SỐ 1707 — SỚ KINH NHÂN VƯƠNG BÁT NHÃ

QUYỂN 2

"Bấy giờ, các đại chúng đều cùng tự nhiên sinh nghi, cùng hỏi nhau bốn sở úy, mười tám pháp bất cộng."

Đây là đoạn thứ năm nghi hỏi, trong phần thời tiết thuyết kinh văn. Có bốn phần:

1. Đại chúng cùng nghi.

2. Phát ngôn luận biện.

3. "Trước đã vì chúng ta…" Trình bày sự việc nghi.

4. "Lúc đó, mười sáu đại Quốc vương…" Sự của Như Lai thì bất khả tri.

Trong văn phần một. "Tự nhiên"; là đều như thế. "Bốn vô úy" muốn nêu ra nghi tình đó trước tiên phải nêu Phật đức, cho nên hỏi nhau về bốn vô úy: 1. Nhất-thiết-trí; 2. Lậu tận; 3. Tận khổ đạo; 4. Thuyết chướng đạo. Gọi chung là vô úy. Luận Thập trụ Tỳ Bà-sa nói: Không sợ ngoại nạn, gọi là vô úy.

Mười tám pháp bất cộng là: 1. Thân không lỗi lầm; 2. Khẩu không lỗi lầm; 3. Niệm không lỗi lầm; 4. không dị tưởng; 5. không bất định tâm; 6. Không có gì là không biết, tâm đã xả; 7. Ý muốn lớn không giảm; 8. Tinh tiến không giảm; 9. Niệm không giảm; 10. Tuệ không giảm; 11. Giải thoát không giảm; 12. Giải thoát tri kiến không giảm; 13. Thân nghiệp hành theo trí tuệ; 14. Khẩu nghiệp hành theo trí tuệ; 15. Ý nghiệp hành theo trí tuệ; 16. Trí tuệ biết đời quá khứ vô ngại; 17. Trí tuệ biết đời vị lai vô ngại; 18. Trí tuệ biết đời hiện tại vô ngại.

"Năm nhãn, pháp thân đại giác Thế Tôn, trước đây hai mươi chín năm đã vì đại chúng chúng ta mà thuyết Ma ha Bát-nhã Ba-la-mật, Kim cang Bát-nhã Ba-la-mật, Thiên vương vấn Bát-nhã Ba-la-mật, Quang tán Bát-nhã Ba-la-mật. Ngày nay Như Lai phóng hào quang lớn là để làm việc gì?"

"Năm nhãn"; một nhãn Như Lai đã rốt ráo hết các đạo, cần gì cả năm nhãn? Vì muốn cảnh tức là trí nên có năm nhãn: Nhục nhãn là chiếu Kim cang đã trả về, tất cả các pháp đều tận. Thiên nhãn là chiếu Như Lai quả Đệ-nhất-nghĩa-đế, gọi là chướng ngoại. Tuệ nhãn là chiếu tất cả các pháp thường, vô thường đều không. Pháp nhãn là chiếu lý sự nhân quả của tất cả pháp. Phật nhãn tức cứu cánh các đạo.

"Pháp thân"; là chơn pháp làm thể, diệu giải làm thân, cho nên ảo là pháp thân. "Đại giác"; cùng cực trong giác, gọi là đại giác.

"Thế Tôn"; ngoại quốc gọi là Lộ-già-na-già. Trung Hoa gọi là Thế Tôn. Lộ-già là Thế, Na-già là Tôn.

"Trước đây, vì chúng ta…" là phần thứ ba trình bày sự nghi sự. Hai mươi chín năm trước đã thuyết Bát-nhã. Nay năm ba mươi tháng giêng ngày mùng tám, lại phóng hào quang, so với trước đây khác nhau ra sao? Ở núi Kỳ-xà-quật, thành Vương Xá, thuyết đại phẩm, đến nước Xá-vệ thì thuyết Kim cang Bát-nhã, Thiên vương vấn Bát-nhã. Sau đó, trở về núi Kỳ-xà-quật, thành Vương Xá thuyết Quang tán Bát-nhã, Đạo hành Bát-nhã, xuất ra đầy đủ quang tán Bát-nhã. Hôm nay, Như Lai phóng hào quang lớn vậy để làm gì? Là lời tỏ về nghi tình không quyết. Theo luận Kim cang Tiên thì có tám bộ Bát-nhã, kinh này chỉ nói năm bộ.

"Lúc ấy, trong mười sáu đại Quốc vương, quốc chủ nước Xá vệ, vua Ba-tư-nặc, tên là Nguyệt Quang, đức hạnh thập địa, lục độ, ba mươi bảy phẩm, bốn bất hoại tịnh hạnh Ma-ha-diễn hóa.

"Lúc ấy, trong mười sáu đại Quốc vương…" là phần bốn Sự của Như Lai không thể biết. Văn có hai phần; phần đầu nói tên của vua Ba tư nặc, "Đức hạnh,…" là phần hai tán thán đức.

Phần đầu, tên gọi có hai nhân duyên: Nếu theo sự đặt tên của cha mẹ thì gọi tên là Thắng Quân, sinh cùng một ngày với Như Lai, lớn lên là người đại hùng lược, có thể phá tan cường địch, hễ đánh đâu thắng đó, cha mẹ đặt tên là Thắng Quân. Tên gọi Nguyệt Quang là người đời đặt tên. Phật như ánh sáng mặt trời, (Nhật Quang). Vua Ba Tư Nặc giúp Phật, giống như ánh sáng mặt trăng cho nên tên là Nguyệt Quang.

"Đức hạnh Thập địa…" là phần tán thán đức. "Lục độ": 1. Đàn xả tiền của làm công năng; 2. Thi la: phòng ngừa sự sai trái, làm nghĩa; 3. Nhân, dập tắt sự sân giận, làm công; 4. Tinh tiến lấy ân cần cố gắng làm dụng; 5. Thiền: thâu giữ tâm làm đức; 6. Bát-nhã quán thông đạt được "Vô", được giải thích đầy đủ trong Luận Trí độ. "Ba mươi bảy phẩm" là ba nhân bốn bằng mười hai, hai nhân năm bằng mười cộng thêm bảy và tám. Danh tuy là ba mươi bảy nhưng lấy mười pháp làm căn bản, nghĩa là tín, giới, niệm, định, tuệ, tinh tiến, tư duy, trừ, hỷ, xả.

Trong mười pháp đó khai sáu hợp bốn thành ra là ba mươi bảy. Khai sáu là chia tín làm hai, thành là tín căn và tín lực. Giới chia làm ba; chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mệnh. Niệm chia làm bốn; niệm căn, niệm lực, niệm giác chi, chánh niệm. Tinh tiến có tám; bốn chánh cần, tinh tiến căn, tinh tiến lực, tinh tiến giác chi, chánh tinh tiến. Khai định làm tám; bốn như ý túc, định căn, định lực, định giác chi, chánh định. Khai tuệ làm tám là; bốn niệm xứ, tuệ căn, tuệ lực, trạch pháp giác chi, chánh kiến. "Bốn bất hoại tịnh" là tin Phật, tin Pháp, tin Tăng, tin giới bất hoại. "Hành Ma-ha-diễn hóa" là Nguyệt Quang hoằng dương Đại thừa.

"Lần lượt hỏi tám trăm người cư sĩ Bảo Cái, Pháp Tịnh Danh,… Lại hỏi năm ngàn người như; Tu-bồ-đề, Xá-lợi-phất,… Lại hỏi mười ngàn người; Di-lặc, Sư tử hống… không ai đáp được."

"Lần lượt hỏi" là xin quyết về mối nghi, từ cư sĩ Bảo Cái cho đến Sư tử hống đều không thể đáp được. Như Lai phóng hào quang không biết muốn thuyết pháp gì. Những người thuộc ngôi vị dưới không thể biết được. Như Lai xuất định sẽ tự thuyết, cho nên không đáp.

"Lúc ấy, vua Ba-tư-nặc liền dùng thần lực làm tám vạn loại âm nhạc, mười tám Phạm, chư thiên sáu trời Cõi dục làm tám vạn loại âm nhạc, thanh động ba ngàn cho đến mười phương hằng hà sa cõi Phật, người có duyên thì hiện. Trong các Phật quốc phương khác kia. Bồ-tát Pháp Qua ở phương Nam cùng năm trăm vạn ức đại chúng đều đến nhập hội lớn này. Bồ-tát Hư Không Tính, ở phương Bắc, cùng trăm ngàn vạn ức đại chúng đều đến nhập đại hội này. Bồ-tát Bảo trụ ở phương Đông cùng chín trăm vạn ức đại chúng đều đến nhập hội lớn này. Bồ-tát Thiện Trú ở phương Tây cùng mười hằng hà sa đại chúng đều đến nhập đại hội này. Sáu phương cũng lại như vậy, làm nhạc cũng vậy, cũng lại cùng làm vô lượng âm nhạc để giác ngộ Như Lai."

Đây là đoạn thứ sáu trong phần trình bày, thời gian thuyết kinh. Nguyệt Quang và chư thiên tạo âm nhạc để tán thán Phật, chiêu tập chúng mười phương đến nghe kinh. Trong đó có ba phần: 1. Nguyệt Quang làm tám vạn loại âm nhạc; 2. "Mười tám phạm…" là chư thiên làm nhạc tán thán Phật; 3. "Trong các Phật quốc phương khác kia…"; Bồ-tát mười phương vân tập làm vô lượng âm nhạc để giác ngộ Như Lai. "Bồ-tát Pháp Qua" phương Nam mỗi vị đều dùng một đức để tỏ hiệu mình. Khi đã nhập thiền thứ hai thì đã không bị âm thanh làm động tâm. Nay ở đây nói "Giác ngộ Như Lai", đó chỉ là tỏ về có căn cơ để cảm Phật mà thôi.

"Phật liền biết lúc ấy là lúc căn cơ của chúng sinh đã được, liền xuất định, mới ngồi trên tòa sư tử hoa sen như Kim cang sơn vương đại chúng hoan hỷ, mỗi vị đều hiện vô lượng thần thông địa đại chúng nơi hư không và nơi đất đều an trú."

"Phật liền biết lúc ấy…" là đoạn thứ bảy trong phần trình bày, thời gian thuyết kinh: Nói Như Lai khởi Tam muội. "Biết lúc" là biết lúc có thể thuyết pháp Đại thừa. "Căn cơ chúng sinh…"; là biết căn cơ của vật đã chín muồi. "Liền xuất định"; là để tỏ rõ Như Lai khéo thông suốt sâu xa duyên khởi, khéo biết rõ căn cơ của vật, muốn hiện đại dụng, cho nên xuất định. Ba nghiệp của Như Lai làm ích cho vật; trên nói phóng quang, mưa hoa là thân nghiệp làm ích cho vật. Từ phẩm không trở đi là phát âm bày giáo, là khẩu nghiệp ích vật. Thân và khẩu chẳng thể độc hành, ắt phải kiêm cả ý nghiệp, ý nghiệp ngầm gia thêm động địa, là ý nghiệp ích vật. Vì sắp hiện khẩu nghiệp, cho nên xuất định.

"Mới ngồi tòa sư tử hoa sen". Hoa sen là biểu hiện vẻ mềm mại, muốn hiện cái tướng đặc biệt kỳ lạ. "Tòa sư tử"; như Thích Luận nói; chẳng phải là sư tử thật cũng chẳng phải là sư tử gỗ, đá. Vì Như Lai là sư tử trong cõi người nên nơi Như lai ngồi, hoặc ghế hoặc giường đều gọi là sư tử.

"Như Kim cang sơn vương": Ví như núi Tu di, ở yên trong biển lớn, không bị lay động do bốn gió, là để biểu thị cho trí tuệ của Như Lai ở yên trong pháp tính hư không, không bị bốn loại tà sư lay động, nên nói là Kim cang sơn vương.

"Đại chúng hoan hỷ, mỗi vị đều hiện vô lượng thần thông"; vì trước đó thấy Như Lai nhập định hiện thần thông lớn, tình nghi không được quyết cho nên không hoan hỷ, nay thấy Như lai xuất định ngồi tòa sư tử sắp thuyết pháp để quyết cái nghi của chúng ta làm cho chúng ta, hiểu rõ được lợi lạc sâu dày, cho nên gọi là hỷ. "Từ đất cho đến hư không, đại chúng đều an trú" người có thần thông thì ở trên không, người không có thần thông thì ở dưới đất.

Phẩm QUÁN KHÔNG

Trên là phần Tự, từ đây trở xuống là phần Chánh thuyết. Trình bày nghĩa đã đủ, tiếp thích hợp hiển chánh tông, vì vậy nói là chánh thuyết.

Trong văn phần chánh tông. Tuy có sáu phẩm, nhưng chỉ có bốn nghĩa: 1. Gồm ba phẩm đầu. Bát-nhã làm chủ thể hộ, còn gọi là nội hộ;

2. Phẩm Hộ quốc. Đất nước quốc gia làm đối tượng hộ, còn gọi là ngoại hộ; 3. Phẩm Tán hoa. Chỉ bày vật cúng, nghi lễ để người cúng dường; 4. Phẩm Thọ trì tướng mạo đức hạnh người hoằng kinh, khuyên vị lai hãy theo kinh mà học.

Ba phẩm đầu chia làm ba phần riêng, phẩm Quán Không là nói về hộ quả. Phẩm Giáo Hóa là hộ nhân của Thập địa, dạy vật khởi hạnh, phẩm Nhị Đế là biện về Nhị đế không hai. Trong hộ quả chẳng phải là không có nhân, để thành hộ quả. Trong hộ nhân chẳng phải là không có quả, để tỏ rõ nhân đó. Trong vô phân biệt thì nhân và quả xưa nay vốn thanh tịnh, vì nhân duyên mà nói như vậy đừng nên lấy tâm hữu sở đắc mà chấp chặt. Gọi là "Quán không" tức chư Phật Bồ-tát dùng diệu tuệ vô tướng để chiếu diệu cảnh vô tướng, trong và ngoài đều bặt, duyên và quán đều lặng, nên bảo là quán "Không". Vì vậy mà đoạn văn sau nói: "Thấy cảnh, thấy trí, chẳng phải là cái thấy của bậc thánh". Lại nói; "Quán là chánh quán vô đắc". "Không" là tên gọi khác của thật tướng, pháp tánh, bản tế của các pháp chẳng phải là cái "không" thuộc Nhị thừa.

Phẩm này chia làm ba đoạn; 1. Bảo đại chúng; 2. Từ "bấy giờ, đại vương…"; ba câu hỏi đáp. Nguyệt Quang hỏi nghĩa của hộ quả; 3. Từ "Khi Phật thuyết pháp…". Thời hội đắc ích.

Trong đoạn thứ nhất, bảo đại chúng. Có bốn phần: 1. biết ý của mười sáu Quốc vương; 2. từ "Ta nay,…" là hứa sẽ thuyết nói; 3. từ "hãy lắng nghe…" là bảo lắng nghe; 4. Từ "lúc ấy, vua Ba tư nặc…" là tán hoa cúng dường.

"Bấy giờ, Phật nói cho chúng biết về ý của mười sáu đại Quốc vương muốn hỏi về nhân duyên hộ đất nước. Ta nay trước vì chư Bồ- tát, thuyết về nhân duyên hộ Phật quả, nhân duyên để hộ trì hành Thập địa."

"Bấy giờ, Phật bảo đại chúng" là sắp nói về nguyên do Thánh mệnh. "Ý của mười sáu đại Quốc vương muốn hỏi về nhân duyên để hộ đất nước" làm vua thì muốn cho trong đất nước mình, bảy nạn không khởi, yêu, tai tiêu diệt. Đất nước thanh bình, vạn dân an lạc, đó là bản ý của các vua.

"Đây thì sinh" trở xuống là văn kinh nói về ngoại hộ, tức phẩm Hộ quốc. "Ta nay trước vì… là phần thứ hai: hứa sẽ thuyết nói. Muốn hộ vệ trong ngoài thì trước tiên phải lập hạnh bên trong, hạnh bên trong đã thành thì hộ bên ngoài mới hoàn bị. Vì vậy trước tiên là nói về nội hộ. "Hộ Phật quả" thì sinh ra phẩm này, văn kinh hộ quả. "Hộ Hành thập địa" thì sinh ra phẩm này, văn kinh hộ quả. Hộ trì hành thập địa" thì sinh ra phẩm Giáo hóa ở sau.

"Hãy lắng nghe! Hãy lắng nghe! Khéo suy niệm, như pháp tu hành." Lúc ấy, vua Ba tư nặc nói: "Thiện đại sự nhân duyên, cho nên liền rải trăm ức loại hoa sắc, biến thành trăm ức trướng báu, che các đại chúng."

"Hãy lắng nghe!" là phần ba, bảo nghe hứa nói. Sắp thuyết nên trước bảo để ước thời. "Chúng lắng nghe" tức là văn tuệ. "Khéo suy niệm nó" tức là tư tuệ. "Như pháp tu hành" tức là tu tuệ.

"Thời, vua Ba tư nặc,…" là phần bốn - rải hoa cúng dường. "Vua nói: Thiện" là thành những điều Như Lai đã nói. Thuận lý, ích vật, gọi đó là thiện. "Đại sự nhân duyên" là thuyết về Bát-nhã thì ngôn cùng, lý lặng, tức là kinh Pháp Hoa nói; một đại sự nhân duyên. "Rải hoa" là để tỏ sự thành kính với pháp rải hoa để cúng dường. "Biến thành trướng báu" là để tỏ về việc thực hành nhân ở trong ruộng Phật, nhân tuy nhỏ nhưng cảm quả lại lớn, dụ như hoa nhỏ mà lại thành trướng lớn. "Che các đại chúng" là biểu cho từ bi che khắp.

