SỐ 1525 — LUẬN DI LẶC BỒ TÁT SỞ VẤN KINH

QUYỂN 3

Hỏi: Đối với các thế gian, tâm không thấy mệt mỏi là sao?

Đáp: Lúc còn phần vị Kiến đạo, đã xa lìa nhân mệt mỏi như thân kiến... Câu nói này nói rõ nghĩa gì? Vì các phàm phu chấp lấy tướng ngã, bị bức não do đủ loại khổ đau trong sinh tử, mà nảy sinh tâm mỏi mệt trong thế gian, Bồ-tát khi thấy thể của các pháp, đều xa lìa mọi vướng mắc về tướng ngã. Vì vậy đối với thế gian. Các vị tâm Bồ-tát không thấy mệt mỏi. Sở dĩ đối với các thế gian, tâm Bồ-tát không thấy mệt mỏi, là vì Bồ-tát đã xa lìa được năm sự sợ hãi. Việc này có nghĩa là gì? Bởi vì chúng sinh ở thế gian chưa lìa bỏ năm sự sợ hãi, như sợ không thể sống nổi..., khiến tâm họ thấy mệt mỏi đối với các thế gian. Bồ-tát đã xa lìa năm điều sợ hãi ấy..., đã xa lìa tướng ngã... đã tu tập công đức, trí tuệ đầy đủ. Vì vậy Bồ-tát thấy tâm mình không mệt mỏi đối với các thế gian. Lại có được một vị tâm làm lợi ích cho mọi người, cho nên tâm không mệt mỏi. Việc này có ý nghĩa gì? Bởi vì các Bồ-tát dựa vào tâm Từ Bi mà làm lợi ích cho mọi người, với tâm sâu xa khéo tu tập, giống như nước trong biển cả cùng chung một vị mặn. Bồ-tát cũng vậy, là một vị tâm làm lợi ích cho mọi người. Vì các Bồ-tát làm lợi ích cho mọi người, cũng chính là làm lợi ích cho mình. Vì lợi ích của chúng sinh mà tu tập và làm các việc, cho nên tâm Bồ-tát không thấy mỏi mệt đối với các thế gian. Tâm của Bồ-tát lại luôn được an trú, cho nên tâm không cảm thấy mỏi mệt đối với các thế gian. Việc này có ý nghĩa gì? Vì các Bồ-tát đối với các nẻo ác như, địa ngục dây đen, địa ngục hợp lại, địa ngục kêu la, địa ngục Đa-ba-na, địa ngục Ba-đa-ba-ba, địa ngục A-tỳ, địa ngục Cứu cứu la, địa ngục tử thi, địa ngục rừng dao, địa ngục rừng gươm, địa ngục bửa xẻ, địa ngục An-phù-đà, địa ngục A-ba-na, địa ngục A-tra-tra, địa ngục Ưu-bát-la, địa ngục Câu-vật-đầu, địa ngục Hương, địa ngục Phân-đà-lợi, địa ngục Ba-đầu-ma, với mọi thứ lạnh-nóng cam chịu mọi khổ não, và cả nẻo súc sinh-ngạ quỷ trong ngục Nê-lê, A-tu- la, người-trời, cùng giết hại lẫn nhau, cùng dong ruổi tìm kiếm lôi kéo cấu xé ăn thịt lẫn nhau, hoặc còn sống sót, hoặc đã tháo chạy, khởi lên tâm niệm ngã mạn, ganh ghét, giận hờn, ân ái biệt ly, oán ghét lại gặp nhau, Lão-bệnh-chết-lo buồn khổ não. Với những đau khổ như vậy, dù thấy-nghe nhưng Bồ-tát vẫn không xa rời việc làm đem lại lợi ích cho chúng sinh. Tâm Bồ-tát hoàn toàn không lui-không chuyển, hoàn toàn an trú vào tâm đại Bồ-đề, đó gọi là Bồ-tát đối với các thế gian mà tâm không hề mỏi mệt.

Không mỏi mệt là vì thệ nguyện kiên cố. Điều này có nghĩa gì? Vì các Bồ-tát dựa vào tâm Từ Bi bình đẳng vĩ đại làm lợi ích cho chúng sinh, cuối cùng đạt được tâm sâu xa lấy đó làm căn bản cho mọi việc làm. Vì khéo biết tâm kiên cố, lại tùy thuận với những thệ nguyện làm lợi ích cho chúng sinh, cho nên Bồ-tát đối với các thế gian mà tâm không cảm thấy mỏi mệt.

Hỏi: Tâm nguyện kiên cố của Đại Bồ-tát là gì?

Đáp: Có năm pháp gọi là thệ nguyện vững chắc của Bồ-tát.

Đó là:

Thừa Thanh văn không lay chuyển được Bồ-tát.

Thừa Bích-chi-Phật không lay chuyển được Bồ-tát.

Các lý luận của ngoại đạo không lay chuyển được Bồ-tát.

Tất cả các loài ma không lay chuyển được Bồ-tát.

Không vì không nhân-không duyên mà tự nhiên lay chuyển

được Bồ-tát. Vì vậy nói tâm Bồ-tát không cảm thấy mỏi mệt đối với mọi thế gian.

Lại có năm pháp, đối với các thế gian mà tâm Bồ-tát không cảm thấy mệt mỏi:

Thấy suy tổn hay lợi ích mà tâm không lo buồn hay vui mừng.

Mọi việc làm đã hoàn tất vì biết như thật về đạo.

Biết như thật về đạo quả.

Chính mình đạt được vắng lặng.

Có tâm loại bỏ khổ đau phiền não cho mọi chúng sinh. Vì vậy Bồ-tát đối với thế gian mà tâm không thấy mỏi mệt.

Lại không mỏi mệt, vì có được tâm Đại Từ-tâm Đại Bi. Đây nói rõ nghĩa gì? Vì các Bồ-tát đã thành tựu được tâm Đại Bi, thấy mọi chúng sinh đang bị đắm chìm trong vũng bùn của cuộc sống rất khốn khổ... đang bị Vô minh làm cho mù lòa, bị buộc ràng do tham ái mà không có nơi nào quay về. Bồ-tát vì thành tựu năng lực của tâm Từ Bi và lấy trí

tuệ làm hàng đầu, siêng năng tu hành tinh tiến, cho nên cứu vớt được nỗi đau khổ của chúng sinh, vì mọi chúng sinh mà sẵn sàng chịu những nghiệp khổ não trong thế gian. Vì vậy, Bồ-tát đối với các thế gian mà tâm không biết mỏi mệt.

Lại có năm pháp, biết Bồ-tát có tâm Đại Từ Bi:

Cho chúng sinh sự ổn định và niềm vui, cho tất cả tiền của nuôi mạng sống mà không hề luyến tiếc.

Không tiếc thân mạng mình.

Không cần bảo vệ, luyến tiếc mạng sống của mình.

Tu tập tất cả các hạnh, bất kể thời gian giờ giấc.

Thương yêu bình đẳng, không phân biệt kẻ thân, người thù. Vì thế Bồ-tát không cảm thấy tâm mình mỏi mệt đối với các thế gian.

