âm thanh, quả như tiếng vang. Đó là nói lên sự không thật.

"Tất cả đều không": Nói chung cả các giới, tất cả hữu vi đều là không.

Kế đến là phần bốn - Pháp là vô ngã. Trong đó chia làm hai phần: Đây là phần một, Vọng khởi ngã.

Kinh:

Thức do nghiệp trôi

Theo bốn đại khởi

Vô minh ái buộc

Ngã, ngã sở sinh.

Giải thích: "Thức do nghiệp trôi": Thức là Bản Thức, thường chuyển như dòng chảy, do nghiệp như gió, làm khởi lên sóng Thức. Thức thuận theo nghiệp, nên gọi là Nghiệp trôi. Lại nữa, nghiệp chủng nương theo Thức, nhờ hiện duyên mà khởi, hiện khởi các nghiệp, theo gió cảnh giới, động sóng Bản thức. Kinh Lăng già bản bốn quyển, quyển một kệ nói:

Thí như sóng biển lớn

Là do gió lớn khởi

Sóng lớn vỗ ghềnh sâu

Chẳng có lúc đoạn dứt

Biển Tạng thức thường trụ

Gió cảnh giới làm động

Rất nhiều các sóng thức

Tung tóe mà chuyển sinh.

Nghiệp gió cảnh giới, lay động sinh ra sóng thức, cho nên bảo là trôi.

"Theo bốn đại khởi": là cõi hữu Sắc cõi. vô Sắc thì chẳng hiển rõ, nên lược bớt không nói. Lại nữa, Thân của Vua tức chính là bốn đại, nêu lên để khiến tỏ ngộ là không thật.

"Vô minh ái buộc": Vô minh làm gốc, phát nghiệp thành sinh, do ái và vô minh tự trói buộc.

"Ngã, Ngã sở sinh": Nghĩa là nương theo năm uẩn mà khởi ngã, ngã sở. Lại nữa, chấp năm uẩn làm ngã, chấp quốc gia thành trì mà chấp làm Ngã Sở, đều là do vô minh mà Khởi Kiến ấy.

Dưới đây là phần hai - Nói chung về vô ngã.

Kinh:

Thức tùy nghiệp dời

Thân tức vô chủ

Nên biết quốc độ

Huyễn hóa cũng vậy.

Giải thích: "Thức tùy nghiệp dời": nghĩa là tổng báo Thức tùy nghiệp sinh. Nghiệp không còn, nghiệp mới sắp thành thục, cho nên dời đổi đến cõi khác.

"Thân tức vô chủ": Thân nghĩa là sự tương tục, tức là bốn đại. Thân chấp giữ thọ, thức thì dời đổi, tức là vô chủ. Lại nữa, chủ là chủ tể, tức là Ngã. Thức tùy theo Nghiệp mà đi. Thân thì vô ngã, ngã đã không có, nên ngã sở cũng không có. Vì Thân đã vô chủ, nên hai câu sau nói về không có Ngã Sở. Trước tiên là yêu thân, Thân đã vô Ngã, thì quốc độ, đất đai bên ngoài đều là huyễn hóa cũng vậy, nên biết trong và ngoài đều là vô Ngã. nghĩa là không hiểu được thân này là vô thường, Khổ, không, vô ngã, Ngã sở, thì vọng sinh yêu thương chấp trước tất cả mọi sợ hãi đều sinh ra. Nghe pháp hiểu rõ được không, thì còn có gì đáng để sợ hãi.

Dưới đây là phần ba: Nghe pháp ngộ, hiểu. Trong đó chia làm ba phần:1. Phổ Minh ngộ, hiểu; 2. Các vua Ngộ, hiểu; 3. Ban Túc Ngộ, hiểu.

Trong phần Phổ Minh Ngộ, hiểu, văn chia làm hai: 1. Phổ Minh Ngộ, hiểu; 2. Chuyển dạy các vua.

Trong phần một văn lại chia làm hai: 1. Phổ Minh ngộ, hiểu.

Kinh: Bấy giờ, khi pháp sư thuyết xong kệ đó, vua Phổ Minh nghe pháp ngộ hiểu chứng Tam muội không.

Giải thích: "Chứng Tam muội không": Nếu chứng sinh không thì đắc sơ Quả. Bài kệ đã nói rõ hành của khổ-đế. Hoặc nghe pháp chứng không tức là Pháp không, theo lý thì đạt đến Sơ Địa.

Tiếp theo là phần hai - Quyến thuộc ngộ Không.

Kinh: Các quyến thuộc của vua, đắc pháp nhãn không.

Giải thích: "Đắc pháp nhãn không": là như vua đã đắc.

Tiếp đến là phần hai - Chuyển dạy các vua. Trong đó chia làm ba phần: Dưới đây là phần một - Đến nước Thiên La.

Kinh: Cùng đi với vua đến nước Thiên La.

Giải thích: Những điều mong nguyện đã thỏa mãn, nghe pháp chứng không, sợ hãi đã không còn nữa, đi đến đúng theo lời hẹn.