Bấy giờ, đại vương lại đứng lên tác lễ bạch Phật; kính bạch Thế Tôn! Tất cả Bồ-tát làm thế nào để hộ nhân duyên Phật quả, làm thế nào để hộ nhân duyên hành thập địa.

Đây là trong phần thứ hai. Nguyệt Quang hỏi về nghĩa hộ quả. Trong đó có ba câu hỏi đáp thành ba phần; 1. Hỏi đáp để tỏ sinh, pháp hai "Không" bổn lai tịch diệt và Phật quả là không hai; 2. Hỏi chúng sanh không thể có được thì làm sao để hóa độ? Đáp: Nhân duyên còn tịch lặng, huống là chúng sanh; 3. Hỏi về trí "Không". Trí nếu là có thì có thể nói về sự chiếu dụng. Trí đã là hư tịch, rỗng lặng thì sao lại nói về chiếu. Đáp: pháp còn thể "Không", huống nữa là trí. Trong phần hỏi đáp thứ nhất, trước hỏi sau đáp, ở trong phần hỏi có hai câu; 1. Nguyệt Quang xin; 2. Từ "Tất cả Bồ-tát…" là đề xuất xin hỏi. Trong phần xin: "Đại vương lại đứng lên tác lễ": Nguyệt Quang là chủ của sự gọi mở huyền sắp muốn hỏi thì trước hết phải biểu thị sự thành kính; 2. Trong việc hỏi câu trước là xin hộ Phật quả, câu sau là xin hộ hành Thập địa.

Phật nói: "Bồ-tát hóa bốn sinh: Chẳng quán sắc như, thọ tưởng hành thức như; chúng sanh, ngã, nhân, thường, lạc, ngã, tịnh, như; tri kiến, thọ giả như; Bồ-tát như; sáu độ bốn nhiếp như; tất cả hành như; hai đế như."

"Phật nói:…" là phần thứ hai: Phật đáp, trong đó có hai; 1. Nêu chung hóa bốn sinh; 2. từ "Chẳng quán sắc như…" theo riêng từng phần. Giải thích sinh và pháp cả hai đều không, chẳng thể được, đồng nghĩa với như, với Phật quả không hai không khác.

Hỏi: Nguyệt Quang đã hỏi nhân duyên, hộ phật quả Phật phải trả lời về việc Phật quả, vì sao lại nói về việc hóa độ bốn sinh?

Đáp: Các sư nói; không thể nêu ra đủ. Ở đây thì cho rằng muốn tỏ nhân và quả không hai thì phải tỏ chúng sanh rốt ráo "Không" với Phật không khác. Cho nên, kinh Tịnh Danh nói; chúng sanh như, Di-lặc như, một như không hai. Như kinh Niết-bàn nói; ngã tức là nghĩa Như Lai tạng. Kinh này nói về bốn sinh tất cả pháp đều là như, với Phật không khác. Nếu biết bốn sinh với Phật là một không hai tức chính là hộ Phật quả. Người đời làm sao hiểu nổi lời hỏi đáp như vậy. Trừ phi người đó đã trồng thiện căn lâu ngày, gặp được chư Phật, tỏ ngộ tất cả pháp "Không", thì mới có thể tương ưng với đoạn văn đó. "Bốn sinh" là; từ thai mẹ sinh ra, gọi là thai sinh. Mẹ của Tỳ-xá-khư sinh ra ba mươi hai trứng, gọi là noãn sinh. Như dâm nữ Am-la-ba-lợi, gọi là thấp sinh. Thời kiếp sơ, con người đều là hóa sinh.

- "Chẳng quán sắc như…" là phần hai trong phần Phật đáp. Theo riêng từng phần để tỏ rõ sinh và pháp cả hai đều "Không", có hai phần:

1. Nói rộng về "Không"; 2. "Do đó, tất cả…" Tóm kết. Trong phần một, nói về "Không", có bốn câu: 1. Tỏ pháp "Không"; 2. "Chúng sanh…" là tỏ về sinh "Không"; 3. "Lục độ" là tỏ về hành "không"; 4. "Nhị đế…" là tỏ về cảnh và giáo của nhị đế cũng tịch lặng. Văn phần thứ nhất nói "Chẳng quán sắc như" thì có nhiều cách giải thích, không thể đưa ra hết. Nay ở đây theo giải thích theo Luận Đại Trí: Thể tính của pháp từ duyên sinh, tự nó là không, không cần phải nhờ trí suy mới không. Đó là muốn tỏ, duyên và quán đều tịch lặng. Cho nên, kinh Đại Phẩm nói; sắc còn chẳng thể có được, huống nữa là phi sắc. Như như theo ý của kinh thì phải nói đủ bốn câu (bốn trường hợp). Nay vì lược bớt cho nên chỉ nói là "Chẳng quán sắc như". Thọ, tưởng, hành, thức cũng vậy. Sư Tam Tạng nói: Nếu vứt bỏ sắc, quay về như thì đúng phải nói là "Quán sắc như" nhưng văn lại nói: "Chẳng quán sắc như", vì nếu vứt bỏ sắc còn giữ lại như thì tâm quán chưa tịnh. Nay vì viên quán chẳng quán sắc, chẳng quán như, chẳng thấy "Không, có" chẳng thấy trí cảnh. Các câu sau đều giải thích như vậy.

"Chúng sinh…" là phần hai nói rõ về sinh không, có bảy câu; sinh trong năm ấm, nên gọi là "Chúng sinh không". "Ngã"; cho năm ấm là ngã. "Nhân" là tạm gọi người hành tác. "Thường - lạc - ngã - tịnh"; là nói thể của chúng sanh là "Không". Chúng sanh điên đảo, ở trong khổ, vô thường, vô ngã, vô tịnh mà cho là thường lạc ngã tịnh. Cho nên bảo là "Sinh tử không". Nay cho rằng chúng sanh ngã nhân là pháp điên đảo, bốn đức Thường - lạc - ngã - tịnh là pháp thanh tịnh. Nếu thể tri được cả hai thứ đó rốt ráo "Không", là "Như". Trong đó muốn nói rõ sinh tử và Niết-bàn là không hai. "Như" là tên gọi khác của Phật tính, pháp tính, chánh đạo bất nhị. "Tri, kiến, thọ giả": ý thức là tri, nhãn thức là kiến, sắc tâm không đoạn dứt, gọi là thọ giả. "Bồ-tát"; tâm đại đạo, gọi là Bồ-tát. Chúng sanh nói trên là đối tượng hóa. Bồ-tát là chủ thể hóa, chủ thể (năng) và đối tượng (sở) đều tịnh, nên bảo là như.

Phần ba nói về hành không, có ba câu: 1. Lục độ; 2. Tứ nhiếp; 3. Tổng tất cả các hành pháp, nói rõ tất cả hành pháp của Bồ-tát đều như, cho nên có. Phần bốn là nói về Nhị đế như. Lấy "không, có làm thế đế, lấy hữu không, làm Đệ-nhất-nghĩa-đế, nên kinh Niết-bàn nói "Đệ- nhất-nghĩa-đế như, tức thế đế như". Phật nói" "Như vậy! Như vậy!" đến phẩm Nhị đế sau sẽ giải thích riêng.

"Do đó, tất cả pháp tính chơn thật không, không đến, không đi, vô sinh vô diệt, đồng chơn tế bình đẳng pháp tính không hai không khác, như hư không. Vì vậy, ấm giới nhập vô ngã, không có tất cả các tướng. Đó là Bồ-tát hành hóa thập địa Bát-nhã Ba-la-mật".

"Do đó…" là phần hai. Tổng kết, đáp câu hỏi hộ quả hộ nhân trên. Văn có hai phần; 1. Kết về sinh và pháp cả hai đều không ở trên, đồng đẳng với pháp tính, không hai không khác, tỏ về bốn sinh như và Phật như không khác nhau, tức là tỏ về nghĩa của hộ quả. "Đó là Bồ- tát hành hóa Thập địa…" là phần kết, đáp hộ nhân duyên hành thập địa để nói rõ về Bồ-tát quán giải tức là hộ nhân. Trong phần thứ nhất; sinh và pháp cả hai đều "Không" ở trên. Văn nói "Tất cả pháp tính" là tên gọi khác của thật tính. "Chơn thật không"; là chẳng phải cái hiểu về "Không" của Nhị thừa. Không từ đâu đến, gọi là "Không đến", không đi về đâu, gọi là "Không đi". Tuy pháp tính không có đến đi, nhưng rõ ràng đến đi. "Bất sinh bất diệt"; pháp vốn bất sinh thì làm sao có diệt? "Đồng chơn tế"; là đồng với thật tế các pháp. "Đẳng pháp tính": Thích Luận nói; pháp gọi là Niết-bàn, tính gọi là bổn phần chủng. "Đẳng"; là trong tất cả các pháp đều có tính an lạc, tính an lạc tức là tên gọi khác của Niết-bàn. "Không hai không khác"; có người nói; không có người nào ở ngoài pháp gọi là vô nhị (không hai), không có pháp nào ở ngoài người, gọi là không khác (vô biệt). Nay ở đây thì cho cho là vậy, để tỏ về bốn sinh và bốn đức thường lạc ngã tịnh là không hai không khác. "Như hư không"; là dụ chung cho không có người và pháp. "Vì vậy, ấm giới nhập vô ngã,…" là kết người vô ngã ở trên. "Vô sở hữu tướng" (không có tất cả các tướng) là kết về pháp vô ngã. "Đó là Bồ-tát, …" là nói Bồ-tát quán giải, tức là kết, đáp câu hỏi về hộ nhân trên, vì tỏ ngộ vô sở đắc mà chứng thập địa Bát-nhã. Cho nên Kinh Kim cang Bát-nhã nói: Đều do pháp vô vi mà có sai biệt. Thấy mình và người đều vô vi tức là lấy vô vi làm thể của Bồ-tát.

Bạch Phật: "Nếu chư pháp đã vậy thì Bồ-tát hộ hóa chúng sanh vì hóa chúng sanh sao?"

Đây là phần hỏi đáp thứ hai, Nguyệt Quang hỏi lại ý nghĩa trước, chúng sanh còn chẳng thể có được thì làm sao để hóa? Văn có hai phần; trước hỏi, sau đáp. Trong phần hỏi có ba phần; 1. Lãnh hội nghĩa trên. "Nếu chư pháp đã vậy." Nhắc lại ý trước; 2. Nêu nghi sự. "Bồ-tát hộ hóa chúng sanh"; vua tuy nghe trước đã nói bốn sinh đồng chơn tế, đẳng pháp tính, do còn chấp chúng sanh khác với Phật, nếu hiểu như trên thì rõ ràng là hộ hóa chúng sanh, có liên quan gì với Phật quả; 3. Chánh nạn. (thắc mắc chính). Nếu như trên đã nói, chúng sanh rốt ráo rỗng lặng. "Bồ-tát vì hóa chúng sanh"; vua nghe Phật thuyết; tướng của chúng sanh tịch lặng, liền cho là giải hiểu về "Không". Vì cho không có chủ thể hóa và đối tượng được hóa mà sinh nghi.

"Đại vương! Pháp tính, sắc thọ tưởng hành thức, thường lạc ngã tịnh, chẳng trú sắc, chẳng trú phi sắc, chẳng trú phi phi sắc, cho đến thọ, tưởng, hành, thức cũng chẳng trú, phi phi trú."

Đây là phần hai - Đáp. Văn có năm phần: 1. Theo ngộ nhập để đáp. Nếu tâm của chư Phật, Bồ-tát vốn không có chủ thể hóa và đối tượng được hóa; 2. Theo thế đế mà xuất ra dụng, cho nên có chúng sanh để hóa; 3. Kết trở lại. Quy về ngộ nhập; 4. Nói về hai kiến thuộc tà và chánh đều gọi là kiến; 5. Kết. Nếu tùy theo danh tự của tục thì thật không có gì thấy gọi là chánh kiến.

Trong phần một - Ngộ nhập để đáp. Văn nói: pháp tính tức sắc thọ tưởng hành thức. Hỏi: vì sao lấy pháp tính để đáp? Đáp: chúng sanh từ vô thủy đến nay, đắm trước thâm sâu vào hữu tình, nên Phật nêu tính Không" để đáp. "Pháp tính"; là tên gọi khác của Đệ nhất nghĩa không. Ở đoạn văn này có hai phần: 1. Căn cứ pháp nói chẳng trú; 2. từ câu "Vì cớ sao…" giải thích nghĩa "Chẳng trú" là chánh kiến. Ở phần thứ nhất, năm ấm, bốn đức đều lìa danh ngôn đồng tuyệt tứ cú để hiển bày hành "Chẳng trú". Nói "Chẳng trú sắc" là biết sắc không mà chẳng trú, không chỉ chẳng trú sắc, mà phi sắc cũng chẳng trú. Vừa sắc vừa không cũng chẳng trú, không chỉ chẳng trú vừa sắc vừa không, mà cũng chẳng trú phi sắc phi không. Mọi nẻo ngôn ngữ dứt, nơi hành tâm diệt. Cho nên bảo là "Chẳng trú phi phi sắc" đã nói sắc và phi sắc đều không thể trú được, huống nữa là phi phi sắc lại sẽ có trú sao?

"Vì sao? Chẳng phải sắc như, chẳng phải phi sắc như, vì thế đế, vì ba giả nên gọi là kiến, chúng sanh, tất cả sinh tính thật, cho đến chư Phật, ba thừa, bảy Hiền, tám Thánh cũng gọi là kiến, sáu mươi hai kiến, cũng gọi là kiến. Đại vương! Nếu lấy danh gọi là kiến thì tất cả pháp, cho đến chư Phật, ba thừa, bốn sinh đều phi phi kiến tất cả pháp."

"Vì sao?…" là giải thích nghĩa "Chẳng trú" trên. "Phi sắc như"; là chẳng phải phân tích chia chẻ sắc rồi sau đó mới không. Thể của sắc vốn không, nên nói là phi sắc như. "Phi phi sắc như"; là chẳng phải lìa ra ngoài sắc còn có cái không riêng biệt. Sắc tức không.

Phần hai tùy thế tục cho nên có chúng sanh để hóa. Văn có hai phần; 1. Nêu gốc của hoặc; 2. Chủ thể hóa. Vì hoặc, cho nên thấy thế đế làm đối tượng hóa. Văn nói "Vì thế đế ba giả": Vì Như Lai nương vào ba giả của thế đế, nên gọi là thấy tất cả chúng sanh, tức là có chủ thể hóa.

Phần ba Trở lại kết thành phần trên, ngộ nhập ở trên tức vào nghĩa chúng sanh bất khả đắc. Văn nói "Tất cả chúng sanh tính thật"; tất cả chúng sanh là bốn sinh đã nói ở trên. "Tính thật"; tất cả chúng sanh ngay ở thể là tịch lặng, đều là tính thật. Phần bốn - Hai kiến chánh và tà đều là kiến trước. Văn nói "Cho đến chư Phật" câu này tức là nói chung cả phàm lẫn Thánh, nên nói là "Cho đến".

Sau đây sẽ phân biệt thêm về tà và chánh: Tiểu thừa cho sáu mươi hai kiến là tà. Cho rằng các ấm là có tức là thường kiến, chấp các ấm là không , tức là đoạn kiến. Vì đoạn và thường đó mà sinh ra sáu mươi hai kiến. Nhưng hiểu về sáu mươi hai kiến thì có nhiều cách hiểu khác nhau, nay theo Thích Luận nói về sáu mươi hai kiến. Qua từng năm ấm mà nói; thần và thế gian thường, là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ, kiến ấy là y theo sắc. Thần và thế gian phi thường phi vô thường là sự thật ngoài ra là vọng ngữ kiến ấy y theo sắc. Thần và thế gian vô thường, là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ, kiến ấy y theo sắc. Thần và thế gian vừa thường vừa vô thường, là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ, kiến ấy y theo sắc. Sắc có bốn câu. Thọ, tưởng, hành, thức, mỗi thứ cũng đều có bốn câu, hợp lại là có hai mươi câu. Thế giới vô biên, vô biên cũng trải qua năm ấm thì có hai mươi câu. Sau khi chết, như đi, không như đi, qua từng năm ấm cũng lại có hai mươi câu, hợp lại thành sáu mươi câu Thân là thần và thân khác thần, lại có hai câu, hợp thành sáu mươi hai kiến. Phần năm - kết. Nếu có thể tùy theo danh tự của thế tục mà thấy,

thật ra không có gì để thấy gọi là chánh kiến. Văn nói: "Đại vương! Nếu lấy danh mà gọi là thấy tất cả pháp là chỉ có danh chứ không có thật, cho đến chư Phật ba thừa, bốn sinh cũng chỉ có danh tự, có thể thấy được như vậy, thì chẳng phải phải là cái thấy của vọng tưởng, gọi là cái thấy chơn thật".

Bạch Phật: "Bát-nhã Ba-la-mật là hữu pháp, phi phi pháp thì Ma- ha-diễn làm sao chiếu?"