Lại không mỏi mệt là vì Bồ-tát có thể chịu đựng được tất cả mọi khổ não. Câu nói này có nghĩa gì? Bởi vì các Bồ-tát có thể dựa vào duyên lực cho nên tâm các Ngài luôn dũng mãnh, trải qua vô số kiếp, có thể chịu đựng mọi sự khổ đau phiền não. Bởi vì có năng lực chịu đựng được tất cả khổ não, cho nên tâm Bồ-tát đối với thế gian không cảm thấy mỏi mệt.

Có năm pháp có khả năng chịu đựng mọi khổ não của thế gian:

Tin tưởng các pháp đều Vô ngã.

Tin tưởng các pháp đều Không.

Quán sát pháp thế gian.

Quán sát các nghiệp quả.

Quán sát các nghiệp đã hết, Bồ-tát vì mọi chúng sinh mà nhận chịu biết bao khổ đau phiền muộn trong Vô lượng kiếp.

Lại không mỏi mệt là do tâm sâu xa luôn mong cầu Bồ-đề Phật. Câu này có nghĩa gì? Vì Bồ-tát luôn dùng tâm sâu xa vui với cảnh Niết- bàn mà mong cầu Bồ-đề Phật. Do năng lực vững chắc và tăng trưởng, cho nên Bồ-tát đã vì tất cả chúng sinh mà gieo trồng chủng tử thiện căn làm nhân duyên Bồ-đề bằng cách thực hành các việc thế gian. Vì vậy Bồ-tát không thấy tâm mệt mỏi đối với các thế gian.

Lại có năm pháp mà Bồ-tát luôn mong cầu Bồ-đề vô thượng:

Không giống với trí của Thừa khác, mà hơn hẳn các thừa khác.

Là bậc tối thượng đứng đầu trong thế gian.

Tự độ mình.

Hóa độ người khác.

Đầy đủ tất cả tạng công đức.

Lại không mệt mỏi, là vì giáo hóa cho các chúng sinh. Câu này có

nghĩa gì? Mãi mãi Bồ-tát luôn vì các chúng sinh, có khả năng giáo hóa trong các thế gian, tùy thuận mà giáo hóa, đoạn trừ mọi khổ não của chúng sinh trong thế gian, tuy đang bị mọi mũi tên khổ sở đắng cay bắn tới, nhưng đối với thế gian mà tâm Bồ-tát không hề biết mệt mỏi.

Giáo hóa chúng sinh là quán sát tâm chúng sinh, tùy thuận mọi chúng sinh, đối với pháp năm thừa người nào nên tiếp nhận thì giáo hóa, Bồ-tát sẽ truyền trao cho họ. Năm Thừa đó là:

Thừa Ứng Chánh Biến Tri.

Thừa Bích-chi-Phật.

Thừa Thanh văn.

Thừa trời

Thừa người.

Lại không mệt mỏi là vì mạnh mẽ dũng cảm không sợ hãi. Câu này có nghĩa gì? Vì dựa vào năng lực trí tuệ, dựa vào sức dũng cảm không sợ hãi, cho nên Bồ-tát tuy bị bắn do mũi tên cay đắng của thế gian, nhưng đối với thế gian Bồ-tát vẫn không nảy sinh tâm mỏi mệt.

Có năm pháp biết được Bồ-tát dũng cảm không sợ hãi:

Đối với mọi việc suy hao hư hỏng mà tâm Bồ-tát không lo

lắng.

Thành tựu tất cả các pháp lợi ích nhưng tâm Bồ-tát không vui

mừng.

Dù nhận mọi khổ đau phiền não nhưng tâm vẫn không đau buồn.

Dù nhận niềm vui tốt đẹp nhưng Bồ-tát không lấy làm vui.

Hai trạng thái giận-mừng không thể biết được. Đó gọi là Bồ-tát dũng cảm mạnh mẽ không sợ hãi, cho nên biết.

Lại không mỏi mệt là vì Bồ-tát không đắm theo thân mạng. Câu này có nghĩa gì? Vì đắm vào thân mạng mà người thế gian luôn bị trúng mũi tên đau khổ của sinh tử, nhàm chán thế gian mà nảy sinh tâm niệm mỏi mệt. Bồ-tát vui với sự nghiệp lợi ích cho các chúng sinh, biết như thật về thân mạng cho nên Bồ-tát xả bỏ mà không tham đắm, chỉ vì muốn đem lại lợi ích cho tất cả chúng sinh. Vì vậy, Bồ-tát đối với các thế gian mà tâm không mỏi mệt. Bồ-tát có thể biết được năm pháp cho nên không dính mắc vào thân mình:

Biết thân mình không đến từ đời quá khứ.

Biết thân không hướng về đời vị lai.

Biết thân mình không phải là pháp vững chắc.

Biết thân mình, không thật có thần ngã.

Biết thân mình không thật có ngã sở.

Vì vậy mà Bồ-tát không đắm theo tự thân. Bồ-tát có khả năng biết năm pháp cho nên không tham đắm thân mạng:

Sống dựa vào trí tuệ chứ không theo cách sống bất chánh.

Sợ tất cả các pháp bất thiện.

Quán sát từ vô thỉ đến nay chưa từng có ai không chết.

Cùng chung một cõi sống hữu lậu với tất cả các chúng sinh.

Không thể bảo tồn mạng sống lâu dài.

Lại không mệt mỏi, là vì không đắm say niềm vui của mình. Câu này có nghĩa gì? Bởi vì các chúng sinh vì đam mê niềm vui của mình, mà phải chịu đựng mọi thống khổ nảy sinh tâm mệt mỏi. Bồ-tát xả bỏ niềm vui của riêng mình, cứu vớt nỗi đau khổ của chúng sinh, vì vậy đối với các thế gian, tâm niệm Bồ-tát không cảm thấy mệt mỏi.

Bồ-tát biết như thật về năm pháp không mong cầu niềm vui riêng mình:

Nhận biết niềm vui như bọt nước.

Nhận biết khi niềm vui tàn hoại thì sẽ đau khổ.

Có được phương tiện thế gian, vì các Bồ-tát dựa vào thiện tri thức, lắng nghe chánh pháp, lắng lòng tư duy để làm căn bản, đạt được phương tiện xuất thế cho mình và cho chúng sinh.

Không dựa vào trí của người khác.

Dựa vào trí lực của mình

Lại không mỏi mệt là vì Bồ-tát luôn nhận thấy tất cả các thiện pháp đều hiện rõ trước mặt. Câu này có nghĩa gì? Vì các Bồ-tát dựa vào năng lực trượng phu mà đạt được quả báo, vì các thiện pháp đều dựa vào năng lực trượng phu. Những sự việc trong Vô lượng kiếp, Bồ-tát đang thấy như một giấc chiêm bao. Trong đời vị lai, Bồ-tát không dựa vào năng lực người khác, chỉ dựa vào sức trượng phu của chính mình để tu tập các thiện pháp dấy lên tư duy như vậy: Nhất thiết chủng trí không phải là người khác có thể cho mình, mà dựa vào năng lực của mình có được. Bồ-tát nhận biết như vậy, cho nên không dựa vào người khác, tự phát tâm tinh tiến tu tập các hạnh, nhanh chóng đạt được quả vị Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Như Đức Phật bảo Tôn giả A-nan: “Chỉ có tinh tiến Ba-la-mật mới có khả năng chứng đắc Bồ-đề”. Vì vậy, Bồ-tát đối với các thế gian mà tâm không cảm thấy mỏi mệt.