Dưới đây là phần hai - Kết chỉ bày các vua.

Kinh: Ở trong chứng của các vua, nói: "Quý vị là những người sắp chết đến nơi".

Giải thích: "Sắp chết đến nơi": Là nêu lên chuyện sợ hãi để khiến họ phát tâm.

Tiếp theo là phần ba - Chuyển dạy Bát-nhã.

Kinh: Phải nên trì tụng kệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa của Chư Phật thời quá khứ đã thuyết giảng.

Giải thích: Tức lấy bài kệ trên, bảo họ tụng trì. Kế đến là phần hai - các vua ngộ hiểu.

Kinh: Các vua nghe xong, cũng đều ngộ hiểu, đắc Tam muội không, mọi người đều trì tụng.

Giải thích: Các vị vua đó, vì sợ hãi mà phát tâm, Nhân duyên đều tốt, Nghe pháp ngộ hiểu, như vua Phổ Minh. Cho nên lại bảo "Cũng đắc Tam muội không", mỗi vị đều tụng trì.

Tiếp sau là phần ba - Ban Túc ngộ hiểu: Trong đó chia làm ba phần: 1. Vua Ban Túc hỏi; 2. Vua Phổ Minh đáp; 3. Ban Túc ngộ hiểu. Dưới đây là phần một - Vua Ban Túc hỏi.

Kinh: Bấy giờ vua Ban Túc hỏi các vua: Các ngươi ở đây đang tụng pháp gì?

Giải thích: Duyên của Ban Túc đã chín muồi, cho nên phát hỏi. Dưới đây là phần hai - Vua Phổ minh đáp.

Kinh: Khi ấy vua Phổ Minh liền dùng kệ trên, đáp vua Ban Túc.

Giải thích: Như văn đã rõ. Tiếp theo là phần ba - Ban Túc Ngộ hiểu. Trong đó lại chia làm bốn phần: 1-Ban Túc ngộ hiểu.

Kinh: Vua nghe pháp ấy, cũng chứng định không.

Giải thích: Nghe pháp chứng hiểu, như các vua trên, nên bảo là "cũng".

Tiếp theo là phần hai - Tỏ hối hận về tà sư.

Kinh: Hoan hỷ tột cùng bảo các vua: Ta vì bị lầm, ngoại đạo tà sư, chẳng phải lỗi các ông.

Giải thích: Vui mừng chứng hiểu, hối hận lỗi trước. Tiếp đến là phần ba - Bảo mọi người đều phụng trì.

Kinh: Các ông về nước, phải mời pháp sư, giải thuyết Ba-la-mật đa.

Giải thích: Bảo lưu bố rộng. Sau đây là phần bốn - Xuất gia đắc nhẫn.

Kinh: Bấy giờ vua Ban Túc trao nước cho em, xuất gia vì đạo, vô Sinh Pháp nhẫn.

Giải thích: "Vô Sinh Pháp nhẫn": Tức là nhẫn thứ tư trong năm nhẫn.

Bồ-tát hóa tích: Nghịch thuận thật khó lường được, hoặc vì hướng dẫn quần mê mà hiện việc này. Sau đây là phần ba - Nêu rõ các vua.

Kinh: Đại vương! Quá khứ lại có năm ngàn Quốc vương, thường tụng kinh này, hiện đời được báo.

Giải thích: Thuyết quá khứ trước, thường tụng kinh ấy, đời này được báo. Tiếp theo là phần hai - Kết khuyên thọ trì. Trong đó chia làm hai phần: 1. Khuyên bảo thọ trì.

Kinh: Các ông, mười sáu vị vua nước lớn, tu pháp hộ quốc, sẽ phải như vậy, thọ trì đọc tụng, giải nói kinh này.

Giải thích: Trước đã dẫn các chuyện xưa, đây thì khuyên bảo tu pháp hộ quốc. Như trên đã rõ. Tiếp sau là phần hai - Khuyên đời sau thọ trì.

Kinh: Nếu đời vị lai, những vị Quốc vương, người muốn hộ quốc hay hộ thân mình, cũng nên như vậy, thọ trì, đọc tụng giải nói kinh này.

Giải thích: Răn bảo đời sau, hộ quốc cũng vậy. Sau đây là phần ba. Nghe pháp được ích.

Kinh: Khi thuyết giảng pháp ấy, vô lượng chúng cõi người đắc Bất thối chuyển, các A-tu-la được sinh lên Trời, vô lượng vô số chư thiên cõi trời thuộc Dục giới đắc vô sinh nhẫn.

Giải thích: "Đắc Bất thối": Bất thối có bốn loại: Tín vị chứng hành, từ cạn đến sâu, tức là loại thứ nhất và thứ hai. A-tu-la và bảy bộ còn lại, được sinh lên cõi Trời, chư Thiên cõi Dục và cõi sắc, đắc vô sinh nhẫn. Tổ Thiên thai chú giải: Tức là Thập hạnh hoặc tức là Sơ Địa. Như kinh Đại phẩm nói: Bồ-tát Sơ Địa đắc vô sinh nhẫn.