"Đại vương! Ma-ha-diễn thấy (kiến) phi phi pháp, pháp nếu phi phi pháp, ấy gọi là phi phi pháp không".

Đây là phần ba. Nói về trí chiếu. Văn chia làm hai phần; hỏi và đáp. Hỏi; Bát-nhã là hữu pháp hay là vô pháp. Nếu là hữu pháp thì có thể chiếu dụng, mà Bát-nhã đã chẳng hữu thì làm sao chiếu dụng. "Phi phi pháp" đúng thì phải nói là phi hữu phi vô, nhưng kinh này lược bớt nên chỉ nói tắt là phi phi pháp. 1. Phi-phi-hữu; 2. Phi-phi-vô Ma-ha-diễn đã chẳng hữu vô thì làm sao chiếu? Đó là nêu thể để hỏi về dụng. Ma- ha-diễn tức là Bát-nhã, cho nên đoạn văn sau nói: "Có thể vận tải gọi là Ma-ha-diễn". Tức diệt là Kim cang, luận về sự chiếu dụng của nó gọi là Bát-nhã. Lấy sự vận tải của nó tức là nghĩa của thừa. Cho nên, Đại Trí luận hợp cả hai danh cùng làm thành một danh. "Đại vương!…" là phần hai. Đáp. Văn có sáu phần; 1. Dựa theo ngộ nhập để tỏ pháp "Không".

2. Từ "Pháp tập cho nên hữu,…" là căn cứ nêu dụng theo tục mà đáp. 3. Từ "Thiện nam! Thấy chúng sinh pháp..." là nêu phi để hiển bày thị. 4 Từ "Đại vương! Kinh này danh vị cú…" là so sánh để hiển bày thắng;

5. Từ "Đại vương! Kiến cảnh kiến trí…" là kết phần nêu phi để hiển thị trên; 6. Từ "Thiện nam! Nếu có người tu tập…" là khuyến tín thọ trì, đáp câu hỏi về nghĩa hộ Phật quả trên.

Trong phần thứ nhất, ngộ nhập thì có hai phần; 1. Lược đáp; 2. Từ "Pháp tính…" đáp riêng qua từng phần. Trong phần một - Lược đáp, văn nói: "Ma-ha-diễn thấy phi phi pháp, pháp nếu phi phi pháp, ấy gọi là phi phi pháp không.", phi phi pháp là phi hữu phi vô. Pháp nếu là hữu, thì có thể như hữu mà biết. Pháp nếu là vô thì có thể như vô mà chiếu. Vì pháp phi hữu phi vô, cho nên Thánh chiếu tất cả như hư không vậy. Nay ở đây nói "Thấy" là cái thấy của không thấy chẳng phải là cái thấy của tính cố định. "Pháp nếu phi phi pháp" là nêu thể của pháp là rỗng lặng, lìa bỏ hữu vô, gọi là trung đạo. Nếu biết lìa tánh hữu vô tức là trung. Trung là chỗ nào? "Ấy gọi là phi phi pháp không" là chính nói rõ chủ thể quán và đối tượng quán "Không". Cho nên Pháp sư Sinh nói; Tông của phi vô hữu, đối tượng của tông đó là vô tướng, Thánh trí chiếu phi vô hữu, mà cái được chiếu đó là vô tâm. Cho nên lấy trí của vô tâm để chiếu tông của vô tướng. Cảnh và trí đều tịch lặng.

"Pháp tính không, sắc thọ tưởng hành thức không, mười hai nhập không, mười tám giới không, sáu đạo pháp không, bốn đế không, mười hai duyên không."

"Pháp tính…" là phần hai, trải qua từng phần để tỏ "Không" hiển bày Bát-nhã hộ Phật quả. Văn có hai phần:

1. Dựa theo pháp để tỏ không, hiển bày thành nghĩa thật trí.

2. Từ "Nội không…" nêu thêm mười hai không, để kết nghĩa của không đã nói trên.

Trong phần một, dựa theo pháp để tỏ "Không", có hai phần:

1. lấy sắc để giải thích không.

2. Từ "Sát-na…" là lấy tâm để biện về không.

"Pháp tính"; là tất cả pháp bổn tính thanh tịnh, tức là thể của Bát- nhã Đại thừa. "Sắc thọ tưởng hành thức không" là nói về quả báo năm ấm không. "Mười hai nhập"; là thọ dụng không. "Mười tám giới" là tính biệt không. Đại Trí độ luận nói; vì để đối trị bệnh khác nhau mà thuyết ba loại ấy. Vì những chúng sanh nghi về tâm số mà thuyết năm ấm. Vì những chúng sanh nghi sắc mà thuyết mười hai nhập. Vì những chúng sanh nghi tâm, sắc mà thuyết mười tám giới. "Sáu đại"; gọi là khắp đến không. Cho nên kinh A-hàm nói: Sáu vua, mỗi vị đều cho mình là đại. Địa nói: Ta có thể chở tất cả vạn vật, cho nên xưng là đại. Thủy nói; ta có thể làm thấm ướt tất cả. Hỏa nói; ta có thể đốt soi tất cả. Phong nói; Ta có thể làm động tất cả. Không nói; Ta có thể bao chứa tất cả. Thức nói: Nếu không có ta, sắc liền hư hoại. Tuy mỗi vị đều xưng mình là đại, nhưng Thức là chính. Cho nên bảo: Bốn đại vây không, Thức cư ở giữa. "Bốn đế"; là cảnh không. "Mười hai nhân" là nghĩa không. "Sinh, trụ, diệt" là pháp ba đời không. Mười hai nhân duyên nghĩa không là trở lại phân tích cảnh của khổ và tập, cho nên hai nhân quá khứ, ba nhân hiện tại, năm nhân đó là tập. Năm quả hiện tại, hai quả vị lai, bảy quả đó là khổ đế. Nên bảo là nghĩa của mười hai nhân duyên rất sâu xa thăm thẳm. Lại nữa, "Mười hai nhân duyên" là để tỏ mười hai nhân duyên vốn tịch diệt, nhị thừa chẳng biết được.

"Pháp ấy tức sinh, tức trú, tức diệt, tức hữu, tức không, Sát-na, Sát-na cũng như vậy, pháp sinh, pháp trú, pháp diệt.

"Pháp ấy tức sinh" là nhắc lại các sắc ở trên, các pháp tập khởi, cho nên sinh. "Tức trú" là hữu vi tạm thời ngừng lại, gọi là trú. "Tức diệt" không khởi là tức diệt. "Tức hữu, tức không" tập khởi cho nên tức hữu, tự thể không, nên tức không. Cho nên, kinh Tịnh Danh nói: vừa sinh vừa lão vừa diệt. "Sát-na cũng như vậy…" là lấy tâm để biện về không. "Pháp sinh, pháp trụ, pháp diệt"; là giải thích tâm pháp cũng có đủ ba tướng.

"Vì sao? Chín mươi Sát-na là một niệm, mỗi Sát-na trong một niệm trải qua chín trăm lần sinh diệt, cho đến sắc, tất cả pháp cũng như vậy."

"Vì sao?" là để giải thích sắc, tâm "Không" ở trên. Muốn tỏ về không thì trước hết phải lập pháp của nó. Pháp tuy vô lượng nhưng không ra ngoài sắc và tâm. Sắc pháp là từ tế vi mà thành thô vi. Từ bốn vi mà thành bốn đại, từ bốn đại mà thành các căn. Đó là sắc pháp. Chín mươi Sát-na thành ra là một niệm, mỗi một Sát-na trong một niệm trải qua chín trăm lần sinh, diệt. Một niệm có chín mươi Sát-na, hợp lại thành tám mươi mốt ngàn lần sinh diệt. Lấy sinh diệt để chiết tách Sát- na, lấy Sát-na để tách chiết một niệm, tâm pháp như vậy là không thể có được. Đây là chứng tỏ tâm không. Lấy bốn đại để phân tích các căn, các căn cũng chẳng thể có được. Lấy bốn trần để tách bốn đại, thì bốn đại chẳng thể có được, lấy thô vi để tách bốn vi thì bốn vi chẳng thể có được, lấy tế vi để tách thô vi, thì thô vi chẳng thể có được, phân nhỏ sắc cho đến cực vi, cùng tâm đến tận sinh diệt, sắc tận, tâm cùng, rỗng rang không có gì trú chấp. Cái trú của vô trú, không biết gọi tên là gì, gượng gọi là không, tức là hộ Phật quả. "Tất cả pháp cũng như vậy" là kết về sắc tâm không ở trên.

"Vì Bát-nhã Ba-la-mật không, cho nên không thấy duyên, không thấy đế, cho đến tất cả pháp không."

"Vì Bát-nhã Ba-la-mật không, cho nên không thấy duyên, không thấy đế." trên đã nêu pháp để tỏ trí không, nay nêu trí để tỏ pháp không "Không thấy duyên" là tâm không. "Không thấy đế" là cảnh không. Lại giải: Không thấy duyên là mười hai duyên. Không thấy đế là bốn đế. "Cho đến tất cả pháp không" là Tóm kết phần giải thích về không.

Phần lấy pháp để tỏ không đã xong.

"Nội không, ngoại không, nội ngoại không, hữu vi không, vô vi không, vô thủy không, tính không, đệ nhất nghĩa không, Bát-nhã Ba- la-mật không. Nhân không, Phật quả không, không không, cho nên không."

"Nội không" là sáu nhập bên trong không có thần ngã. "Ngoại không" là sáu trần bên ngoài không có ngã sở. "Nội ngoại không" là trong, ngoài hợp quán đều không có ngã, ngã sở. "Hữu vi không" là nhân duyên của sắc và tâm hòa hợp mà sinh các ấm giới nhập đều không hề có. "Vô vi không" là hư không số diệt phi số diệt. Đúng thì phải có hữu vi và vô vi hợp quán, vì văn lược bớt. "Vô thủy không" sắp tỏ vô thủy thì trước tiên phải nói có thủy (khởi đầu), kinh Niết-bàn nói từ minh sơ sinh ra đại. Nếu theo Thích Luận thì từ thế tính sinh giác, đó gọi là thủy (khởi đầu), để phá cái có sự khởi đầu đó, nên gọi là "Vô thủy không". "Tính không" các pháp vốn không có, chúng sanh kế chấp khác nhau. Hoặc cho rằng tính vị lai có, cho đến tính đế, tính Như Lai, chắc chắn là có, vì vậy mà nói "Không" để phá. Nhãn không, không có ngã, ngã sở. Vì sao? Tính nó tự vậy, cho đến ý… cũng như vậy. "Đệ nhất nghĩa không"; thật tướng của các pháp, không bị phá, không bị hư hoại. Đối lại với thế đế mà được tên gọi như vậy. Thật tướng của các pháp cũng chẳng thể có được. Vì sao? Vì không có ái chấp. "Bát-nhã Ba- la-mật không"; kinh Niết-bàn nói: Đại không là Bát-nhã không. Thích Luận nói mười phương đều không, gọi là đại không. "Nhân không"; tức Kim cang đã hoàn, đều đã rỗng lặng, gọi là nhân không. "Phật quả không"; mười lực cho đến mười tám pháp bất cộng đều không, gọi là Phật quả không. "Không không cho nên không"; Thích Luận nói; trước lấy pháp không để phá các pháp nội ngoại. Sau lấy không đó để phá các không, gọi là không không.

Hỏi: Không và không không khác nhau như thế nào?

Đáp: Không để phá năm ấm, không không là để phá không. Như uống thuốc là để trừ bệnh, bệnh đã lành rồi thì phải bỏ thuốc, nếu không bỏ thuốc thì lại là bệnh. Lấy không để diệt các bệnh phiền não, e không lại thành bệnh, do đó dùng không để xả không, nên gọi là không không.

"Chỉ vì pháp tập, cho nên có, thọ tập cho nên có, danh tập mà có, nhân tập mà có, quả tập mà có, thập hạnh mà có, Phật quả mà có, cho đến sáu đạo tất cả có."

Đây là phần hai - dựa theo tục nêu ra dụng để đáp. Phần trên đã nói về không, cùng nhập với thật. Nay nói về cái có của nó tức do ba giả tạo thành gọi là có. Nghĩa của giả thì đã nói như trên. "Pháp tập cho nên có" vì tế sắc thành thô sắc gọi là pháp tập mà có. Nói "Thọ tập"; tức là thọ giả, bốn đại; địa,… nắm cả thành bốn trần gọi là thọ tập. "Danh tập"; tức là danh giả. Danh tự, câu… gồm lại thành thanh trần, nên gọi là danh tập mà có. "Nhân tập cho nên có"; các nghiệp phiền não từ duyên tập khởi. "Quả tập cho nên có"; các báo năm ấm từ kết nghiệp sinh ra. "Thập hạnh cho nên có"; từ Thập tín đến Thập địa, theo duyên mà tập khởi. "Phật quả cho nên có"; Bồ-đề Niết-bàn từ nhân hành mà đắc, cho nên bảo là Phật quả nên có. "Cho đến sáu đạo tất cả có" trong phần liệt kê chúng ở trước, chỉ nói năm đạo, vì A-tu-la nhập chung quỉ đạo, nay liệt kê đủ các hữu, nên bảo "Cho đến sáu đạo, tất cả có".

"Thiện nam! Nếu Bồ-tát thấy pháp, chúng sanh, ngã, nhân, tri kiến, thì người ấy hành thế gian, không khác với thế gian, ở các pháp nhưng không động, không đến, không diệt, vô tướng, vô vô tướng, tất cả pháp cũng như."

Đây là chúng thứ ba trong phần đáp. Nêu thất để hiển đắc. Văn có hai phần; 1. Nêu thất (mất); 2. Từ "Ở các pháp…" là hiển đắc. Phần một. Thất. Người nếu chấp ngã tưởng chưa quên, tâm còn trước pháp, người đồng với thế tình, cho nên không khác với thế gian. "Ở các pháp mà không động…" là phần hai. hiển đắc. Nếu phân tích sắc mà đắc không, ấy là hoại pháp, gọi là động. Nếu thể giải được sắc tức chính là không, là bất động. "Không đến"; luận Trí Độ nói: Tất cả Thánh nhân không đến được pháp bình đẳng. Thiện cáo bạch Phật rằng: các thánh khác thì không thể đến, còn Phật thì vì sao không đến? Phật nói; cho đến Phật cũng không thể đến, vì sao? Phật tức bình đẳng, bình đẳng tức chính là Phật. Phật và bình đẳng không hai, nên gọi là không đến. "Bất diệt"; pháp vốn không thế nay tức không có diệt. "Vô tướng, vô vô tướng"; tất cả các pháp đều là một tướng, gọi là vô tướng. "Tất cả pháp cũng như" là tỏ tất cả pháp đồng một, vô sở đắc.

"Chư Phật, Pháp, Tăng cũng như. Tức là một niệm tâm nơi sơ địa đầy đủ tám vạn bốn ngàn Bát-nhã Ba-la-mật."

"Chư Phật, Pháp, Tăng cũng như": giải thích như trên. "Tức là một niệm tâm sơ địa đầy đủ tám vạn bốn ngàn Bát-nhã Ba-la-mật" là trong pháp hữu vi nhưng có sai biệt một niệm vô sở đắc thì có đầy đủ tất cả. Nói "Tám vạn bốn ngàn" là suốt cả pháp môn. "Một niệm"; Bồ-tát sơ địa lấy chơn như làm tâm. Chẳng lẽ có một niệm. Nay vì mượn một niệm của địa thấp còn vậy huống chi là sự tích đức của các địa trên, nên bảo là một niệm. "Tám vạn bốn ngàn Ba-la-mật"; theo kinh Hiền kiếp nói về ba trăm năm mươi độ. Bắt đầu từ tu hành độ, quang diệu độ, cuối cùng đến phân xá lợi độ thành ba trăm năm mươi độ. Trong một độ lại có mười thiện thì hợp thành hai vạn một ngàn độ, lấy bốn thiện căn phân nó tức là tám vạn bốn ngàn các Ba-la-mật, cũng là đối lại với tám vạn bốn ngàn môn trần lao.

"Tức chuyển tải gọi là Ma-ha-diễn, tức diệt là Kim cang", cũng gọi là định, cũng gọi là tất cả hạnh, như nói trong Quang Tán Bát-nhã Ba-la-mật. Đại vương! Danh vị cú, của Kinh này là trăm Phật, ngàn Phật, trăm ngàn vạn Phật thuyết danh vị cú."

"Tức chuyển tải gọi là Ma-ha-diễn"; nếu dựa theo sự chiếu dụng của nó thì gọi là Bát-nhã. Xét về sự vận tải của nó thì gọi là diễn, có thể chuyển chở con người đến Phật, nên bảo chuyển tải gọi là Ma-ha- diễn". "Tức diệt là Kim cang" phá được phiền não gọi là "Tức diệt là Kim cang". Vì ly tán loạn, cho nên gọi là định. Có thể lợi mình lợi người, bao gồm tất cả đức, cho nên bảo là "Tất cả hạnh". "Như Quang Tán"; là dẫn chứng. "Đại vương! Danh của kinh này… vị cú" là phần bốn. So sánh hiển bày phần hợp. "Kinh này"; là kinh Bát-nhã này. "Danh vị cú". Thích Luận nói một chữ gọi là tự, hai chữ gọi là danh, như một chữ "Bồ", một chữ "Đề", hai chữ đó không hợp lại thì không thành là danh. Nếu hợp lại mà nói thì gọi là danh. Bốn chữ thì thành cú (câu), hoặc ba chữ, bốn chữ, tám chữ đều gọi là cú. Nguyên nhân ở sau cú thì gọi là vị. "Trăm Phật ngàn Phật thuyết danh vị cú"; chư Phật cùng một đạo, chư Phật tuy khác nhau, nhưng thuyết thì không hai, thuyết không hai tức chính là một.