Lại không mỏi mệt là vì chứng ngộ trí tự nhiên. Câu này có nghĩa gì? Bởi vì các Bồ-tát đã vượt qua nhân của sự dựa vào mỏi mệt, cho nên thành tựu tâm không mỏi mệt. Bồ-tát khéo nhận biết tất cả các

pháp nhân duyên, dựa vào pháp này phát sinh pháp kia và tăng trưởng dần theo thứ tự, như các bậc thang. Bồ-tát dựa vào căn bản Bát nhã mà thành tựu tinh tiến. Vì vậy, Bồ-tát nhanh chóng chứng ngộ phần vị Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Vả lại, các câu như không lui sụt-không thay đổi…, trong tất cả các kinh khác đã nói rộng, nên biết!

Lại còn có nghĩa nói về không lui sụt là vì thành tựu được pháp của tâm sâu xa. Không lui sụt là vì được thành tựu việc thực hành tâm Xả. Nói không thay đổi là vì được thành tựu pháp của tâm sâu xa. Hàng phục tất cả các ma thù oán, là vì Bồ-tát đã thành tựu tâm khéo nhận biết phương tiện hồi hướng.

Nhận biết như thật về tướng tự Thể của tất cả các pháp là vì đã thành tựu sự khéo nhận biết phương tiện. Đối với các thế gian, tâm Bồ-tát không thấy mỏi mệt, vì đã thành tựu tâm Đại Từ Đại Bi. Vì tâm không biết mỏi mệt cho nên không dựa vào trí của người khác, mà Bồ-tát nhanh chóng thành tựu vị Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, vì đã thành tựu Bát nhã Ba-la-mật. Vì vậy Đức Phật bảo Bồ-tát Di-lặc: “Bồ-tát đã hoàn toàn thành tựu tám pháp, không thối chuyển đối với Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác...”.

Hỏi: Vì sao Đức Như Lai chỉ nói có tám pháp, không nhiều không ít?

Đáp: Đây không phải là câu hỏi chính đáng. Vì sao? Nếu Như

Lai có nói nhiều hay ít hơn, thì đâu cần thiết để đặt thành câu hỏi. Tuy nhiên, không phải không có nhân duyên làm cho Phật-Thế Tôn nói về tám pháp này. Vì tám pháp này thành tựu đầy đủ cho nhân Bồ-đề. Câu đó có nghĩa gì? Từ sự thành tựu tâm sâu xa cho đến Bát-nhã Ba-la-mật, phải thành tựu hoàn toàn tám pháp này, Bồ-tát mới đầy đủ công đức, trí tuệ, nhanh chóng thành tựu Nhất thiết chủng trí. Vì tám pháp này đầy đủ thì thành tựu nhân của Bồ-đề Phật, cho nên Đức Như Lai chỉ nói tám pháp này mà không nhiều không ít.

Sở dĩ Đức Như Lai chỉ nói tám pháp này là vì tám pháp này thâu nhiếp đạo Bồ-tát. Điều này chứng tỏ nghĩa gì? Nói gọn, Bồ-tát có hai đạo:

Đạo phương tiện sai biệt.

Đạo trí tuệ.

Các câu như thành tựu tâm sâu xa cho đến phương tiện... là chỉ rõ về đạo phương tiện sai biệt.

Thành tựu Bát nhã Ba-la-mật, là chỉ rõ về đạo trí tuệ. Vì vậy trong kinh Văn Thù Sư Lợi Vấn Bồ Đề, Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi nói: “Này các Thiên tử! Nói gọn về đạo Bồ-tát Ma-ha-tát thì có hai, đó là nói gọn về đạo nhanh chóng đạt được vị Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Hai đạo đó là:

Đạo phương tiện.

Đạo trí tuệ.

Đạo phương tiện, là biết thâu nhiếp các thiện pháp.

Đạo trí tuệ là trí nhận biết như thật về các pháp. Phương tiện: là quán sát mọi chúng sinh.

Trí tuệ: là trí xa rời các pháp.

Phương tiện là nhận biết các pháp tương ưng. Trí tuệ là trí nhận biết các pháp không tương ưng.

Phương tiện là quán sát các nhân của đạo. Trí tuệ là trí diệt trừ các nhân của đạo.

Phương tiện là nhận biết sự khác nhau của các pháp. Trí tuệ là trí nhận biết các pháp không hề khác nhau.

Phương tiện là trang nghiêm cõi Phật. Trí tuệ là trí trang nghiêm cõi Phật bình đẳng, không sai biệt.

Phương tiện là đi vào các căn tánh của chúng sinh mà hành. Trí tuệ là trí không thấy chúng sinh.

Phương tiện là con đường dẫn đến đạo tràng. Trí tuệ là trí có khả năng chứng ngộ tất cả pháp Bồ-đề Phật.

Chính vì nghĩa này, cho nên Đức Như Lai chỉ nói có tám pháp chứ không nhiều hơn hay ít hơn.

Sở dĩ Đức Như Lai chỉ nói tám pháp là vì muốn thâu nhiếp cả trợ đạo và đoạn đạo. Việc này có nghĩa gì? Chính trong kinh ấy đã nói: “Lại nữa, này Thiên tử! Các Đại Bồ-tát lại có hai đạo, nói gọn là các Đại Bồ-tát do hai đạo này mà nhanh chóng chứng ngộ Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Hai đạo đó là: 1. Đạo hỗ trợ; 2. Đạo đoạn.

Đạo hỗ trợ là năm pháp Ba-la-mật. Đạo đoạn là Bát-nhã Ba-la-mật.

Từ tâm sâu xa cho đến phương tiện dùng làm đạo hỗ trợ, thâu nhiếp năm Ba-la-mật, thành tựu tâm Xả là gồm trong Bố thí Ba-la-mật, thành tựu tâm hạnh là gồm trong Trì giới Ba-la-mật, thành tựu tâm sâu xa thâu nhiếp Nhẫn nhục Ba-la-mật, thành tựu tâm khéo biết phương tiện hồi hướng và thành tựu khéo biết phương tiện, gồm trong Tinh tiến Ba-la-mật, thành tựu tâm Đại Từ và thành tựu tâm Đại Bi thâu nhiếp Thiền Ba-la-mật, thành tựu Bát-nhã Ba-la-mật thâu nhiếp đạo đoạn.

Như vậy, đạo có trở ngại, đạo không trở ngại, hữu lậu, vô lậu... đều có thể hiểu một cách tương tự như vậy, cho nên biết.

Vả lại, thâu nhiếp đạo hữu lượng và đạo Vô lượng. Như trong kinh kia nói: “Lại nói gọn có hai loại đạo:

Đạo hữu lượng.

Đạo Vô lượng”.

Đạo hữu lượng là phân biệt chọn lấy tướng. Đạo Vô lượng là phân biệt không chọn lấy tướng.

Bảy câu; từ Tâm sâu xa cho đến phương tiện… là phân biệt chọn lấy tướng thâu nhiếp trong đạo hữu lượng, cho nên biết.

Như vậy thành tựu Bát-nhã Ba-la-mật là phân biệt không chọn lấy tướng, thâu nhiếp trong đạo Vô lượng, cho nên biết.