"Đem vô lượng bảy báu chất đầy trong hằng hà sa tam thiên đại thiên quốc độ thí cho chúng sanh trong tam thiên đại thiên quốc độ đều đạt được bảy báu, bốn quả, không bằng ở trong kinh này khởi một niệm tín, huống gì là hiểu một cú. Cú phi cú, phi phi cú, cho nên Bát-nhã là phi cú, cú phi Bát-nhã, Bát-nhã cũng phi Bồ-tát.

Đây là phần nêu sự so sánh. Tài thí thì đắc bảy báu, pháp thí thì đắc bốn quả. "Không bằng trong kinh này khởi một niệm tín"; Tin Bát- nhã vô sở đắc hơn cả tài thí và pháp thí hữu sở đắc trước. "Huống nữa là hiểu một cú"; tâm tín còn như vậy, huống chi là hiểu nghĩa một câu. "Cú phi cú" vì cú không có tướng của cú, cũng không có tướng của phi cú cho nên bảo "Phi phi cú". Lại nữa, cú phi cú là lìa tính của văn tự. Phi phi cú là chẳng phải hai cú trước. "Bát-nhã phi cú, cú phi Bát-nhã"; Bát-nhã là trí, cú là văn, văn và trí đều vô sở hữu, nên bảo là Bát-nhã phi cú, cú phi Bát-nhã. "Bát-nhã cũng phi Bồ-tát" người và pháp khác nhau. Đó là cái riêng khác trong cái không riêng khác.

"Vì sao? Vì mười địa ba mươi sinh "Không", nên khởi đầu sinh, trú sinh, chung sinh, bất khả đắc. Vì ba sinh trong mỗi địa đều không, nên cũng phi Nhất-thiết-trí, phi Ma-ha-diễn, vì không."

Đây là phần giải thích nhân và pháp đều không. "Vì mười địa ba mươi sinh "Không" chia Bát-nhã thành mười phần, tức mười địa, một địa có ba sinh, hợp lại thành ba mươi sinh. Mười địa đã không, cho nên Bát-nhã tức không. "Cũng phi Tát-bà-nhã, phi Ma-ha-diễn không"; "Phi Tát-bà-nhã" là khi nhân thì chẳng phải là quả. "Phi Ma-ha-diễn là khi chiếu thì chẳng phải là chuyển tải. "Cũng" là Bát-nhã một mực phi, phi Bồ-tát, cũng là nghĩa phi quả trí, phi Thừa. vì không: như giải thích ở trên.

"Đại vương! Nếu Bồ-tát thấy cảnh, thấy trí, thấy thuyết, thấy thọ, thì chẳng phải là cái thấy của bậc Thánh. Đảo tưởng thấy pháp, là người phàm phu; thấy ba cõi là tên gọi của quả báo chúng sanh."

Đây là phần năm. Kết nêu phi để hiển thị trong phần đáp ở trên. "Thấy cảnh" là trần chấp, "Thấy trí" là thức chấp, "Thấy thuyết, thấy thọ"; là nhân chấp. Những thứ đó vì không thấy nhân và pháp cả hai đều không, nên gọi là "Chẳng phải cái thấy của bậc Thánh". Trái lý ngược Thánh gọi là "Phàm phu". "Ba cõi" là khí thế gian. "Báo của ba cõi" là chúng sanh; thọ dụng trú xứ, gọi là "quả báo".

"Sáu thức khởi vô lượng dục vô cùng, gọi là Cõi dục tạng không. Những nghiệp quả khởi do hoặc nơi sắc, gọi là Cõi sắc tạng không. Những nghiệp quả khởi do hoặc nơi tâm, gọi là Vô cõi sắc tạng không. "Sáu thức khởi vô lượng dục" từ năm dục mà sinh khởi phiền não, nương theo dục mà sinh cho nên gọi là tạng. "Không"; tức thể tự nó vốn không. "Nghiệp quả khởi do hoặc sắc…"; là tỏ rõ về Cõi sắc tạng không. Nếu luận về phiền não tức là sắc ái trú địa, từ sắc mà sinh. Trong Cõi sắc có đủ năm ấm, sắc là mạnh nhất, nên nói sắc. Nếu xét theo nghiệp là bất động hạnh. Nếu xét theo quả báo thì còn thuộc phân đoạn. "Nghiệp quả khởi do hoặc nơi tâm, gọi là Vô cõi sắc tạng không"; Vô cõi sắc chỉ có bốn chúng, thiếu vô sắc chúng, cho nên bảo là tâm. Nếu luận về phiền não thì hữu ái trú địa. Nếu luận về nghiệp là bất động hạnh. Nếu luận về quả báo thì còn thuộc phân đoạn. Nếu luận về y báo thì hai cõi Dục, Sắc có trú xứ cung điện, Vô sắc chỉ là tâm tịch mặc, không có cung điện.

"Tam giới không, vô minh tạng căn bản của tam giới cũng không.

Tam địa, chín sinh diệt. Quả báo vô minh tập trong ba cõi không." "Tam giới không" là Tóm kết ba cõi trên đều không. "Vô minh

tạng căn bản của tam giới cũng không" vô minh tạng căn bản là nhân không, vô minh giống như mãnh đất lớn sinh ra phiền não, nên gọi là căn bản, gốc rễ. Nếu luận về nghiệp thì sinh ra nghiệp lậu. Nếu luận về quả báo thì sinh ra biến dị tam giới. "Tam địa, chín sinh diệt là quả không. Có hai cách giải thích:

1. Địa thứ tám, địa thứ chín, địa thứ mười đều có ba tâm, hợp lại thành chín sinh diệt

2. Biến dị trong tam giới mỗi thứ đều có ba loại ý sinh thân, gọi là tam địa chín sinh diệt.

Từ sơ địa cho đến địa thứ năm gọi là Tam muội lạc hành ý sinh thân. Địa thứ sáu, địa thứ bảy gọi là Giác pháp tự tính ý sinh thân. Địa thứ tám trở lên gọi là Chủng loại câu sinh vô tác hành ý sinh thân. Sư Tam Tạng nói:

1. Kiến địa tại địa thứ nhất (sơ địa).

2. Tu địa tại địa thứ hai trở lên.

3. Cứu cánh địa tại địa thứ mười. Ở trong tam địa trên mỗi địa đều có: sinh, trú, mãn. Thành chín sinh diệt.

"Kim cang Bồ-tát đắc lý tận Tam muội, nên quả "Hoặc" sinh diệt không, quả hữu không, nhân không cho nên. Tát-bà-nhã cũng không. Diệt quả không.

"Kim cang Bồ-tát đắc lý tận Tam muội.": Bồ-tát địa thứ mười chiếu cùng nhân tận, nên bảo là lý tận. Quả "Hoặc" sinh diệt không"; tập vi tế, nên bảo là hoặc. "Hoặc" là tất cả phiền não. "Quả"; là tất cả quả ở tam giới và giới ngoại. "Sinh diệt không"; là vô ngại đạo không. Nên kinh Anh Lạc nói; Đẳng giác Bồ-tát và Diệu giác Phật, sinh diệt khác nhau, đó là nói pháp thân cũng mang tính sinh diệt. "Quả hữu không"; là khổ đế vô tướng, gọi là quả hữu không. Tập đế vô sinh gọi là nhân không. Phần trên đã nói về pháp nhiễm không. "Nhất-thiết-trí không" là nói pháp tịnh không. Nhất-thiết-trí không, là trí đức không. Diệt quả không, là đoạn đức không. Đức hạnh tuy nhiều nhưng không ra ngoài hai thứ đó. Lại nữa, cũng không, là để tỏ Bồ-tát không. Diệt quả không, là để tỏ Niết-bàn không.

"Vì những hoặc trên đã không, cho nên Phật đắc ba quả vô vi. Trí duyên diệt, phi trí duyên diệt. Hư không Tát-bà-nhã quả không.

"Hoặc trên đã không" Như Lai đã ra ngoài các hoặc cho nên bảo là hoặc trước đã không. Lại có người giải thích: chưa lúc nào đoạn phiền não, vì xưa nay vốn tịch diệt. Nên bảo là hoặc trước đã không. "Phật đắc ba quả vô vi"; là nói chung về ba đức. "Trí duyên diệt" là số duyên diệt vô vi. "Phi trí duyên diệt" là phi số duyên diệt vô vi. "Hư không" là pháp tính hư không vô vi. "Tát-bà-nhã quả không" Phật quả thể không.

"Thiện nam! Nếu có tu tập nghe, thuyết, không nghe không thuyết, như hư không, pháp đồng với pháp tính. Nghe giống với nói, tất cả pháp đều như."

"Thiện nam! Nếu có người tu tập nghe, thuyết…" là phần sáu, trong phần đáp. Khuyến tin thọ trì. Nghĩa của hộ Phật quả. Văn có hai phần:

1. Khuyến tin, tỏ về nghe và nói đồng như hư không.

2. Từ "Đại vương!…" là Tóm kết, đáp câu hỏi trên.

Văn phần đầu nói: "Nghe và nói đồng như hư không"; kinh Đại Phẩm nói: Nghe người ảo nghe, nói như người ảo nói. "Không nói, không nghe" là đáp câu hỏi trên. Kinh Tịnh Danh nói: Người thuyết pháp thì không thuyết, không hiển thị, người nghe pháp thì không nghe, không đắc. Trong câu "Như hư không, pháp đồng pháp tính, nghe đồng thuyết đồng tất cả pháp đều như"; như hư không; là so với nghe và nói như hư không trên. Tịnh Danh nói: Pháp đồng pháp tính, vì nhập các pháp. Luận về lý không, thì tuyệt ở nghe và nói nên bảo "Tất cả pháp đều như".

"Đại vương! Bồ-tát tu hộ Phật quả là như vậy, người hộ Bát-nhã Ba-la-mật là hộ Tát-bà-nhã, mười lực, mười tám bất cộng pháp, năm nhãn, năm phần pháp thân, bốn tâm vô lượng, tất cả công đức quả là như vậy.

"Đại vương! Bồ-tát tu hộ Phật quả là như vậy" là phần Tóm kết đáp nghĩa của hộ quả trên. "Người hộ Bát-nhã Ba-la-mật là hộ Tát-bà- nhã; là nêu nhân đó mà thành quả đó. Là muốn tỏ nhân không có nhân nào khác, do quả cho nên nhân. Quả không có quả nào khác, do nhân mà nên quả. Do đó hộ nhân tức là hộ quả. "Mười tám pháp bất cộng… năm phần pháp thân" là nêu quả đức do nhân mà được.

"Khi Phật thuyết pháp, vô lượng người và chúng đắc pháp nhãn tịnh, tính địa, tín địa. Có trăm ngàn người đều đắc đại không đại hạnh Bồ-tát.

"Khi Phật thuyết pháp, vô lượng người…" là đoạn lớn thứ ba trong phẩm, nói về những người ngộ đạo. "Pháp nhãn tịnh"; là kiến đạo thuộc Tiểu thừa. Mới bắt đầu chứng tứ đế rõ ràng, cho nên bảo là pháp nhãn tịnh. Nay thuyết Đại thừa, sao lại đắc tiểu thừa? Thuyết thì một nhưng người ngộ khác nhau, quả đắc được cũng khác nhau. Như kinh Tịnh Danh nói; Phật chỉ một âm mà diễn thuyết pháp, chúng sanh tùy loài hiểu khác nhau. Lại giải thích; Như Lai ban bố mây từ bi, mưa nước mưa thật tướng. Cây to rễ lớn thì được thấm nhiều, cây nhỏ rễ nhỏ thì được thấm nhuần ít. Ngộ thì ở căn gốc của vật, không phải ở tại pháp. Lại rằng; mới bắt đầu chứng sơ địa gọi là kiến đạo, còn gọi là Pháp nhãn tịnh. "Tính địa", tức là Thập giải trở lên. "Tín địa" tức Thập tín trở xuống. "Đều đắc đại không"; từ sơ địa trở lên, hai không tăng trưởng, tâm tịch lặng, gọi là Đại không. "Đại hạnh" là sơ địa trở lên, tám vạn bốn ngàn các hạnh độ.

SỚ KINH NHÂN VƯƠNG BÁT NHÃ

QUYỂN 3

Phẩm BỒ TÁT GIÁO HÓA

Phẩm trên là nương vào "Không" mà hộ Phật quả, tức thật trí của trí phương tiện. Phẩm này nương vào năm nhẫn, mười địa mà hóa độ chúng sanh, tức là phương tiện của thật trí. Cho nên nói là phẩm giáo hóa. Phẩm trên là chẳng phải không có nhân mà thành quả. Phẩm này thì chẳng phải không có quả mà thành nhân. Lại nữa, khởi giáo tích như huyễn để hóa chúng sanh như huyễn, nên nói là phẩm giáo hóa.

Phẩm này chia làm hai đoạn; trước hỏi, sau đáp. Trong phần hỏi có phần: 1. Hỏi về tướng của hạnh tự lợi trong Thập địa; 2. Hỏi về tướng của hạnh lợi tha; 3. Hỏi về tướng mạo đức hạnh chúng sanh được hóa.

Bạch Phật: "Thế Tôn! Hộ hành thập địa Bồ-tát thì thực hành hạnh gì? Lấy hạnh gì để hóa chúng sanh? Do chúng sanh tướng gì để hóa?"

Trong đoạn thứ nhất; "Hộ thập địa" là nhắc lại mười địa vị tu. Hỏi rằng: "Thực hành hạnh gì?" là hỏi dùng hành pháp gì để nương vào đó tu hành thành tựu thập địa, đắc tự lợi. Câu hỏi thứ hai; "Lấy hạnh gì để hóa chúng sanh?"; là hỏi Bồ-tát hành hóa thì dùng những pháp gì để hóa chúng sanh? Câu hỏi thứ ba; "Dùng chúng sanh tướng gì để hóa?" Là hỏi về tướng mạo của chúng sanh được hóa độ.

Phật nói: "Đại vương! Năm nhẫn là pháp Bồ-tát. Phục nhẫn thượng trung hạ, tín nhẫn thượng trung hạ, thuận nhẫn thượng trung hạ, vô sinh nhẫn thượng trung hạ, tịch diệt nhẫn thượng hạ, gọi là Bát-nhã Ba-la-mật của chư Phật, Bồ-tát."

Từ "Phật nói…" là đoạn thứ hai, đáp ba câu hỏi trên. Đoạn này chia làm ba đoạn chính; 1. Từ "Năm nhẫn là pháp của Bồ-tát…"; là thuyết về mười bốn nhẫn cụ túc, để đáp câu hỏi thứ nhất, tự hạnh; 2. Từ "Phật nói: Bổn nghiệp thanh tịnh của Bồ-tát là gì?… Chư quỉ thần hiện thân tu hành Bát-nhã"; là để đáp câu hỏi thứ hai trên, hỏi về hạnh ngoại hóa; 3. Từ "Phật bảo: Đại vương! Ông trước nói… hết phẩm" là đáp câu hỏi thứ ba.

Trong đoạn thứ nhất, đoạn tự hạnh, có hai phần: 1. Lược thuyết về năm nhẫn để tỏ thể của tự hạnh; 2. Từ "Thiện nam!…"; phân biệt chi tiết mười bốn nhẫn để hiển bày tướng của tự hạnh.

Trong phần một, phần lược thuyết, có hai ý; 1. Sinh khởi; 2. Lập ý năm nhẫn. Trong phần một - Sinh khởi; 1. "Phục nhẫn thượng trung hạ"; Tức là đắc hạnh phương tiện của bậc thánh; 2. "Tín nhẫn thượng trung hạ"; tức chính là nhập vào cửa thứ nhất của bậc Thánh; 3. "Thuận nhẫn thượng trung hạ"; tức chính là duyên gần kề với thuận quả vô sinh; 4. Vô sinh nhẫn thượng trung hạ; tức chính là công năng của hướng quả; 5. Tịch diệt nhẫn thượng hạ; tức chính là thuyết chung nhân và quả.

Ở phần lập ý của năm nhẫn, có ba đoạn: 1. "Năm nhẫn là pháp Bồ-tát" là để biểu thị năm nhẫn là thuộc về loài người; 2. "Phục nhẫn thượng trung hạ…"; là để xuất ngôi vị năm nhẫn; 3. "Gọi là…"; kết.

Văn đoạn một - Đã rõ. Trong đoạn hai - Xuất ngôi; "Phục nhẫn thượng trung hạ" thì; Tập nhẫn là hạ, Tính nhẫn là trung, Đạo chủng nhẫn là thượng, ở tại ngôi vị Tam Hiền. "Tín nhẫn thượng trung hạ" thì; Sơ địa là hạ, địa thứ nhì là trung, địa thứ ba là thượng. "Thuận nhẫn địa trung hạ" thì; địa thứ tư là hạ, địa thứ năm là trung. Địa thứ sáu là thượng. "Vô sinh nhẫn thượng trung hạ" thì; địa thứ bảy là hạ, địa thứ tám là trung, địa thứ chín là thượng. "Tịch diệt nhẫn thượng hạ" thì; địa thứ mười là hạ, Phật địa là thượng.