Như vậy, bốn gia, bốn nhiếp, bốn Vô lượng, ba mươi bảy phẩm, tất cả công đức của các Đại Bồ-tát tùy theo nghĩa tương ưng với tám pháp, đều thâu nhiếp trong đó cả, cho nên biết như vậy.

Hỏi: Nên nói về nghĩa của tâm sâu xa. Thế nào nghĩa của tâm sâu xa?

Đáp: Nghĩa của tâm sâu xa là tâm thật sự không trú, chẳng phải là tâm tương ưng. Tướng sai khác của sử mạn tương ưng với năm ấm mà khởi nghiệp tu hành làm tăng trưởng nhân quả, trái ngược với nhân của tâm sâu xa, trái ngược với quả của Niết-bàn. Tâm sâu xa lìa tu hành căn thiện, chẳng phải là tâm tương ưng. Hành thuộc về tụ ấm, Thể tùy thuận quả Niết-bàn, cũng như dựa vào Văn tuệ mà phát sinh những tuệ khác, đó gọi là tâm sâu xa.

Vả lại, tâm sâu xa là tâm trú trong chốc lát, lìa khỏi tâm tương ưng. Thể hành của thiện căn, dựa vào hành mà khởi hạnh, giống như dòng nước cuồn cuộn chảy, tuần tự nảy sinh các pháp, đó gọi là tâm sâu xa.

Tâm sâu xa là dựa vào chủng tử mà phát sinh, giống như các loại sữa, tất cả pháp thiện tùy thuận nhân duyên tu hành pháp thiện thì gọi là tâm sâu xa.

Tâm sâu xa ví như vật bị cuốn lại đã lâu, tuy tạm thời kéo duỗi ra nhưng buông rời vẫn trở ngại như cũ. Tâm sâu xa cũng vậy, tùy theo nhân vốn có mà tạo ra các pháp, rồi trở lại tiếp tục như cũ, không thể nói nó là một-không thể nói là khác, đó là tâm sâu xa.

Tâm sâu xa là tu học pháp thiện, gọi là tâm sâu xa. Tâm sâu xa là tâm tu hành tất cả các pháp của thiện căn và thành tựu, pháp Đại Niết- bàn không mất, không thêm, không bớt, đó gọi là tâm sâu xa.

Hỏi: Như trong kinh Tỳ Ma La Kiết Lợi Trí Sở Thuyết có nói: “Đại Bồ-tát tu tập Vô lượng công hạnh thì có Vô lượng tâm”. Tâm sâu xa này là khởi hạnh gì?

Đáp: Tâm sâu xa này đều có khả năng phát khởi cầu Bồ-đề Phật, tất cả các hạnh đó gọi là tâm sâu xa. Vì sao? Vì tâm sâu xa này phát sinh tất cả các nhân Bồ-đề, đều có khả năng tăng trưởng sức mạnh của các công đức. Ví như trì giới vậy. Đây nói rõ nghĩa gì? Như người trì giới đạt được thiện căn trì giới, Vô lượng sự khác nhau của tất cả pháp thiện, đều gọi là trì giới, mà ba nghiệp thân-miệng-ý đều được thành tựu, cũng gọi là trì giới. Vì sao? Vì nghiệp thân-miệng-ý làm căn bản cho các pháp thiện. Tâm sâu xa cũng vậy, lấy tất cả các thiện hạnh làm căn bản cho nhẫn Bồ đề Phật. Vì vậy trong kinh Lão Da Sơn Đảnh, “Thiên tử Nguyệt Tịnh Quang Đức hỏi Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi: Tâm thanh tịnh và sâu xa của các Đại Bồ-tát lấy gì làm gốc? Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi trả lời: Này Thiên tử! Tâm thanh tịnh sâu xa của các Đại Bồ-tát lấy tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác làm gốc”. Vì nghĩa đó cho nên trong kinh này đã nói đến tâm sâu xa.

Lấy tâm Bồ-đề làm gốc, như trong kinh Kim Cang Mật Tích đã nói.

Với công đức của tâm sâu xa, các Đại Bồ-tát không lừa dối thế gian, vậy cho nên nói đó là nhân Bồ-đề, cho nên biết như vậy.

Hỏi: Vì nghĩa gì mà có thể nói Bồ-tát đã thành tựu tâm sâu xa? Đáp: Vì tất cả pháp đối trị không thể lay chuyển được tâm sâu xa.

Đây nói rõ nghĩa gì? Nghĩa là mọi khổ não không thể lay chuyển được, và tất cả Bồ-tát đều mong cầu tâm Bồ-đề. Chính lúc đó, Bồ-tát có thể gọi là thành tựu tâm sâu xa, cho nên biết như vậy.

Thân khác của các Bồ-tát với tâm vui mừng, có sức hàng phục tâm vui mừng của tự thân. Câu này có nghĩa gì? Vì Bồ-tát đó tự cầu tâm vui mừng, để mang lại niềm vui cho người khác mà hàng phục tâm sâu xa. Lúc đó Bồ-tát có thể gọi là thành tựu tâm sâu xa, cho nên biết. Lại nữa, thành tựu tâm sâu xa bởi vì đạt đến nơi cuối cùng. Câu này nói về nghĩa gì? Vì dựa vào tâm sâu xa với pháp bậc thấp-vừa và cao theo thứ tự mà được tăng trưởng, cho đến hoàn toàn vững chắc, gọi là thành tựu tâm sâu xa, cho nên biết.

Thành tựu tâm sâu xa, bởi vì phát sinh tâm khó xả mà có thể xả. Câu này có nghĩa gì? Nếu các Bồ-tát tu hạnh bố thí mà lại khó thực hành bố thí, lúc này tâm sâu xa sẽ phát khởi tu hành với tâm bình đẳng thành tựu hạnh bố thí. Chính khi đó Bồ-tát được gọi là thành tựu tâm sâu xa, cho nên biết. Như trong kinh Thánh Giả Vô Tận Ý có nói: Vì Đầu-đà là việc làm rất khó xả mà có thể xả, thì gọi là thành tựu tâm sâu xa, nên biết.

Thành tựu tâm sâu xa là vì có khả năng hàng phục tâm keo kiệt, ganh ghét... Câu này có nghĩa gì? Vì các Bồ-tát đã hoàn toàn thành tựu tâm sâu xa, cho nên có khả năng hàng phục các pháp trái ngược với đạo Bồ-đề như tánh keo kiệt, ganh ghét... Lúc đó Bồ-tát gọi là thành tựu tâm sâu xa, cho nên biết. Như trong kinh Thánh Giả Vô Tận Ý có nói: Đại đức Xá-lợi-phất! Các Bồ-tát có tâm sâu xa, bởi vì tâm niệm ganh ghét đã hàng phục và giáo hóa chúng sinh keo kiệt, ganh ghét…” Như vậy gọi là thành tựu tâm sâu xa, cho nên biết.

Thành tựu tâm sâu xa, là vì nhân quả không cùng tận. Câu này có nghĩa gì? Vì nhân quả trong tâm sâu xa của các Bồ-tát là không cùng tận, chính lúc đó được gọi là Bồ-tát mềm mỏng, cho nên biết.