"Thiện nam! Sơ phát tướng tín hằng hà sa chúng sanh tu hành phục nhẫn, ở trong Tam bảo sinh ra mười tâm tập chủng tính; tín tâm, tinh tiến tâm, niệm tâm, tuệ tâm, định tâm, thí tâm, giới tâm, hộ tâm, nguyện tâm, hồi hướng tâm, đó là Bồ-tát có thể ít phần hóa chúng sanh."

Từ "Thiện nam!…" là phần hai, phân biệt chi tiết mười bốn nhẫn, khai mở năm nhẫn thành mười bốn nhẫn. Đầu tiên nói về tập chủng tính, gọi là tập nhẫn. Có ba đoạn: 1. Nêu người tu nhẫn; 2. Kê riêng mười loại tâm; 3. Từ "Đó là Bồ-tát…"; công năng hóa chúng sinh. Văn nói: "Sơ phát tướng tín hằng hà sa chúng sanh tu hành phục nhẫn"; giải rằng: vô lượng hằng hà sa thế giới trời, người, nhị thừa tu hành nhiều loại công đức tu tập làm một phần tâm chánh và tín của Bồ-tát. Văn nói: "Ở trong Tam Bảo, sinh tập chủng tính"; Tam Bảo đạo lý, tức là quả báo, vì lập chí to lớn. Không khiếp nhược ở Tam Bảo, siêng năng cố gắng tức là tín tập bổn tính thập tín của Nhất-thiết-chủng-trí.

"Đã vượt qua nhị thừa, tất cả thiện địa, tất cả chư Phật Bồ-tát đều nuôi lớn mười tâm để làm Thánh thai. Lần lượt khởi ở Căn tuệ, tính chủng tính có mười loại tâm gồm; bốn ý chỉ (niệm xứ) thân thọ tâm pháp; bất tịnh, khổ, vô thường, vô ngã. Ba ý chỉ, ba thiện căn; từ, thí, tuệ. Ba ý chỉ là ba đời; quá khứ nhân nhẫn, hiện tại nhân quả nhẫn, và vị lai quả nhẫn.

"Vượt qua nhị thừa địa": Đó là vì chỗ giải, hiểu của Đại thừa vượt quá nhị thừa. Thành chủng tử pháp thân Đại thừa, gọi là "Thánh thai". Tiếp đến là phần hai, nói về tính chủng tính của trung nhẫn. Văn có ba phần: 1. Nêu chung mười tâm thuộc tính chủng; 2. Liệt kê riêng mười tâm; 3. Từ "Bồ-tát đó,…"; nói về công năng của trung nhẫn.

Nói "Lần lượt khởi ở căn tuệ"; trong pháp tiểu thừa, trước ngoài tập chủng, có riêng một Căn tuệ địa, vì chưa đắc lý giải làm nhuận tâm. Còn Căn tuệ địa dùng ở đây là sơ địa chơn giải, gọi là chủng tính. Trong mười tâm liệt kê ở phần thứ hai: Bốn ý chỉ; là bốn niệm xứ. Ba ý chỉ tức là ba thiện căn; thiện căn bất tham tức là "Thí". Thiện căn bất sân tức là "Từ". Thiện căn bất si tức là "Tuệ". Ba ý chỉ là quá khứ vô minh hành gọi là nhân nhẫn. Ba nhân năm quả hiện tại gọi là nhân quả nhẫn. Sinh tử vị lai, gọi là quả nhẫn.

"Bồ-tát đó có thể hóa độ tất cả chúng sanh, đã có thể vượt qua các tưởng về ngã, nhân, tri kiến, chúng sanh, và tưởng đảo của ngoại đạo không thể phá hoại được. Lại có mười đạo chủng tính địa là quán sắc, thức, tưởng, thọ, hành, đắc; giới nhẫn, tri kiến nhẫn, định nhẫn, tuệ nhẫn, giải thoát nhẫn. Quán nhân quả trong ba cõi; không nhẫn, vô nguyện nhẫn, vô tưởng nhẫn. Quán nhị đế hư thật, tất cả pháp vô thường, gọi là vô thường nhẫn, tất cả pháp không đắc vô sinh nhẫn."

"Bồ-tát đó cũng có thể hóa độ tất cả chúng sanh…" Đây là chúng thứ ba, nói về công năng của trung nhẫn. Quán năm ấm vô ngã, cho nên đã vượt qua. Các tưởng ngã, nhân… Quán nhân quả ba đời phi thường phi đoạn nên những ngoại đạo không thể phá hoại được. Kinh này thì tính chủng tính ở tại mười giải, mười hạnh. Còn theo kinh Hoa Nghiêm thì mười trụ là tập chủng, mười hạnh là tính chủng. Theo Hoa Nghiêm mười giải là thập trú; thứ nhất là phát tâm trụ… thứ mười là quán đảnh trụ. Thập hạnh là; thứ nhất là hoan hỷ hạnh … thứ mười là chơn thật hạnh. Phần thứ ba: là đạo chủng tính, nói về thượng nhẫn, có ba phần: 1. Nói chung về ngũ ấm quán; 2. Nói riêng về mười kiên tâm; 3. Từ "Bồ-tát đó…" là kết về công năng hóa độ chúng sanh trên. Mười kiên là; năm phần pháp thân, ba không nhẫn, tất cả vô thường nhẫn do quán nhị đế hư thật, và vô sinh nhẫn do tất cả pháp không.

"Mười kiên tâm của Bồ-tát đó làm Chuyển luân vương, cũng có thể hóa độ bốn thiên hạ, sinh ra thiện căn của tất cả chúng sanh. Lại nữa, tín nhẫn Bồ-tát là người đạt minh trung hạnh, đoạn dứt sự trói buộc sắc phiền não trong ba cõi, có thể hóa trăm Phật, ngàn Phật, vạn Phật trong Phật quốc, hiện thần thông trăm thân ngàn thân, vạn thân, vô lượng công đức, thường lấy mười lăm tâm làm đầu. Bốn nhiếp pháp, bốn vô lượng tâm, bốn hoằng nguyện, ba môn giải thoát. Bồ-tát đó từ thiện giác địa đến Nhất-thiết-trí, dùng mười lăm tâm đó làm hạt giống căn bản cho tất cả hạnh. Lại nữa, thuận nhẫn Bồ-tát gọi là kiến thắng hiện pháp.

"Bồ-tát đó…" là kết về đức hóa chúng sanh do công năng của thượng nhẫn. "Mười kiên tâm" là kết về đức tự lợi. "Làm Chuyển luân vương…" là kết về đức hóa tha. Kinh này thì nói là đạo chủng tính, kinh Hoa Nghiêm thì nói là mười hồi hướng; hồi hướng thứ nhất là cứu hộ tất cả chúng sanh, lìa tướng chúng sanh,… cho đến hồi hướng thứ mười tên gọi là pháp giới vô lượng. Kinh này làm Kim luân vương, cho nên hóa bốn thiên hạ. Theo đoạn văn sau thượng phẩm thập thiện Thiết luân vương thì hóa một Diêm-phù-đề, tập chủng Đồng luân vương thì hóa hai thiên hạ, ngoài hai phương Đông và Bắc ra. Tính chủng tính Ngân luân vương thì hóa ba thiên hạ, trừ phương Bắc. Về điểm này văn kinh lược bớt.

Văn phần tín nhẫn có bốn phần: 1. Nêu về danh và đức của tín nhẫn; "Tín nhẫn Bồ-tát"; là nêu danh. "Khéo đạt minh trung hạnh"; là nêu đức; 2. Từ "Đoạn dứt ba cõi…"; là đoạn chướng; 3. Từ "Có thể hóa trăm Phật…"; là quốc độ sở hóa; sơ địa thì hiện trăm thân, nhị địa thì hiện ngàn thân, tam địa thì hiện vạn thân. 4. Từ "Thường lấy mười lăm tâm làm đầu…"; là khởi thắng tu.

Trong phần một: "Thiện đạt minh trung hạnh"; là nêu chung ba vị của tín nhẫn. "Thiện" là thiện giác nhẫn, ở tại sơ địa. "Đạt" là quán đạt nhẫn, tại nhị địa. "Minh"; là minh tuệ nhẫn, tại tam địa. Tam muội chiếu minh, gọi là "Minh tuệ". "Đoạn sắc phiền não trói buộc trong ba cõi": Sơ, nhị, tam địa quán sắc đế vô tướng, không chấp trước sắc pháp, cho nên lìa sắc buộc.

Phần thứ ba: Là nói về thần thông hóa ích. Theo kinh khác thì ở trong phần báo quả, sơ địa hóa trăm Phật thế giới. Hiện thân cũng vậy. Theo nguyện trí quả thì đều là không thể đếm được.

Phần thứ tư: Khởi thắng tu hành; sơ địa hành Bố thí nhiếp (gồm thâu) khiến cho sinh tín. Ái ngữ nhiếp khiến sinh giải. Lợi hành nhiếp khiến cho khởi nhân. Đồng sự nhiếp khiến đắc quả. Còn gọi là đồng sự, vì cùng chung khổ vui. "Bốn tâm vô lượng" là tâm lợi tha. Tâm đó phải đủ ba duyên: 1. Chúng sanh duyên duyên; giả danh chúng sanh và lạc;

2. Pháp duyên duyên, pháp số của năm ấm; 3. Danh vô duyên duyên, năm ấm của chúng sanh vô sở đắc. Từ: Là tâm cho lạc; 2. Bi Là tâm cứu khổ; 3. Hỷ Là tâm mừng vật; 4. Xả Là tâm bình đẳng. Duyên cảnh vô hạn, nên gọi là lượng. Bốn hoằng thệ nguyện là lợi tha nguyện, người chưa độ được khổ, khiến cho độ được khổ. Người chưa giải tập, khiến cho giải tập. Người chưa an đạo, khiến đắc an đạo. Chưa đắc Niết-bàn, khiến đắc Niết-bàn. "Ba môn giải thoát" là ba Tam muội vô lậu. Lìa trói buộc gọi là giải thoát, thông người đến quả, gọi đó là môn. Luận Bà-sa nói: 1. Vô nguyện: Có thể chán ghét sinh tử; 2. Vô tướng: Có thể vui với Niết-bàn; 3. Không định: quán sinh tử Niết-bàn. Cả hai đều vô tướng như phẩm Bồ-tát phần trong kinh Địa Trì đã nói. Theo văn bài kệ sau thì sơ địa làm Tứ Thiên vương. Nhị địa làm Đao lợi thiên. Tam địa làm Dạ ma Thiên vương. Sơ địa gọi là Hoan hỷ, nhị địa gọi là Ly cấu. Địa gọi là Minh địa. Cả tam địa đó cùng ở tại ngôi vị tín nhẫn.

Phần thứ ba là giải thích về thuận nhẫn. Văn có bốn phần:

1. Nêu chung về danh thuận nhẫn Bồ-tát.

2. Từ "Kiến thắng…" là nêu ba vị thuận.

3. Từ "Có thể đoạn…" tỏ về lìa chướng.

4. Từ "Hiện một thân…" là tỏ hiện thổ khởi dụng để hóa sinh.

Văn phần một thì đã biết. Trong văn phần hai: "Kiến" là địa thứ tư Diệm địa. Đoạn văn sau gọi là địa Diệm tuệ. "Thắng"; là địa thứ ngũ địa-nan thắng. Đoạn văn sau nói là thắng tuệ nhẫn. "Hiện pháp" là địa thứ lục địa Hiện tiền, đoạn văn sau gọi là hiện pháp nhẫn. Tiếp sau là phần ba lìa chướng có sai biệt.

"Vì đoạn dứt các tâm phiền não trói buộc trong ba cõi, cho nên hiện một thân ở trong mười phương Phật quốc, vô lượng thần thông hóa chúng sanh không thể diễn thuyết. Lại nữa, vô sinh nhẫn Bồ-tát gọi là viễn bất động, quán tuệ vì cũng đoạn dứt các sắc tâm tập phiền não, hiện công đức thần thông không thể nói."

Văn nói; "Đoạn dứt tâm phiền não trói buộc trong ba cõi; đó là ba ngôi vị chủ thể quán tam giới tâm đế lý vô sinh vô sở đắc, không chấp giữ tướng tâm, biết tâm vô sinh, nên có thể đoạn tâm mê phiền não. Luận chung thì cũng đoạn dứt tâm mê hoặc. Nay ở đây theo số nhiều mà chỉ nói là đoạn dứt mê tâm mà thôi, đó là thuyết trong vô danh tướng. Không thể lấy chắc chắn một đoạn văn mà chấp, những người giảng kinh cần phải biết ý đó. Trong phần bốn. Hiện cõi văn nói: Hiện một thân ở mười phương quốc để hóa chúng sanh"; theo kinh khác thì gồm thâu luôn cả báo quả, Diệm địa Bồ-tát có thể hiện ra một ức thân, có thể hóa chúng sanh ở một ức Phật quốc. Địa-nan thắng gồm thâu báo quả có thể hiện ra một ngàn ức thân, hóa chúng sanh ở một ngàn ức thế giới. Địa hiện tiền gồm thâu báo quả, có thể hiện ra trăm ngàn ức hóa thân. Hóa chúng sanh cũng vậy. Đó là theo cấp bậc mà nói, còn nếu trong nguyện trí quả thì không thể kể xiết. Theo kinh này thì Tứ địa làm đâu suất Thiên vương. Ngũ địa làm Tha hóa lạc Thiên vương. Lục địa làm Hóa lạc Thiên vương. Nếu theo thứ tự của sáu cõi trời thì ngũ địa làm Hóa lạc Thiên vương, lục địa làm Tha hóa Thiên vương. Đoạn văn này nói nhầm vậy.

Phần thứ tư: Nói về vô sinh nhẫn; văn có bốn phần: 1. Nêu danh nhẫn; 2. Xuất vị; 3. Trị chướng; 4. Hiện cõi Văn phần một, đã rõ. Trong văn phần hai: Xuất vị: Nói "Viễn"; là địa viễn hành. "Bất động"; là địa bất động. "Quán tuệ"; là quán tuệ địa từ câu "Thất địa…" là đoạn văn nói về viễn đạt nhẫn. Từ câu "Bát địa…" là đoạn văn nói về đẳng quán nhẫn. Từ câu "Cửu địa…" là đoạn văn nói về tuệ quang nhẫn. Phần thứ ba, nói về trị chướng, cũng đoạn dứt các phiền não tâm, sắc trong ba cõi; vì ba ngôi vị này đã chứng sâu tâm sắc tâm sắc vô sinh, có thể đoạn dứt các tập sắc tâm. Theo địa luận thì đã đoạn dứt tế tướng tập chướng. Ngũ địa thì đoạn dứt vô tướng hành chướng. Cửu địa thì đoạn dứt chướng không thể làm lợi ích cho chúng sanh. Phần thứ tư, nói về hiện cõi: Kinh nói: "Hiện thần thông": theo Địa luận trong phần Thất địa gồm thâu báo quả; hiện trăm ngàn Na do tha thân để hóa chúng sanh cũng như vậy. Bát địa thì nhiếp báo quả, hiện ra số thân như số vi trần của trăm vạn tam thiên đại thiên thế giới để hóa độ chúng sanh, cũng giống trên, cửu địa thì hiện ra số thân sanh, cũng như trên. Theo đoạn văn sau của kinh thì thất địa làm sơ thiền vương. Bát địa làm Nhị thiền vương, cửu địa làm tam thiền vương. Những điều ấy đều là tự tại vô sinh của chư Bồ-tát, không thể cố chấp nhất định.

"Lại nữa, tịch diệt nhẫn, là dụng chung của Phật và Bồ-tát, nhẫn này nhập vào Kim cang Tam muội hạ nhẫn trung hạnh, gọi là Bồ-tát.

Phần thứ năm: Nói về tịch diệt nhẫn: "Tịch" là định, "Diệt" là tuệ. Tịch mà thường chiếu, chiếu mà thường tịch. Nên gọi là tịch diệt nhẫn. Văn có năm phần: 1. Nói về vị địa phân đều; 2. Từ "Nhập Kim cang Tam muội…" là nói về hạnh sai biệt. 3. Từ "Cùng quán…" là nói về nhân khác quả; 4. Từ "Tận tướng, vô tướng …" là nói về quả khác nhân; 5. Từ "Thiện nam! Tất cả chúng sanh…" là tán thán về quả thù thắng.

Văn phần một nói: "Phật và Bồ-tát cùng dùng nhẫn này"; là Pháp vân địa Bồ-tát. Phật dựa vào Nhất-thiết-trí, Nhất-thiết-chủng-trí, Trí thể viên mãn, gọi là đạo giải thoát. Bốn nhẫn trước chưa đoạn dứt hết sinh tử không thể gọi là tịch diệt. Phần hai, hạnh sai biệt: "Nhập Kim cang Tam muội, hạ nhẫn trung hạnh, gọi là Bồ-tát"; định này kiên cố, mãi mãi không bị thối chuyển, gọi là Kim cang Tam muội, được gồm thâu trong vô ngại đạo phân vị, gọi là hạ nhẫn. Theo Địa kinh thì chứng đắc Tam muội nhiều như số vi trần trong cõi Phật mười lần không thể nói hết.

"Thượng nhẫn trung trung hạnh, gọi là Nhất-thiết-trí, cùng quán Đệ-nhất-nghĩa-đế, đoạn dứt tâm tập vô minh tam giới. Tận hết tướng là Kim cang, tận hết tướng và vô tướng là Nhất-thiết-trí. Siêu độ ngoài ngoài Thế đế và Đệ-nhất-nghĩa-đế, thành địa thứ mười một, Tát-vân- nhã phi hữu phi vô trong lắng thanh tịnh, thường trú không biến đổi, đồng với chơn tế pháp tính. Đại bi vô duyên mà giáo hóa tất cả chúng sanh."

"Thượng nhẫn trung hạnh, gọi là Nhất-thiết-trí"; được nhiếp trong quả vị của đạo giải thoát, gọi là thượng nhẫn vị. "Tát-bà-nhã"; tiếng Hoa gọi là Nhất-thiết-trí, nhẫn này nhân và quả khác nhau, chỉ chia thành hai phẩm thượng và hạ. Bốn nhẫn cùng là nhân vị cho nên chia ra làm ba phẩm. Đó là trong vô sai biệt mà có tên gọi sai biệt, không nên lấy đó mà chấp chặt, năm nhẫn ở đây là thông chung cả nhân và quả, giải thoát vô ngại, đều gọi là nhẫn. Khác với Tiểu thừa trong phần thứ ba, nói về nhân khác quả; "Cùng quán đệ nhất nghĩa"; là cùng quán thật đế giống với Phật, gọi là cùng quán. "Đoạn dứt tâm tập vô minh trong ba cõi": theo Địa luận, đoạn dứt trí chướng vi tế, gọi là tâm tập vô minh. Quán không đế, trong đạo rốt ráo vô ngại, đoạn dứt hết tâm tập vô minh, cũng là đoạn sắc tập. Vì văn lược bớt không nói mà thôi. Nói "Tận hết tướng là Kim cang" có thể phá rốt ráo nhân quả của sinh tử gọi là tận.

Phần thứ bốn: Nói về quả khác nhân; văn nói là "Tận hết tướng và vô tướng là Nhất-thiết-trí"; chẳng phải chỉ tận hết tướng, mà còn tận hết cả vô tướng. Nghĩa là duyên và quán đều dứt, cảnh và trí đều lặng, mới bắt đầu hiển hiện viên mãn, nên gọi là tận hết tướng và vô tướng. "Tát-bà-nhã"; là Nhất-thiết-trí, chứng nhất thật đế trung đạo, cho nên bảo là xuất ra ngoài hai đế. Địa thứ mười là quả học, địa thứ mười một là Phật, quả Vô Học. Tuyệt cả tướng, chẳng phải là hữu, có đầy đủ các đức, chẳng phải là vô, vì lìa nhiễm, thanh tịnh lìa khổ, cho nên thường lạc. Hội ở vô đức, tuyệt các vọng tưởng, gọi là pháp thân. Cho nên bảo là đồng với chơn tế, đẳng pháp tính. "Đại bi vô duyên giáo hóa tất cả chúng sanh"; là ứng thân.

"Cưỡi chiếc xe Nhất-thiết-trí đến hóa độ khắp Tam giới. Tất cả hai mươi hai căn quả báo chúng sanh không ra ngoài tam giới. Ứng thân, Hóa thân, Pháp thân của chư Phật cũng không ra ngoài tam giới. Ngoài tam giới thì không có chúng sanh. Phật làm sao hóa độ. Vì vậy mà Ta nói ngoài tam giới còn có riêng một chúng sanh giới tạng là trong kinh Đại hữu của ngoại đạo nói chứ chẳng phải là lời nói của bảy đức Phật. Đại vương! Ta thường nói tất cả chúng sanh đoạn dứt hết quả báo phiền não trong tam giới, gọi là Phật."

"Cưỡi chiếc xe Nhất-thiết-trí đến hóa Tam giới"; là Hóa thân. Lại nữa, trước là hóa tha tâm, sau là hóa tha thân. Phần thứ năm: Tán thán về sự thù thắng của đức. Văn có sáu phần: 1. Nói về đối tượng hóa là tam giới; 2. Từ "Ứng thân của chư Phật…" nói về chủ thể hóa là ứng thân; 3. Từ "Từ ngoài tam giới…" nói về tam giới thâu gồm hết chúng sinh; 4. Từ "Ta nói ngoài tam giới còn có riêng một chúng sanh tạng…" là tỏ phi tà để hiển chánh; 5. Từ "Đại vương!…" là tán thán quả khác nhân; 6. Từ "Chúng sanh bổn nghiệp…" là nêu nhân để hiển quả.

Phần một: Nói về đối tượng hóa độ là tam giới. Văn nói: "Phiền não không ra ngoài tam giới"; là tập đế. Tam giới có hai loại: 1. Phân đoạn; 2. Biến dị. Văn nói: "Quả báo hai mươi hai căn không ra ngoài tam giới"; đó là tỏ về khổ đế. "Hai mươi hai căn"; là sáu căn nhãn, nhĩ, khổ, lạc, ưu, hỷ, xả, là năm hợp lại thành mười một. Nam, nữ, mệnh, là ba, hợp thành mười bốn. Tín, tiến, niệm, định, tuệ, là năm, thành mười chín. Ba căn vô lậu; là Vị tri căn, Dĩ tri căn và Vô tri căn, thành hai mươi hai căn. Hai mươi mốt căn không xuất ra ngoài phân đoạn tam giới. Còn căn vô tri ở tại Vô học thì xuất ngoài phân đoạn tam giới. "Không xuất ra" là không xuất ra khỏi bốn trú tập khí.

Phần hai: Nói về chủ thể hóa. Văn nói: "Ứng, Hóa, Pháp thân của chư Phật cũng không xuất ra ngoài tam giới" là vì chúng sanh, được hóa độ cho nên không xuất ra ngoài tam giới. Thật mà nói thì tam giới bổn lai vốn thanh tịnh, có cái gì xuất hay không xuất.

Phần ba: Nói về tam giới gồm thâu hết chúng sinh. Văn nói: "Ngoài tam giới, không có chúng sinh" là ngoài hai loại tam giới; phân đoạn và biến dị thì không có sinh tử chúng sanh để hóa độ.

Phần bốn: Phi tà để hiển chánh. Văn nói: "Ngoài tam giới còn có riêng một chúng sanh giới là trong kinh Đại Hữu của ngoại đạo nói, chẳng phải là những lời thuyết nói của bảy Phật."; nếu theo cách nói cũ, đến để hóa, tức giống với kinh Đại Hữu của ngoại đạo đã thuyết. "Ngoài hai loại sinh tử, còn có một sinh tử chúng sanh tạng"; tức là những lời thuyết xưa do vô minh, đó là tà thuyết của ngoại đạo, chẳng phải chánh thuyết của Phật.

Phần năm: Trong phần quả khác nhân: "Ta thường nói tất cả chúng sanh đoạn dứt hết quả báo phiền não trong ba cõi, gọi là Phật" là đoạn dứt hết hai loại phân đoạn và biến dị.

"Tự tính thanh tịnh gọi là giác tính Nhất-thiết-trí. Là bổn nghiệp của chúng sanh, là chư Phật Bồ-tát vốn đã tu hành đầy đủ mười bốn nhẫn trong năm nhẫn.";

"Tự tính thanh tịnh" là phiền não đã hết tận, thể không có vết. Đó là đoạn đức. "Giác-tát-vân-nhã"; tiếng Hoa gọi là Nhất-thiết-trí, là trí đức.

Phần sáu: Nêu nhân để hiển quả; văn nói; bổn nghiệp của chúng sanh là hạnh tu của chư Phật, Bồ-tát. Mười ba nhẫn là Bồ-tát tu gọi là nhân hạnh. Nhẫn thứ mười bốn là Phật đức gọi là hiển quả. Đến đây là hết phần đáp về tự lợi.

Thưa Thế tôn! "Bổn nghiệp thanh tịnh của Bồ-tát hóa độ chúng sanh là gì?" Phật nói: "Từ địa thứ nhất cho đến địa cuối cùng, với tất cả tri kiến tự hành xứ và Phật hành xứ. Bổn nghiệp là nếu Bồ-tát trú trong trăm Phật quốc, làm Tứ Thiên vương Diêm phù, tu trăm pháp môn nhị đế, tâm bình đẳng hóa độ tất cả chúng sanh. Nếu Bồ-tát trú trong ngàn Phật quốc làm Đao Lợi Thiên vương, tu ngàn pháp môn thập thiện đạo, hóa độ tất cả chúng sanh. Nếu Bồ-tát trú trong mười vạn Phật quốc, làm Diệm Thiên vương, tu mười vạn pháp môn tứ thiền định, hóa độ tất cả chúng sanh."

Từ "Thưa Thế tôn…" là đáp câu hỏi thứ hai. Tướng của hạnh lợi tha. Văn có hai phần: 1. Nêu lên lại câu hỏi trước. Nguyệt Quang hỏi trước đây đã lâu, nay hỏi lại. "Bổn nghiệp thanh tịnh của Bồ-tát là gì?". Thập địa là bổn nghiệp thanh tịnh của Bồ-tát. Bồ-tát dùng từ bi trí tuệ ở hai xứ sanh tử và Niết-bàn nhưng không nhiễm, gọi là bổn nghiệp thanh tịnh. Từ "Phật nói…" là phần đáp hỏi chính để hiển tướng của hạnh lợi tha. Văn có ba phần: 1. Lược đáp câu hỏi trước; 2. Từ "Nếu Bồ-tát trú…" là rộng đáp; 3. Từ "Rải vô lượng…"; may nhờ pháp lợi, cúng dường tán thán.

Văn phần một nói: "Từ địa thứ nhất đến địa cuối cùng." là từ Sơ địa đến Phật địa. Nói "Tự nơi hành xứ" là nhân địa. "Phật hành xứ"; là quả địa. Chiếu với vô duyên thì nhân và quả đều tắt dứt, nên nói là "Nhất-thiết-trí kiến".

Từ "Nếu Bồ-tát trú trăm Phật…" là phần hai. Rộng đáp mười địa thành mười phần khác nhau. Ở phần sơ địa văn có năm câu: 1. Từ "Trú trăm Phật…" là đối tượng hóa: Quốc độ; 2. Từ "Làm vua Diêm phù đề" là gồm thâu ngôi vị: Là làm bốn loại luân vương và tứ Thiên vương trong cõi người. Theo Địa kinh thì Sơ địa làm Thiết luân vương. Kinh Anh Lạc nói; "Tu hành thập tín thiện có ba phẩm: Thượng phẩm thiện Thiết Luân Vương giáo hóa một thiên hạ. Trung phẩm thiện Túc Tán Vương, Hạ phẩm thiện Nhân Trung Vương (Vua trong loài người). Thập Trú Đồng Luân Vương. Thập Hạnh là Ngôn Luân Vương. Thập Hồi Hướng Kim Luân Vương. Sơ địa trở lên thì lưu-ly báu anh-lạc. Sơ địa thì trăm báu anh lạc, bảy báu, tướng luân, vạn con tứ Thiên vương làm quyến tộc. Thập Trú làm Đồng Luân Vương." Nếu vậy ngôi vị Thập Trú đã quá sơ địa, chẳng thể dựa vào một kinh mà chấp. Vì vậy mà kinh đó nói: "Các địa đó là vô danh, vô tướng. Chỉ vì ứng hóa mà nói là có."

Phần ba: Từ "Trăm pháp môn…" là pháp môn mà mình hiểu được.

Đó là một niệm mà, hiểu trăm pháp môn.

Phần bốn: Từ "Nhị đế…"; là tự hạnh chứng lý chơn và tục vô tướng, gọi là tâm bình đẳng.

Phần năm: "Hóa độ tất cả chúng sanh." là tướng của hạnh lợi tha.

Từ nhị địa đến thập địa, mỗi địa đều có bốn câu. Bốn câu của nhị địa là: 1. "Nếu Bồ-tát trú ngàn Phật…" là cõi sở hóa; 2. "Làm Đao Lợi Thiên vương." Là sinh tướng tăng thượng. Địa kinh nói; nhị địa làm Kim Luân vương. Kinh Anh Lạc và kinh này cùng nói là làm Đao Lợi Thiên vương; 3. "Tu ngàn pháp môn…" là pháp môn hiểu được; 4. "Mười đạo thiện hóa độ tất cả chúng sanh." Là tướng hạnh lợi tha.

Bốn câu của tam địa là: 1. "Nếu Bồ-tát trú mười vạn…" là cõi sở hóa; 2. "Làm Diệm Ma Thiên vương" là sinh tướng tăng thượng địa kinh nói là làm Đao Lợi Thiên vương. Kinh Anh Lạc và kinh này cùng nói là làm Diệm Ma Thiên vương; 3. "Tu mười vạn pháp môn" là pháp môn được hiểu; 4. "Thiền định hóa độ tất cả chúng sanh" là hạnh tướng lợi người. Lấy thiền định làm lợi ích cho vật.

"Nếu Bồ-tát trú trong trăm ức Phật quốc, làm Đao Lợi Thiên vương, tu trăm ức pháp môn, hành đạo phẩm hóa độ tất cả chúng sanh.

Bốn câu của Tứ địa là: 1. "Nếu Bồ-tát trú trăm ức…" là cõi của đối tượng giáo hóa; 2. "Làm Đâu Suất Thiên vương" là sinh tướng tăng thượng cho nên địa kinh nói; làm Diệm Ma Thiên vương. Kinh Anh Lạc nói giống với kinh này; làm Đâu Suất Thiên vương; 3. "Tu trăm ức pháp môn". Là pháp môn hiểu được; 4. "Đạo phẩm giáo hóa tất cả chúng sanh" tướng hạnh lợi người, lấy đạo phẩm để giáo hóa chúng sanh.

"Nếu Bồ-tát trú trong ngàn ức Phật quốc, thì làm Hóa Lạc Thiên vương, tu ngàn ức pháp môn, nhị đế, tứ đế, bát đế mà giáo hóa tất cả chúng sanh."

Bốn câu của ngũ địa là: 1. "Nếu Bồ-tát trú trong ngàn ức…" là cõi sở hóa; 2. "Làm Hóa Lạc Thiên vương" là sinh tướng tăng thượng. Địa kinh nói làm Đâu Suất Thiên vương. Kinh Anh Lạc và kinh này đều nói là làm Hóa Lạc Thiên vương; 3. "Tu ngàn pháp môn" là những pháp môn được hiểu; 4. Từ "Nhị đế…" là tướng hạnh lợi tha. Hai đế chơn và tục, lại còn có bốn đế hữu tác và bốn đế vô tác thành ra là tám đế. Cũng có thể tu tám pháp thành là bát đế; vô thường, khổ, không, vô ngã là bốn. Thường, lạc, ngã, tịnh là bốn, thành ra là tám. Lại nữa, tám đế là; tướng đế, sai biệt đế, thuyết đế, thành đế, sự đế, sinh đế, tận vô sinh trí đế, khiến nhập đạo trí đế, Bồ-tát và thành tựu Như Lai trí đế. Vì giác pháp hữu vi tương tục cho nên khéo biết sinh đế. Vì giác phiền não diệt, cho nên khéo biết tận vô sinh đế. Tám tên gọi đó tương tự với tám tên gọi trong mười sáu đế của kinh Anh Lạc.

"Nếu Bồ-tát trú trong mười vạn ức Phật quốc, làm Tha hóa Thiên vương, tu mười vạn ức pháp môn, dùng trí mười hai nhân duyên để giáo hóa tất cả chúng sanh."

Lục địa có bốn câu như trên.

"Nếu Bồ-tát trú trong trăm vạn ức Phật quốc, thì làm sơ thiền vương, tu trăm vạn ức pháp môn, phương tiện trí, nguyện trí, giáo hoá tất cả chúng sanh."

Thất địa có bốn câu chia như trên.

"Nếu Bồ-tát trú trong trăm vạn số vi trần Phật quốc, thì làm nhị thiền Phạm vương, tu trăm vạn số vi trần pháp môn, song chiếu phương tiện thần thông trí, giáo hóa tất cả chúng sanh."

Bát địa có bốn câu như trên.

"Nếu Bồ-tát trú trong trăm vạn ức A-tăng-kỳ số vi trần Phật quốc, làm tam thiền đại Phạm vương, tu trăm vạn ức A-tăng-kỳ số vi trần pháp môn, bốn vô ngại trí giáo hóa tất cả chúng sanh."

Cửu địa có bốn câu như trên.

"Nếu Bồ-tát trú trong số Phật quốc không thể nói, làm đệ tứ thiền đại Tịnh Thiên vương, chủ của ba cõi, tu pháp môn không thể nói, không thể nói. Đắc lý tận Tam muội, đồng với hành xứ của Phật, tận hết cội nguồn ba cõi, giáo hóa tất cả chúng sanh như cảnh giới Phật, do đó bổn nghiệp hạnh tịnh của tất cả Bồ-tát, như chư Như Lai mười phương cũng tu nghiệp đó, đăng quả Nhất-thiết-trí làm vua ba cõi, giáo hoá tất cả chúng sanh."

Mười địa có bốn câu như trên. Dùng Tam muội để giáo hoá chúng sanh, dùng định Kim cang để chiếu cùng Phật tính, gọi là "Lý tận". Thấy như Phật nhãn gọi là "Đồng Phật địa". Lại nữa, đồng với tịch diệt nhẫn gọi là "Đồng Phật hạnh xứ". Khéo đoạn dứt hữu đảnh chủng gọi là "Tận nguồn nơi ba cõi."