Nhân không cùng tận, là vì sự tu hành rộng lớn Vô lượng vô biên. Quả không cùng tận, là tất cả pháp Phật đều Vô lượng vô biên, không đoạn tuyệt với nhân của Tam bảo.

Trong kinh Vô Tận Ý có đoạn nói: “Bồ-tát, tu hành bố thí với tâm sâu xa... bởi vì Bồ-tát có thể xả thí tất cả vật cần dùng, đó gọi là Bồ-tát thành tựu tâm tu hành.

Lại nói: “Đại đức Xá-lợi-phất! Với mười lực-bốn pháp vô úy và mười tám pháp bất cộng của chư Phật Như Lai, nói gọn cho đến tất cả các pháp Phật đều không thể cùng tận, cho nên tâm sâu xa không thể cùng tận.” Bởi vì quả tu hành không thể cùng tận, cho nên nói Bồ-tát thành tựu tâm sâu xa.

Thành tựu tâm sâu xa, là dựa vào kinh này nói, cho nên biết. Trong kinh này nói: “Này Di-lặc! Nếu Đại Bồ-tát nghe người nào ca ngợi Phật hay chê bai Phật, tâm Bồ-tát hoàn toàn vững chắc, không lay động đối với quả Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Như vậy, nếu nghe người nào ca ngợi Pháp-Tăng, hay chê bai Pháp-Tăng cũng lại như vậy.

Bồ-tát thấy biết như thật về mười hai nhân duyên như vậy, tức là biết Pháp thân của chư Phật Như Lai, thành tựu tâm kiên cố đối với Tam bảo. Bởi vì đạt được trí vô lậu, cho nên tâm hoàn toàn sâu xa. Tất cả ngoại đạo, các ma thù oán không thể làm cho lui bước, vì vậy Bồ-tát thành tựu tâm sâu xa.

Hỏi: Vì nghĩa gì mà trước hết nói về tâm sâu xa, sau đó nói về việc tu hành?

Đáp: Vì sự tu hành của Bồ-tát là nhân của trí chứng ngộ. Câu này có nghĩa gì? Tâm tu hành có khả năng làm nhân chứng ngộ cho tâm sâu xa. Khi tâm Đại Từ, Đại Bi khởi lên thì tâm này chính là tâm bảo vệ, duy trì phần vị Phật, cho nên biết như vậy.

Nhưng tâm sâu xa kia thì không thể trông thấy được, bởi vì dựa vào tâm sâu xa, các thức như nhãn nhĩ… ở trong cảnh giới không có thể phát khởi những tâm gây tổn hại, vì làm lợi ích cho người khác mà xa lìa những hành nghiệp như giết hại…, nêu rõ về tâm của Bồ-tát. Vì ý nghĩa này cho nên trước hết nói về tâm sâu xa, sau đó nói đến việc tu hành, cho nên biết.

Lại còn chỉ rõ nghĩa thứ tự. Câu này có nghĩa gì? Vì tất cả các pháp cần phải phát sinh theo thứ tự như vậy, cho nên trước nói về tâm sâu xa, sau nói đến việc tu hành.

Hỏi: Thế nào là nghĩa tu hành?

Đáp: Vì lợi ích của người khác mà phát sinh nghiệp của thân- miệng-ý với tâm niệm sâu xa không gây tổn hại nuôi dưỡng việc làm lợi mình và lợi người, đó gọi là tu hành.

Hỏi: Thế nào là Bồ-tát thành tựu việc tu hành?

Đáp: Vì Bồ-tát không cùng chung với ngoại đạo, Thanh văn và Bích-chi-Phật. Câu này có nghĩa gì? Vì mong cầu khoái lạc thế gian mà các ngoại đạo tu tập nghiệp đạo thiện, vì tham đắm niềm vui và quả báo của thế gian mà tu tập các hạnh thành tựu quả báo thế gian. Bởi vì thành tựu quả báo thế gian cho nên họ không có thể thành tựu tu hành được. Lại nữa, vì Thanh văn và Bích-chi-Phật... đều mong cầu niềm vui Niết-bàn mà tu tập nghiệp đạo thiện, từ bỏ tâm Đại Bi cho nên chỉ thành tựu phần vị Niết-bàn Tiểu thừa. Đối với phần vị Bồ-tát, thì hàng Thanh văn kia không được gọi là thành tựu sự tu hành. Bồ-tát đã vượt lên trên tất cả thế gian, nhận thấy mọi lỗi lầm của các thế gian, thậm chí không đắm theo những quả báo yên vui của Chuyển luân Thánh vương. Tuy có khả năng chứng được Niết-bàn của Tiểu thừa, nhưng vì dựa vào tâm dũng mãnh Từ Bi vĩ đại, cho nên Bồ-tát từ bỏ niềm vui Niết-bàn mà mong cầu Bồ-đề Phật. Tu hành mười thiện nghiệp vì cứu độ tất cả các chúng sinh, thâu nhiếp những đại nguyện thù thắng, tâm Bồ-tát chỉ vì Nhất thiết chủng trí, lấy mười thiện nghiệp đạo cuối cùng, cho nên Bồ-tát không đồng với tất cả ngoại đạo, Thanh văn và Bích- chi-Phật... khi tu hành mười thiện nghiệp đạo. Vì vậy, gọi là thành tựu việc tu hành.

Thành tựu việc tu hành, là thọ trì và làm tăng thượng mười thiện nghiệp đạo. Câu này có nghĩa gì? Vì sự tu hành của Bồ-tát vượt lên trên mười thiện nghiệp đạo của Thanh văn và Bích-chi-Phật... Vì vậy gọi là thành tựu sự tu hành.

Các Đại Bồ-tát có năm pháp hơn hẳn mười thiện nghiệp đạo của Thanh văn. Đó là:

Chuyên tâm tu hành.

Thường tu hành.

Tự thân được yên ổn.

Vì sự yên ổn cho thân người khác.

Khéo thanh tịnh.

Chuyên tâm tu hành là tâm hoàn toàn không xa lìa một vị. Thường tu hành là không đoạn tuyệt, không ngừng nghỉ. Vì sự yên ổn của tự thân, là tự thân đạt được sự yên ổn của trời-người và đại Bồ-đề. Vì sự yên ổn của thân người khác, là mang lại sự yên ổn tất cả chúng sinh, cuối cùng hồi hướng đại Bồ-đề, vì cứu giúp vô số chúng sinh vượt qua đau khổ.

Khéo thanh tịnh, là không phá, không nhắc nhở, không nhiễm ô, không bị lệ thuộc, khéo cứu cánh, không ăn, được người trí khen ngợi.

Phá, là một phần tu sửa-một phần không tu sửa, cho nên gọi là phá. Vì vậy Bồ-tát tu sửa đầy đủ, gọi là không phá.

Nhắc nhở, là chính mình không tu hành, không khuyên bảo người khác tu hành, cho nên gọi là nhắc nhở. Bồ-tát luôn tự mình tu hành cũng khuyên bảo người khác tu hành, cho nên gọi là không tra xét.

Nhiễm ô là chính mình không tu hành, không bày cho người khác tu hành, thấy người khác tu hành mà tâm tùy hỷ, cho nên gọi là nhiễm ô. Bồ-tát tu hành đầy đủ gọi là không nhiễm ô.