Phật địa có ba: 1. Từ "Chư Như Lai mười phương…" là tự đắc được quả Nhất-thiết-trí; 2. "Vua tam giới…" sinh tướng tăng thượng; 3."Giáo hóa tất cả…" là tướng hạnh hóa ích. Hết phần thứ hai, đáp câu hỏi về lợi tha.

"Bấy giờ, trăm vạn ức hằng hà sa đại chúng đều từ chỗ ngồi đứng lên, rải vô lượng hoa chẳng thể nghĩ bàn, đốt vô lượng hương chẳng thể nghĩ bàn, cúng dường Phật Thích ca Mâu ni và vô lượng đại Bồ- tát, chắp tay nghe vua Ba tư nặc thuyết Bát-nhã Ba-la-mật, nay ở trước Phật, dùng kệ tán:"

Từ "Bấy giờ, trăm vạn ức …" là đoạn văn lớn thứ ba. Đại chúng may nhờ pháp lợi, cúng dường. Văn có năm phần: 1. Bày thiết cúng dường; 2. Từ "Nay ở trước Phật…" là Nguyệt Quang tán thán Phật thuyết hành tướng của mười một địa, làm lợi cho chúng sanh; 3. Từ "Thời, chư đại chúng nghe Nguyệt Quang…" là đại chúng nghe được lời tán của Nguyệt Quang, được lợi ích vô lượng; 4. Từ "Phật bảo: chư đắc đạo

…" là Phật tán thán Nguyệt Quang đã khởi hạnh lâu dài, những điều đã nói không hư dối: cũng còn gọi là Bổn hạnh của Nguyệt Quang. 5. Từ "Mười bốn pháp môn đó …" là phần kết, nhắc lại pháp môn trên để khuyến khích tu học, cũng gọi là tam thế Phàm, Thánh đồng tu.

Phần 1: Cúng dường: Trước là cúng hoa, sau là cúng hương, tán mười bốn Bà nhã, ở hạnh môn thì đó là hoa tâm Bồ-đề, hương giới Đại thừa. Phần 2: Tán. Gồm năm mươi chín bài kệ để tán tụng việc trên, năm mươi chín bài kệ chia làm ba phần chính: 1. Có sáu hàng tụng chung về nghĩa trên; 2. Từ "Thập thiện…" mười lăm hàng tụng riêng về công đức mười bốn nhẫn; 3. Từ "Tam hiền…" tám hàng, kết. Khen các công đức năm nhẫn trên. Trong phần sáu hàng tụng chung, có bốn phần; phần một: Là tán thán ba nghiệp của Đức Phật: Thứ nhất là tán thán về thân nghiệp, thứ hai là tán thán về ý nghiệp, câu thứ ba là tán thán về khẩu nghiệp.

1. "Thế Tôn! Đạo sư Kim cang thể

2. Tâm hành tịch diệt chuyển pháp luân.

3. Tám biện hồng âm vì chúng thuyết,

4. Thời chúng đắc đạo bách vạn ức.

5. Thời sáu thiên nhân xuất gia đạo

6. Thành Tỳ-khưu chúng Bồ-tát hạnh.

7. Năm nhẫn công đức diệu pháp môn

8. Mười bốn chánh sĩ thường rõ đế

9. Ba Hiền mười Thánh hành trong nhẫn

10. Chỉ một mình Phật tận được nguồn.

11. Phật chúng pháp hải tam bảo tạng

12. Vô lượng công đức gồm trong ấy.

"Tám biện" là theo kinh Phạm ma dụ: 1. Hay nhất; 2. Dễ hiểu; 3. Điều hòa; 4. Dịu dàng; 5. Không sai lầm; 6. Không vọng; 7. Tôn tuệ; 8. Sâu xa. "Hồng" là âm thanh lớn.

Phần hai: Từ "Thời chúng…" một hàng rưỡi; nói về chúng được lợi ích vô lượng. Cõi Trời thì không có pháp xuất gia, nay nói xuất gia là nói theo Phật xuất ra khỏi căn nhà sinh tử. Loài người thì cạo râu tóc xuất gia thành chúng Tỳ-khưu. Loài trời thì xả bỏ tục, nhập đạo thành Bồ-tát tăng.

Phần ba: Từ "Năm nhẫn…" hai hàng, tán thán chung công đức của năm nhẫn, là pháp môn thâm diệu của hạnh năm nhẫn. Bốn thánh nhân chứng đến cùng cực, không hư giả, gọi là "Rõ đế". Tập tính đạo chủng, điều tâm học quán; gọi là "Tam Hiền". "Mười Thánh" là mười địa. Từ Đẳng giác trở xuống, hội với chơn, gọi là Thánh, mười ba người đó đều cùng đang ở vị nhân, vì tạo tu chưa dứt, gọi là hạnh trong nhẫn. Phật ở quả vị, chứng thật tướng cùng cực, gọi là tận nguồn.

Phần bốn: Từ "Phật chúng…" một hàng, tán thán một thể tam bảo; Phật là Phật bảo, chúng là tăng bảo, pháp là pháp bảo. Một thể tam bảo bao hàm uẩn súc, gọi đó là tạng, không có đức nào là không có đủ, cho nên bảo là "Gồm ở trong ấy".

Lại nữa, chia sáu hàng trước thành hai phần: Năm hàng đầu tán thán Tam bảo, một hàng sau là kết thán. Năm hàng đầu chia làm ba phần; ba câu đầu là tán thán Phật, ba câu tiếp là tán thán Tăng, hai câu tiếp là tán thán pháp.

Từ "Thập Thiện Bồ-tát…" Đây là chúng thứ hai. Có bốn mươi lăm hàng tụng riêng mười bốn nhẫn trên. Trong đó chia làm sáu đoạn: 1. Hai hàng đầu tụng về tiền phương tiện của phục nhẫn trên; 2. Từ "Tập chủng…" có bảy hàng, tụng về công đức của phục nhẫn thượng trung hạ. 3. Từ "Thiện giác…", có mười hàng, tụng về công đức của tín nhẫn thượng trung hạ; 4. Từ "Diệm tuệ…", tám hàng, tụng về công đức của thuận nhẫn thượng trung hạ; 5. Từ "Viễn đạt…", mười hàng tụng về công đức của vô sinh nhẫn thượng trung hạ; 6. Từ "Quán đảnh…", tám hàng, tụng về công đức của tịch diệt nhẫn thượng hạ.

1. "Bồ-tát Thập Thiện phát đại tâm

2. Trường biệt ba cõi biển khổ luân.

3. Trung hạ phẩm thiện túc tán vương

4. Thượng phẩm Thập Thiện Thiết Luân vương.

5. Tập chủng Đồng luân hai thiện hạ

6. Ngân Luân Tam thiên tính chủng tính.

7. Đạo chủng kiên đức Chuyển Luân vương,

8. Thất bảo kim quang bốn thiên hạ.

"Bồ-tát Thập thiện" tức chính là tụng thứ nhất, ngoài phàm phu. Phát một niệm tâm Bồ-đề mà phá tan hữu luân từ vô thuỷ, cho nên bảo là "Trường biệt ba cõi biển khổ luân". Thập tín tuy chưa xuất ra khỏi tam giới nhưng đã phát đại tâm cầu xuất ra khỏi tam giới, đã có thể lìa ba đường ác, văn gọi chung là "Trường biệt". Kinh Anh Lạc; gọi là Bồ- tát Tín căn, còn gọi là Bồ-tát giả danh, còn gọi là Bồ-tát danh tự. Nếu một kiếp, hai kiếp, ba kiếp tu Thập tín thì thượng phẩm thiện thiết luân vương, trung phẩm túc tán vương, hạ phẩm thì làm Nhân vương (vua cõi người), trong đó có đầy đủ tất cả phiền não. Trong kinh này thì hạ phẩm Thiện Túc tán vương, đó là ngôi vua trội hơn. Từ "Tập chủng…" là phần tụng thứ hai, bảy hàng, ba mươi tâm phục nhẫn địa tiền; chia làm hai phần; hai hàng trước là tán thán riêng ba phẩm, chia làm ba loại Luân vương.

1. "Phục nhẫn Thánh thai ba mươi người,

2. Mười tín, mười tâm, mười kiên tâm

3. Chư Phật ba đời hành trong đó

4. Đều do phục nhẫn đó mà sinh.

5. Nguồn gốc tất cả hạnh Bồ-tát.

6. Vì vậy phát tâm, tín tâm khó.

7. Nếu đắc tín tâm tất bất thối,

8. Tiến vào đạo vô sinh sơ địa.

9. Giáo hóa chúng sanh hàng trong giác,

10. Ấy là Bồ-tát mới phát tâm.

11. Thiện giác Bồ-tát tứ Thiên vương

12. Song chiếu nhị đế bình đẳng đạo.

13. Quyền hóa chúng sanh đi trăm nước,

14. Mới đăng đạo Nhất thừa vô tướng.

15. Nhập lý Bát-nhã gọi là trụ.

16. Trụ sinh đức hạnh, gọi là địa

17. Một tâm sơ trú đủ đức hạnh

18. Ở đệ nhất nghĩa mà bất động."

Từ "Phục nhẫn…" Đây là chúng thứ hai: Tán thán chung ba phẩm gồm năm hàng. Ba mươi tâm chia làm hai phần: 1. Một hàng liệt kê ba mươi tâm phục nhẫn; 2. Từ "Chư Phật ba đời…", bốn hàng, thán công năng của phục nhẫn. "Thánh thai" là với mười thánh thành ra là mười thai. "Mười tín, mười tâm, mười kiên tâm" là tụng ba mươi tâm trên. Phần thứ hai trong phần thán công năng của phục nhẫn, có bốn hàng, chia làm ba phần; ba câu đầu nói về phục nhẫn có thể sinh ra chư Phật, hiền thánh. Ba câu tiếp nói về công năng phát tâm. Tiếp theo một hàng là Tóm kết. Ba câu đầu chia làm hai phần; câu đầu "Chư Phật ba đời" đó là nêu người sở sinh. Hai câu sau là nói ra gốc của chủ thể sinh. Ba câu tiếp thì có ba phần; câu đầu là tỏ pháp tâm khó. Câu tiếp là tỏ trú thứ bảy thì bất thối. Câu tiếp nữa là đạo chứng được do phương tiện bất thối.

Phần thứ ba: Hai câu từ "Giáo hóa chúng sanh…" là kết chung về nhân quả hóa hạnh.

Từ "Thiện giác…" mười hàng là phần tụng thứ ba về tín nhẫn, chia làm hai phần; tám hàng đầu là tụng về ba nhẫn của tam địa trên. Hai hàng sau là kết thán. Tám hàng đầu chia làm ba phần: 1. Bốn hàng đều tụng về sơ địa tín nhẫn hạ phẩm trên; 2. Hai hàng tiếp theo tụng về nhị địa tín nhẫn trung phẩm trên; 3. Hai hàng phần một lại chia làm hai phần: 1. Một hàng rưỡi là tán thán công đức của Bồ-tát có thể thống hóa; 2. Có hai hàng rưỡi, nói về công năng nhập địa. Hai câu trước tán thán về trí tuệ thì có ba phần riêng biệt; câu đầu nói về nhiếp báo quả sinh tăng thượng, tiếp là nói về quán hạnh trong địa, chứng hội với vô sinh, đạt chơn hóa tục, thành cùng chiếu bi, trí cùng hành, nên bảo là bình đẳng. Tiếp nữa là nói về sự rộng hẹp của quốc độ trong địa.

Trong phần thứ hai, nói về công năng, có năm câu thành năm phần riêng biệt; câu đầu là việt phàm đắc Thánh, nhập đạo Nhất thừa vô tướng. Câu tiếp nói về nhập địa, tâm được nhập thắng lợi, gọi là trú. Câu tiếp nữa là nói về sinh thành trí Phật, gọi là địa, câu tiếp nữa là nói về tâm tướng vô sinh, ngộ lý bất động, nên bảo: "Ở đệ nhất nghĩa mà bất động.". Đoạn thứ hai có hai hàng, tụng về nhị địa trên, tức thành ra bốn câu, câu đầu giải thích tên của địa.

1. "Ly đạt khai sĩ Đao lợi vương.

2. Hiện hình sáu nẻo ngàn quốc độ.

3. Vô duyên vô tướng đế thứ ba

4. Vô vô, vô sinh vô nhị chiếu.

5. Minh tuệ không chiếu Diệm Thiên vương,

6. Ứng hình vạn quốc độ quần sinh.

7. Nhẫn tâm vô nhị tam đế trung

8. Xuất hữu nhập vô biến hoá sinh.

9. Thiện giác ly minh tam đạo nhân,

10. Năng diệt sắc phiền não ba cõi."

"Khai sĩ"; là Bồ-tát đại sĩ. "Đao Lợi"; là địa trung vương. Câu thứ hai là nói về hoá độ rộng hẹp. Câu ba "Vô duyên" là không có duyên bên trong tâm. "Vô tướng"; là không có tướng của nhị đế, lìa tướng duyên đó, gọi là đế thứ ba. Lại nói: vô duyên tri tâm, vô duyên vô tướng là sắc vô tướng, cả hai đều thể không, gọi là đế thứ ba. "Vô vô"; tức là không có hai đế chơn và tục. "Vô sinh"; tức chính là vô sinh của sơ địa. "Vô nhị chiếu"; không có hai kiến chơn và tục, nên bảo là vô nhị chiếu.

Phần thứ ba: Từ "Minh tuệ …", hai hàng, tụng về tam địa tín nhẫn thượng phẩm, có bốn phần; câu thứ nhất là giải thích tên của địa, là vương trong địa. Câu thứ hai, nói về cõi của đối tượng giáo hóa. Câu thứ ba nói về tín nhẫn thượng phẩm nhập tam đế, chiếu cảnh cùng tận, sắc tâm không đế, gọi là tam đế trung. Câu thứ tư, "Xuất hữu nhập vô" là nói về Bồ-tát tam địa duyên với hữu mà hóa sinh nhưng không chấp, tức là "Xuất hữu". Ngay ở hữu mà biết là không, gọi là "Nhập vô". Thần thông đổi khác, nên bảo là "Biến hóa sinh".

Từ "Thiện giác ly minh…" là hai bài kệ, tụng chung về tín nhẫn trên, câu thứ nhất là tụng ba vị trước. "Giác" là sơ địa. "Ly"; là nhị địa. "Minh" là tam địa, nên bảo là "Tam đạo nhân". Câu thứ hai là tán thán về đoạn đức. "Hay diệt ba cõi sắc phiền não"; là nói về địa đoạn tướng, xứ đó là biến hóa sắc phiền não.

"Lại quán ba cõi thân khẩu sắc Pháp tính đệ nhất chiếu không sót. Diệm tuệ diệu quang đại tinh tiến, Đâu suất Thiên vương đi ức cõi.

Thật trí duyên tịch đạo phương tiện, Đạt vô sinh chiếu không hữu rõ Thắng tuệ ba đế tự đạt minh.

Hoá lạc Thiên vương trăm ức nước. Không không đế quán vô nhị tướng. Biến hóa sáu nẻo nhập vô gián.

Pháp hiện khai sĩ tự tại vương, Vô nhị, vô chiếu đạt lý "không".

"Thân khẩu sắc" là biến hoá sắc. Quán sắc đồng với pháp tính, nên "Chiếu không sót"

Từ "Diệm tuệ…" là đoạn thứ tư: Gồm tám hàng, tụng về thuận nhẫn thuộc tứ địa trở lên. Trong tám hàng đó, có hai đoạn; sáu hàng đầu tụng về thuận nhẫn trên, hai hàng sau là Tóm kết. Sáu hàng đầu có ba phần; hai hàng đầu tụng hạ phẩm, hai hàng tiếp là tụng về trung phẩm, hai hàng tiếp nữa là tụng về thượng phẩm. Hai hàng đầu thành bốn câu; trong câu thứ nhất; "Tinh tiến" là tăng thượng tinh tiến của tứ địa. Câu thứ hai là nói về cõi hóa độ của vương trong địa. Câu thứ ba; "Thật trí": tứ địa hóa khiến chứng tha, nên gọi là "Thật trí". Thanh tịnh không chấp trước, tức chính là "Đạo phương tiện". Thật trí đó là phương tiện thật địa xứng thật, nên bảo là "Duyên thật". Thật trí thì quán không, phương tiện trí thì chiếu hữu, nên bảo là "Đạt vô sinh, chiếu không hữu rõ".

Từ "Thắng tuệ…", hai hàng bốn câu, tức thành ra bốn phần; câu đầu là tên của địa, tự đạt tam minh. Câu thứ hai là nói về giáo hóa cõi của vương trong địa. Câu thứ ba: "Không không"; là vì không sót không, nên bảo là không không. "Vô nhị tướng"; là không có tướng hai đế. Câu thứ tư là nói về hoá sinh nơi sáu đường.

Từ "Pháp hiện…" tụng về lục địa, bốn câu, tức thành ra bốn phần. "Pháp hiện"; là địa hiện tiền. "Khai sĩ"; tức chính là người trong địa, gọi là đại sĩ, cũng còn gọi là khai sĩ. "Tự tại vương"; tức là gồm thâu báo quả. "Vô nhị, vô chiếu" tức lý không.

"Ba đế hiện tiền đại trí quang, Chiếu ngàn ức cõi giáo tất cả.