Lệ thuộc, là phải dựa vào trí của người khác mới có thể tu hành, cho nên gọi là lệ thuộc. Bồ-tát không dựa vào trí của người khác mà vẫn có thể tu hành, cho nên gọi là không bị lệ thuộc.

Khéo cứu cánh là tập trung nhớ nghĩ rốt ráo về tâm dục, tập trung nhớ nghĩ rốt ráo về tâm ái, tập trung nhớ nghĩ rốt ráo về tâm cung kính, tập trung nhớ nghĩ rốt ráo về tâm tin tưởng, tập trung nhớ nghĩ rốt ráo về tâm lo sợ, tập trung nhớ nghĩ rốt ráo về tâm vô thường. Vì nghĩa này cho nên gọi là khéo cứu cánh.

Ăn, là quay lại tướng về chọn lấy cái có, có tiền của giúp cho sự sống, cho nên gọi là ăn. Bồ-tát không chọn lấy cái có, cho nên gọi là không ăn.

Người trí không khen ngợi, là hồi hướng về thế gian trong thừa Thanh văn và Bích-chi-Phật, từ Đại thừa mà quay về thừa Thanh văn và Bích-chi-Phật, gọi là điều mà người trí không ca ngợi. Bồ-tát không hồi hướng về thế gian trong thừa Thanh văn và Bích-chi-Phật, từ Đại thừa Bồ-tát không hồi hướng về thừa Thanh văn và Bích-chi-Phật. Như vậy gọi là người trí ngợi khen.

Thành tựu sự tu hành, là vượt ra ngoài tất cả các thế gian. Câu này có nghĩa gì? Có nghĩa là các Bồ-tát tu hành mười thiện nghiệp đạo, hơn hẳn các thế gian, vì vậy gọi là thành tựu sự tu hành, cho nên biết như vậy.

Bồ-tát có năm pháp để tu hành mười thiện nghiệp đạo, có thể vượt lên trên tất cả thế gian:

Nguyện.

Yên ổn.

Tâm sâu xa.

Khéo thanh tịnh.

Phương tiện.

Nguyện, là mọi sự phát nguyện của Đại Bồ-tát thì tất cả phàm phu, Thanh văn và Bích-chi-Phật đều không thể phát nguyện như vậy. Bởi vì Bồ-tát dựa vào lời phát nguyện tu hành mười thiện nghiệp đạo thì có khả năng vượt qua tất cả thế gian, như trong kinh của Đại thừa, kinh Vô Cấu Đức Nữ Sở Thuyết có nói: “Này Tôn giả Mục-kiền-liên! Các Đại Bồ-tát từ lúc mới phát tâm cho đến khi ngồi đạo tràng thường vì tất cả thế gian trời-người mà làm ruộng phước, hơn hẳn các Thanh văn và Bích-chi-Phật.”

Yên ổn, là bởi vì các Bồ-tát tuy bị sự bức não vì khổ đau vô cùng, sâu nặng của tất cả thế gian mà không có thể thay đổi, vẫn giữ lấy tâm cầu Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Vì Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác cho nên Bồ-tát chuyên tâm tu hành mười thiện nghiệp đạo. Bồ-tát dựa vào tâm yên ổn mà tu hành mười thiện nghiệp đạo, thì có khả năng vượt qua khỏi tất cả thế gian.

Tâm sâu xa là do sự tu hành tối thắng, bởi vì các Bồ-tát với tâm yêu thương chúng sinh rất sâu sắc mà tu hành mười thiện nghiệp đạo. Bồ-tát dựa vào tâm sâu xa mà tu hành mười thiện nghiệp đạo, thì có khả năng vượt ra ngoài tất cả thế gian.

Thanh tịnh là từ địa thứ hai trở lên thì gọi Bồ-tát thanh tịnh. Vì sao? Vì các Đại Bồ-tát có ba loại thanh tịnh để tu hành mười thiện nghiệp đạo. Bồ-tát dựa vào sự thanh tịnh mà tu hành mười thiện nghiệp đạo, thì có khả năng vượt ra ngoài tất cả thế gian.

Phương tiện, là Bồ-tát ở trong pháp như thế nào, dùng phương tiện như thế nào mà tu hành mười thiện nghiệp đạo? Bồ-tát có đủ phương tiện, còn chúng sinh thế gian đều không có phương tiện như vậy. Bồ-tát dựa vào năng lực phương tiện mà tu hành mười thiện nghiệp đạo, thì có khả năng vượt ra ngoài tất cả thế gian.

Thành tựu sự tu hành là do thời gian... Vô lượng. Câu này có nghĩa gì? Vì các Bồ-tát đã sống trong Vô lượng kiếp, đã tu hành mười thiện nghiệp đạo và Vô lượng hạnh... vì vậy Bồ-tát thành tựu việc tu hành.

Các Bồ-tát lại có năm pháp mà tu hành Vô lượng mười thiện nghiệp đạo. Đó là:

Vô lượng đời.

Vô lượng pháp thiện.

Vô lượng quán.

Vô lượng tận.

Vô lượng hồi hướng.

Vô lượng đời là vì các Bồ-tát đã trải qua Vô lượng đời tu hành mười thiện nghiệp đạo, vì vậy Bồ-tát đã tu hành mười thiện nghiệp đạo trong Vô lượng thời gian.

Vô lượng pháp thiện, là vì các Bồ-tát tu hành Vô lượng pháp thiện, vì pháp thiện kia là Vô lượng, cho nên Bồ-tát đã khởi sự tu hành Vô lượng nghiệp đạo thiện. Như trong kinh Như Lai Thanh Tịnh Tỳ Ni Đại Thừa có nói: “Này Ca-diếp! Như trong bốn biển rộng chứa đầy sữa tươi, đủ dùng cho tất cả chúng sinh. Đại Bồ-tát tu tập tất cả thiện căn hữu vi cũng lại như vậy. Bởi vì các Bồ-tát hồi hướng chọn lấy trí vô lậu ấy, có năng lực giúp cho tất cả chúng sinh được sử dụng”.

Các Bồ-tát hồi hướng đều nhận lấy trí vô lậu kia để có thể cùng với chúng sinh mà thọ dụng.

Vô lượng quán sát là vì Vô lượng chúng sinh mà quán sát, các Bồ- tát không phải vì chúng sinh có số lượng mà tu hành mười thiện nghiệp đạo, không dấy lên ý niệm như vậy. Mình vì bao nhiêu chúng sinh mà tu tập thiện căn, hay không vì bao nhiêu chúng sinh mà tu tập thiện căn. Vì các Bồ-tát đều quán tất cả chúng sinh để tu tập thiện căn, cho nên Bồ-tát được Vô lượng thiện nghiệp.

Vô lượng tận, như trong kinh Như Lai Thanh Tịnh Tỳ Ni có nói: “Này các Thiên tử! Ví như Trưởng giả có Vô lượng của cải, là người Đại Xả, là người thực hành tâm Đại Từ, là người thực hành tâm Đại Bi, là người chủ buôn vĩ đại, vì thương xót tất cả các chúng sinh mà làm người tu hành với tâm không thối chuyển, khởi tâm như vậy: Mình có thể ban cho tất cả chúng sinh kia Vô lượng vô biên niềm vui yên ổn.

Này các Thiên tử! Đại Bồ-tát cũng lại như vậy. Bởi vì trú trong tâm sâu xa làm cho các chúng sinh được trú trong tâm yên ổn mà phát khởi tâm đại tinh tiến và tư duy như vậy: Mình nên giáo hóa Vô lượng vô biên chúng sinh đang bị khổ não, đều được an lành trong niềm vui của cảnh Niết-bàn. Vì vậy Bồ-tát tu hành Vô lượng tận.

Vô lượng hồi hướng, là như trong địa thứ nhất phát khởi Vô lượng nguyện hạnh gồm mười câu cùng tận, Bồ-tát đã dùng mười câu cùng tận Vô lượng đó để tu hành mười thiện nghiệp đạo, cũng lại Vô lượng. Vì do dựa vào hồi hướng Vô lượng trước đây, cho nên Đại Bồ-tát tu hành tất cả nghiệp đạo thiện và kết quả cũng lại Vô lượng, đó gọi là Vô lượng hồi hướng. Thành tựu sự tu hành là vì chân thật. Câu này có nghĩa gì? Vì các Đại Bồ-tát đã tu hành chân thật và hy hữu đối với mười thiện nghiệp đạo, vì vậy Bồ-tát thành tựu sự tu hành. Bồ-tát có năm pháp thành tựu hiếm có:

Phát tâm dũng mãnh vĩ đại.

Tinh tiến.

Kiên cố.

Tuệ.

Kết quả.

Phát tâm dũng mãnh vĩ đại là; Phát tâm có thể đạt được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Giả sử có người hoặc dùng ngón tay kẹp chặt, hoặc một lóng tay, có thể nâng ba ngàn đại thiên thế giới đứng vững trải qua Vô lượng kiếp, thì việc này không phải là khó. Phát tâm có thể đạt được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác thì việc này thật là khó. Vì vậy Bồ-tát tu hành nghiệp đạo thiện là sự thành tựu hiếm có.

Tinh tiến Bồ-tát dấy lên tư duy như vậy: Chúng sinh có thể phát tâm dũng mãnh vĩ đại, chịu khó tinh tiến Vô lượng vô biên thì vẫn còn ít không đáng nói đến, nếu người nào có khả năng tinh tiến mong cầu Bồ-đề thì thật là hiếm có. Vì vậy nếu Bồ-tát muốn cầu Vô lượng công đức hiếm có bậc nhất, thì dựa vào sự tinh tiến vĩ đại mà tu tập nghiệp đạo thiện, cho nên Bồ-tát tu hành nghiệp đạo thiện là sự thành tựu hiếm có.

Kiên cố, là vì các Bồ-tát phát tâm đại tinh tiến mà tu hành nghiệp đạo thiện, trú trong năng lực kiên cố hiếm có bậc nhất, có thể tiến đến tận cùng của sự tinh tiến. Vì vậy Bồ-tát tu hành nghiệp đạo thiện là sự thành tựu hiếm có.

Tuệ Bồ-tát dấy lên tư duy như vậy: Các pháp dũng mãnh-tinh tiến và kiên cố... đều dựa vào căn bản của Bát-nhã mà có được, vì vậy Bát-

nhã là pháp hy hữu. Tại sao? Vì dựa vào Bát-nhã mà có được sự dũng mãnh, tinh tiến và kiên cố, cho nên Bồ-tát tư duy như vậy: “Mình dựa vào pháp Bát-nhã hiếm có để tu hành nghiệp đạo thiện”. Vì thế Bồ-tát thành tựu tâm Bát-nhã.

Kết quả, bởi vì dựa vào sự tu hành nghiệp đạo thiện... mà có thể sinh ra kết quả, chứng được Vô lượng vô biên tất cả pháp Phật. Vì vậy nói Bồ-tát thành tựu pháp hiếm có.

Lại nữa, thành tựu tu hành là do phương tiện thâu nhiếp. Câu này có nghĩa gì? Vì các Bồ-tát dựa vào sức mạnh của phương tiện mà thâu nhiếp hết thảy, bởi vì, việc tu hành nghiệp đạo thiện không giống với sự tu hành nghiệp đạo thiện của Thanh văn và Bích-chi-Phật. Vì vậy Bồ-tát thành tựu sự tu hành.

Bồ-tát có năm pháp thâu nhiếp phương tiện, nên biết! Đó là:

Trí thời gian-nơi chốn.

Trí quay lại hòa nhập.

Trí hòa hợp.

Trí vừa ý.

Trí thứ tự.

Trí thời gian-nơi chốn, là theo thời gian như thế nào nên nói pháp như vậy, theo nơi chốn như thế nào nên nói pháp như vậy. Tuy theo thời gian như thế nào nên giáo hóa chúng sinh như vậy, tùy theo nơi chốn như thế nào nên giáo hóa chúng sinh như vậy. Bồ-tát đều nhận biết như thật về tất cả việc đó, dùng trí theo thời gian như vậy, nơi chốn như vậy, giáo hóa chúng sinh như vậy và như vậy, đó gọi là trí thời gian-nơi chốn.

Trí quay lại hòa nhập là Bồ-tát đã biết như thật về tất cả chúng sinh ở trong pháp ngoại đạo thích hợp quay lại như vậy, nhận biết như thật ở trong pháp Phật phải hòa nhập như vậy.

Biết như thật về quay lại như vậy, biết như thật về sự thiết lập trong niềm an lạc, biết như thật về thiết lập trong pháp Phật như vậy không còn quay lại chọn lấy pháp của ngoại đạo, nơi ấy không phải là quán mười hai nhân duyên mà là quán về sự quay lại, đó gọi là trí quay lại hòa nhập.

Trí hòa hợp là tùy theo các chúng sinh dùng những pháp môn như thế nào và thế nào dễ dàng phù hợp với nhau. Bồ-tát nhận biết những pháp môn ấy, dựa vào những pháp môn ấy phù hợp với những chúng sinh ấy, như niềm tin-như năng lực và như phần giáo hóa, đó gọi là trí hòa hợp.

Trí vừa ý là Bồ-tát nhận biết ý định của chúng sinh, nhận biết niềm tin của chúng sinh, nhận biết mong cầu của chúng sinh. Nhận biết chúng sinh như vậy Bồ-tát tiến vào việc tu hành của chúng sinh, hòa nhập niềm tin, hòa nhập mong cầu, hòa nhập với mọi ngôn ngữ. Tùy thuận với chúng sinh cho nên Bồ-tát phát khởi sự nghiệp có thể giáo hóa, phát khởi không quay lại như vậy, đó gọi là trí vừa ý.