Diệm thắng pháp hiện định vô tướng, Tẩy được ba cõi tâm mê hoặc.

Không tuệ tịch nhiên quán vô duyên, Hoàn quán tâm không vô lượng báo".

"Ba đế"; tức là đế thứ ba. "Hiện tiền"; tức là đại trí hiện tiền. "Chiếu ngàn ức"; tức là cõi của đối tượng giáo. Từ "Diệm thắng…" hai hàng, bốn câu là tụng chung, câu kết trên; câu đầu bốn chữ tụng về tam địa trên; "Diệm" là tứ địa, "Thắng" là ngũ địa, "Hiện" là lục địa. Ba chữ sau là công năng của-nan Thắng địa. Câu tiếp theo là đoạn chướng, nên bảo là "có thể rửa sạch tâm mê hoặc". Câu tiếp nữa là nói về thật trí làm tắt duyên, duyên và quán đều dứt bặt, nên bảo là "tịch nhiên quán vô duyên". Câu tiếp nữa "Hoàn quán tâm không"; chẳng phải là không quán sắc, vì theo đa phần mà bảo là "Quán tâm không" "Vô lượng báo" là phương tiện trí, vô lượng công đức báo.

"Viễn đạt vô sinh sơ thiền vương, Thường vạn ức cõi hóa chúng sanh, Chưa độ báo thân còn một sinh, Tiến vào Đẳng Quán pháp Lưu Địa. Mới nhập Kim cang nhẫn vô duyên, Báo hình ba cõi mãi không thọ.

Quán nghĩa thứ ba vô nhị chiếu, Hai mươi mốt sinh hạnh không tịch. Ái tập ba cõi thuận đạo định,

Viễn đạt chánh sĩ riêng rõ đế.

Từ "Viễn đạt…" là đoạn thứ năm, có mười hàng, kệ tụng về vô sinh nhẫn địa thứ bảy trở lên, chia làm ba đoạn; năm hàng đầu tụng về vô sinh nhẫn hạ phẩm thuộc địa thứ bảy trên. Ba hàng tiếp tụng về vô sinh nhẫn trung phẩm thuộc địa thứ tám. Hai hàng tiếp nữa, tụng về vô sinh nhẫn thượng phẩm thuộc địa thứ chín. Trong năm hàng đầu tức là mười câu; trong câu đầu; "Viễn đạt" là thất địa, gọi là địa viễn đạt. Kinh Đại phẩm gọi là thâm nhập vô sinh, tức là hạnh trong địa, "Sơ thiền vương" tức là vương trong địa, mượn tướng để hiểu rõ nghĩa. Trong câu thứ hai; "Vạn ức" là nói về cõi thuộc đối tượng giáo hóa có sai biệt nên bảo là "Vạn ức cõi". "còn một sinh"; Địa tiền thì có phân đoạn sinh, sơ địa trở lên thì chỉ có biến dị sinh. Nay nói là "Thất địa còn một sinh" là mượn tướng để giải nghĩa, nên bảo là "Báo thân còn một sinh tại". Lại có giải thích; thất địa công dụng sinh tức là biến dị sinh, nên nói là còn "Một sinh", bát địa trở lên không có công dụng sinh, chỉ có vô công dụng biến dị sinh. Song quán, nên nói là "Đẳng". Vô công dụng khởi đầu, nên nói là "Pháp lưu". "Mới nhập"; là bối công dụng tướng sinh cho nên nói là "Thủy nhập". Dứt trừ tướng kiên cố, nên bảo là "Vô duyên Kim cang nhẫn". Ly tập của tam giới, nên bảo là "Không thọ", lại nói; không thọ phân đoạn báo vị lai, nên bảo là "Báo hình ba cõi mãi không thọ". Bát địa trở lên còn thọ thân nhị thiền, đó là biến dị.

Đắc trung đạo đệ nhất nghĩa, nên bảo là "Vô nhị chiếu". Từ sơ địa đến thất địa, mỗi địa có ba sinh, nên bảo là "Hai mươi mốt sinh". Đạt pháp vô sơ hữu, nên bảo là "Không tịch hạnh". "Ái tập ba cõi" là vô minh tập trong ba cõi. "Riêng rõ đế"; là Bồ-tát thất địa tỏ rõ công dụng vô tướng, nên bảo là "Riêng rõ đế".

"Đẳng quán Bồ-tát nhị thiền vương, Pháp thân biến sinh vô lượng quang Nhập trăm hằng cõi hoá tất cả

Viên chiếu sự hằng kiếp ba đời. Phản chiếu lạc hư vô tận nguồn Ở đệ tam đế thường vắng lặng.

Từ "Đẳng quán…" ba hàng, sáu câu, tụng về bát địa trên. Thành là sáu phần: câu đầu "Nhị thiền vương" là người làm lợi tha. Bồ-tát bát địa quên công dứt tướng, cùng quán nhị đế, tu khắp vạn hạnh, nhập vào dòng nước đại pháp, quán ngang cả không và hữu, nên bảo là đẳng quán. Câu thứ hai, nói về bát địa trở lên, đắc đại pháp thân, gọi là thân lợi tha. Câu thứ ba "Nhập trăm hằng cõi"; đó là hạnh lợi tha. Câu thứ tư; "Viên chiếu hằng kiếp" là trí lợi tha. Câu thứ năm; bát địa trở lên, đắc trí phản chiếu, khổ và lạc đều hư giả, nhưng người thế gian đa phần cho khổ là thật, lạc là giả. Nay ở đây, Bồ-tát bát địa, quán hư và thật đều bình đẳng, tận ở nguồn vô tận. Lại có giải thích; phản chiếu tính của lạc thọ là khổ, gọi là hư giả. Từ vô thủy đều khổ, gọi là nguồn vô tận. Câu thứ sáu; trung đạo Đệ-nhất-nghĩa-đế không dời đổi, nên bảo là "Thường vắng lặng".

"Tuệ quang khai sĩ tam thiền vương. Hiện được cùng lúc ở ngàn hằng.

Thường tại vô vi hạnh không tịch, Hằng sa Phật tạng một niệm rõ.

Từ "Tuệ quang khai sĩ…", bài kệ bốn câu, hai hàng, tụng về địa thứ chín trên. Trong câu đầu; "Tam thiền vương" là nói về người lợi tha. Câu thứ hai; "Cùng túc"; là thân lợi tha. Câu thứ ba; tán thán hạnh vô công dụng. Câu thứ tư; tán thán vô công dụng về trí giáo, cho nên bảo là "Một niệm rõ".

"Bồ-tát Quán đảnh Tứ thiền vương, Ở ức hằng cõi hóa quần sinh.

Mới nhập Kim cang rõ tất cả, Hai mươi chín sinh đã độ mãi.

Tịch diệt nhẫn trung hạ nhẫn quán,

Nhất chuyển diệu giác thường an nhiên Đẳng tuệ quán đảnh tam phẩm sĩ,

Trừ dư tập trước vô minh duyên. Tập tướng vô minh nên phiền não, Nhị đế lý cùng tất cả tận.

Từ "Quán Đảnh Bồ-tát…" là đoạn thứ sáu, có tám hàng, tụng về tịch diệt nhẫn trên, có hai đoạn; đoạn đầu năm hàng, tụng về thập địa tịch diệt nhẫn hạ phẩm. Đoạn sau ba hàng tụng về tịch diệt nhẫn thượng phẩm.

Mười câu trong năm hàng đầu; "Quán đảnh" là ở trên mười ba pháp sư, tức là đảnh đầu của chư sư, nên gọi là quán đảnh. Nói "Ngũ địa vương" là cõi dục và tứ thiền vương, cũng có thể là năm tịnh cư vương, đó là tỏ về lợi tha. Trong câu thứ hai "Ở ức hằng cõi" là tỏ về hạnh ích người. Câu thứ ba; Kim cang tâm bắt đầu đạt được kiên cố, nên bảo là "Thuỷ nhập Kim cang rõ tất cả". Câu thứ tư; "Hai mươi chín"; mười địa thì phải là ba mươi sinh, vì sao chỉ nói hai mươi chín sinh, vì lưu lại một sinh, đến Phật địa mới tận hết. Câu thứ năm nói "Hạ nhẫn quán" là kết về Bồ-tát mười địa, để nói rõ nhân sai biệt. Câu thứ sáu; "Một chuyển Diệu giác" là tỏ về đắc quả sai biệt. Câu thứ bảy; "Đẳng tuệ quán đảnh tam phẩm sĩ" là tụng chung để kết địa thứ tám, chín, mười trên. Cùng đắc một tịnh độ, nên gọi là tam phẩm sĩ. "Đẳng" tức là bát địa, "Tuệ" tức là cửu địa, "Quán đảnh" là mười địa. Câu thứ tám, ba câu sau là tỏ về lìa chướng sai biệt: "Trừ tiền dư tập vô minh duyên"; bát địa trở lên chỉ đoạn dứt các tập phiền não của vô minh sắc, tâm, nên bảo là "Trừ tiền dư tập vô minh duyên". "Vô minh tập tướng nên phiền não" là các phiền não cũ, tứ trụ địa là khách phiền não. Chủ thể và đối tượng đều dứt bặt, cảnh và trí đều tịch lặng, nên bảo là "Lý cùng tất cả tận".

"Viên trí vô tướng vương tam giới, Ba mươi sinh tận, đẳng đại giác. Đại tịch vô vi Kim cang tạng,

Tất cả báo tận, bi vô cực.

Đệ-nhất-nghĩa-đế thường an ổn. Cùng nguồn tận tính, diệu trí còn".

Từ "Viên trí vô tướng…" là phần hai. Ba hàng, tụng về Phật địa thượng nhẫn, tức thành sáu phần; "Viên trí"; là cảnh hết, trí không, gọi là viên trí, tức là Nhất-thiết-chủng-trí. "Vương tam giới" là pháp vương vô thượng, cũng là mười ba vương, ngoài Phật ra là pháp luân vương. "Ba mươi sinh tận" mười địa, mỗi địa có ba sinh đã hết. Nhân đã thành, quả đã chín, nên bảo là "Đẳng đại giác". "Đại tịch vô vi"; tức là nhẫn trên đã nói. "Kim cang" là Kim cang không có hoặc. Nói "tất cả báo tận"; là phân đoạn và biến dị đều hết, nói "Bi vô cực" là nói về ân đức đó, tức là đại bi vô duyên. "Đệ-nhất-nghĩa-đế thường an ổn"; là thật tính Niết-bàn, tinh nhất trong lý, gọi là "Đệ nhất". Có nguyên do sân xa, gọi là "Nghĩa". Biết tất cả pháp, tướng không hai nên bảo là "thường an ổn". "Cùng nguồn tận tính"; nhân hết gọi là "Cùng nguồn". Kiến đã kết thúc, gọi là "Tận tính" chủng trí thường tại, nên bảo là "Diệu trí còn".

Bốn mươi lăm hàng trên, đã hết phần tụng riêng về năm nhẫn.

"Ba Hiền thánh Trú quả báo, Chỉ một mình Phật cư tịnh độ. Tất cả chúng sanh tạm trú báo, Lên nguồn Kim cang cư tịnh độ. Ba nghiệp Như Lai, đức vô cực,

Nay con Nguyệt Quang lễ Tam Bảo. Pháp vương vô thượng, cây trong người, Che trùm đại chúng vô thượng quang.

Miệng thường thuyết pháp chẳng vô nghĩa, Tâm trí tịch diệt chiếu vô duyên.

Sư tử cõi người vì chúng thuyết, Đại chúng hoan hỷ rải hoa vàng Trăm ức vạn cõi, sáu đại động, Sinh bao gồm sinh thọ diệu báo. Thiên Tôn! Đã nói mười bốn vương, Nên con nay lược tán thán Phật."

Từ "Ba Hiền mười Thánh…" là đoạn lớn thứ ba. Tám hàng Tóm kết năm nhẫn, trong đó có ba phần: 1. Hai hàng đầu nói về tịnh độ sai biệt; 2. Một hàng, tán thán công đức nơi ba nghiệp của Như Lai; 3. Năm hàng sau tán thán về ba nghiệp ích vật.

Câu đầu nói: "Ba Hiền mười Thánh trú quả báo" là trú phân đoạn và cõi của biến dị báo. Lại nữa, ba Hiền trú phân đoạn cùng cư ở cõi một báo, mười Thánh thì trú thật báo, cõi báo vô chướng ngại. Câu thứ hai nói: "Duy chỉ Phật" là không có một người nào trú nơi cõi thường tịch quang. Câu thứ ba nói; "Tạm trú báo" là hai sĩ trước đều là sinh diệt vô thường. Câu thứ tư nói; "Nguồn Kim cang" là duy chỉ một mình Phật cư ở thuần tịnh Tịnh Độ.

Phần thứ hai một hàng: Câu đầu tán thán về khẩu nghiệp. Câu sau tán thán thân nghiệp, văn đã rõ.

Phần thứ ba: Năm hàng sau tán thán về ba nghiệp lợi ích. Trong đó, hàng đầu nói "Pháp vương vô thượng cây nơi cõi người". Là nói về hào quang của thân làm ích cho vật. Như Lai vô thượng pháp vương, đạo ương, che chở tất cả, dụ như cây ở thế gian, che chở cho đại chúng. Hàng thứ hai câu đầu thán về miệng nói, Như Lai thuyết thường và vô thường, tất cả pháp đều có nguyên do thâm sâu, nên bảo là "Chẳng vô nghĩa". Câu sau tán thán về ý nghiệp tịch, đại tịch Tam muội của Như Lai, không duyên mà chiếu, nhân và duyên cùng nhau tịch lặng, nên bảo là "Vô duyên chiếu".

Hàng thứ ba: Nói về Sư tử hống, thuyết giảng để trừ nghi, làm cho chúng sanh hoan hỷ. Hàng thứ tư thân thông cả sáu động, làm cho chúng sanh đắc quả. Hàng thứ năm kết thán về Thiên tôn khéo giảng thuyết: Phật xuất thế là biểu hiện cho Thiên Tôn, nên bảo là "Thiên Tôn khéo giảng thuyết". "Mười bốn vương" là Tập chủng Đồng Luân, Tính chủng Ngân Luân. Đạo chủng Kim Luân vương, thập địa là mười, thì thành mười ba, Phật là tam giới vương, hợp mười ba vương trước thành là mười bốn vương. "Do đó, con nay lược tán thán" Nguyệt Quang tự khiêm tốn, Tuệ quang mỏng nhỏ, không thể rộng tán thán trí của Như Lai, nên bảo "Lược tán thán Phật".

"Bấy giờ chư đại chúng nghe Nguyệt Quang vương tán thán mười bốn vương với vô lượng công đức tạng, đắc đại pháp lợi, liền ở nơi chỗ ngồi có mười hằng hà sa Thiên vương, mười hằng hà sa Phạm vương. Mười hằng hà sa Quỷ thần vương, cho đến ba cõi, đắc vô sinh pháp nhẫn. Bát bộ A-tu-luân-vương, hiện chuyển thân quỉ, trên trời thọ nhận đạo, có người thì ba sinh nhập chánh vị, hoặc có người thì bốn sinh, năm sinh, cho đến mười sinh thì đắc nhập chánh vị, chứng Thánh nhân tính, đắc tất cả vô lượng quả báo."

Từ "Bây giờ chư đại chúng…" là phần ba. Nói về đại chúng nghe pháp được lợi ích. Cả hàng dài có ba đoạn: 1. Nói về chư Thiên, nhân đắc lợi ích; 2. Từ "Cho đến…" ba cõi đắc lợi ích; 3. Từ "Ba sinh..."; đắc đạo lâu mau khác nhau, được ích nhanh chậm. Phần một: Nói về Thiên vương đắc vô sinh nhẫn. Đối với riêng thì thất địa trở lên, gọi là vô sinh nhẫn, còn đối với chung thì sơ địa trở lên gọi là vô sinh nhẫn. "Ba cõi đắc ích"; vô sinh thông cả trên dưới. "Ba cõi"; là ba cõi người, Trời, Thần. Chẳng phải là tam đồ, vì tam đồ không kham nổi, không thọ nhận đạo. "Bát bộ" là ở dưới bốn Thiên vương có bốn Tu-la-vương: 1. La-hầu-A-tu-la-vương; 2. Tỳ-ma-chất-đa-la-a-tu-la-vương; 3. Ban-lợi A-tu-la-vương; 4. Tỳ-lâu-đồ-a-tu-la-vương. Ở dưới núi Tu di còn có bốn đại A-tu-la:

1. Khủng-miệu.

2. Phú-lâu-ma.

3. Bà-la-ha.

4. Đâu mâu lâu, nên bảo là "Bát-bộ-A-tu-la".

Dẫn từ cuốn Tam Tạng ký. Từ "Ba sinh…" là phần ba, nói về nhập đạo lâu mau, có bốn câu; ba sinh, bốn sinh, năm sinh, mười sinh, trải qua khác nhau, lâu hay mau khác nhau. Sau khi đã được nghe pháp còn phải trải qua ba, bốn đời mới đắc nhập, gọi là "Chánh vị" thì có hai nghĩa: 1. Nhân không chánh vị. Mười giải trở lên thì đắc nhân không; 2. Pháp không chánh vị. Sơ địa trở lên thì đắc vô sinh chánh vị.

NHÂN VƯƠNG BÁT NHÃ KINH SỚ