Trí thứ tự, là Bồ-tát biết nghiệp của chúng sinh, theo thứ tự mà hiểu-lần lượt mà hiểu, đó là trong thừa Thanh văn thì nói đến quả báo của bố thí-trì giới sẽ sinh vào hàng trời người, nói đến lỗi lầm của các ham muốn, nói đến lỗi lầm nhiễm trước của đời sống tại gia, nói đến lợi ích của đời sống xuất gia…

Lại nói đến khổ-tập-diệt-đạo, tiếp đến nói về phần vị của Tu-đà- hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, tiếp đến nói về sự giải thoát không thể hủy hoại tiếp đến nói về sự vô ngại. Ở trong thừa Bích-chi- Phật nói đến lỗi lầm của sự tích trữ và lợi ích của sự phân chia sử dụng, nói đến lỗi lầm của tại gia và lợi ích của xuất gia, nói đến lỗi lầm của hý luận và lợi ích của của vắng lặng, nói đến lỗi lầm của tụ lạc và lợi ích của A-lan-nhã, nói đến lỗi lầm của nhiều ham muốn-không biết vừa đủ và lợi ích của ít hàm muốn-biết vừa đủ. Nói đến sự phòng hộ các căn môn, biết hạn lượng đối với ăn uống từ đầu hôm cho đến rạng sáng hôm sau luôn tinh tiến siêng năng tu hành. Nói đến lỗi lầm của sự nhớ nghĩ tưởng tượng trong pháp quán sát, thích chốn trống trải nhàn nhã. Nói đến sự tôn trọng giới cấm, tôn trọng Tam-muội, và tôn trọng Bát-nhã, không bị quở trách hay ca ngợi về lợi ích riêng mình, khen ngợi pháp sâu xa, không phải người khác biết được…

Ở trong pháp Đại thừa, theo thứ tự giải thích (Ưu-ba-đề-xá) về bố thí-trì giới-nhẫn nhục-tinh tiến, thiền định và trí tuệ, tiếp đến nói về Thật, Xả, Tuệ Diệt. Đó gọi là trí thứ tự.

Lại nói về sự thành tựu tu hành, là phát tâm Bồ đề nói mười câu về nguyện mười câu về Tâm. Mười câu về xa lìa pháp thối chuyển tu hành theo pháp không thối chuyển, ca ngợi tinh tiến kiên cố, ca ngợi tâm kiên cố, ca ngợi trí an trú, đó gọi là Bồ-tát thành tựu sự tu hành.

Thành tựu tu hành là khen ngợi pháp an trú của địa, khen ngợi pháp luôn luôn cứu cánh của địa, nói sâu vào pháp lui sụt của địa, ca ngợi về pháp thanh tịnh của địa, ca ngợi về pháp có thể tiến lên của địa ca ngợi về pháp có thể đạt được trong thời gian an trú của địa. Nói về pháp lui sụt của địa ca ngợi về pháp đắc quả của địa ca ngợi về pháp đắc quả nhờ tập khí của địa. Đó gọi là Bồ-tát thành tựu sự tu hành.

Thành tựu tu hành, là nói về các địa, đó là địa Hoan hỷ, địa Ly cấu, địa Minh, địa Diệm, địa Nan thắng, địa Hiện tiền, địa Viễn hành, địa Bất động, địa Thiện tuệ và địa Pháp vân. Đó gọi là Bồ-tát thành tựu sự tu hành.

Thành tựu tu hành, là bởi vì các Bồ-tát với tâm sâu xa thâu nhiếp các pháp mầu nhiệm tốt đẹp. Đây nói rõ về nghĩa gì? Với tâm sâu xa của Bồ-tát thâu nhiếp các pháp thù thắng vì không đoạn tuyệt Tam bảo, vì giáo hóa chúng sinh mà thực hành hạnh Bồ-đề, vì Nhất thiết chủng trí mà tu tập nghiệp đạo thiện. Vì vậy Bồ-tát thành tựu sự tu hành với thiện nghiệp đạo.

Bồ-tát có năm pháp thâu nhiếp các pháp thù thắng. Đó là:

Vì muốn đền đáp công ơn của chư Phật.

Vì chính mình cho nên khiến diệu pháp thường trú.

Cúng dường chư Phật.

Vì muốn làm lợi ích cho Vô lượng chúng sinh.

Vì khó được pháp mầu nhiệm.

Pháp ấy lại có năm pháp cho nên gọi là thâu nhiếp pháp diệu.

Đó là:

Tự mình tu hành đúng như thật.

Dạy cho người khác tu hành đúng như thật.

Hàng phục sự phá hoại ác độc của các ma.

Từ bỏ A-ba-đề-xá bất thiện.

Thâu nhiếp Đại A-ba-đề-xá.

Này các Tỳ-kheo! Đó gọi là Bồ-tát thành tựu sự tu hành.

Lại nữa, thành tựu tu hành, bởi vì đã tạo ra nghiệp không thể chê

bai quở trách. Đây nói rõ nghĩa gì? Vì mọi việc mà các Bồ-tát làm là duy trì vững chắc sự tu hành nghiệp đạo thiện... đều không thể chê bai quở trách. Đó gọi là Bồ-tát thành tựu sự tu hành.

Có năm pháp giúp cho các nghiệp thành tựu không thể chê trách.

Đó là:

Làm những điều gì thì có thể thành tựu tất cả.

Có thể đạt được quả to lớn.

Không trái với pháp thiện.

Tùy thuận pháp thanh tịnh.

Đức hạnh xứng với danh tiếng. Đó gọi là Bồ-tát thành tựu sự tu hành.

**

LUẬN DI LẶC BỒ TÁT SỞ VẤN KINH

QUYỂN 4

Thành tựu tu hành là phát khởi mọi việc tu hành thanh tịnh. Câu này có nghĩa gì? Vì các Bồ-tát đã thực hiện tất cả mười thiện nghiệp đạo thanh tịnh. Đó gọi là Bồ-tát thành tựu sự tu hành. Như trong kinh Thập Địa có nói: “Bồ-tát này lại tư duy sâu xa: Thực hành mười bất thiện nghiệp đạo, các nhân duyên sẽ tích tập lại, thì rơi vào các cõi địa ngục-súc sinh và ngạ quỷ. Thực hành mười thiện nghiệp đạo, các nhân duyên sẽ tích tập lại, thì sinh trong loài người, cho đến sinh lên cõi trời Hữu Đảnh”. Lại nữa, mười thiện nghiệp đạo trên đây được hòa hợp với tất cả các trí tuệ quán sát, nhưng vì tu hành với tâm niệm hẹp hòi, nhàm chán, sợ ba cõi, xa lìa tâm Đại Bi, theo người khác nghe tiếng mà thông đạt. Do nghe tiếng và ý nhận hiểu mà thành tựu thừa Thanh văn”.

Lại nữa, mười thiện nghiệp đạo thanh tịnh trên đây là không nghe theo người khác mà tự mình biết, rồi không có đủ phương tiện của tâm Đại Bi mà có thể thông đạt pháp nhân duyên sâu xa, cho nên thành tựu thừa Bích-chi-Phật.

Lại nữa, trên mười thiện nghiệp đạo thanh tịnh đầy đủ với tâm Bồ- tát rộng lớn Vô lượng, vì các chúng sinh mà khởi tâm thương xót, dùng phương tiện thâu nhiếp khéo phát thệ nguyện rộng lớn, không bỏ rơi tất cả chúng sinh, quán sát trí Phật rộng lớn, địa thanh tịnh của Bồ-tát, thanh tịnh Ba-la-mật, ngộ nhập hạnh sâu rộng. Lại nữa, trên mười thiện nghiệp đạo là tất cả mười lực thanh tịnh, là tích tập tất cả pháp Phật làm cho được thành tựu. Vì vậy mình phải bình đẳng thực hành mười thiện nghiệp đạo, tu hành với tất cả chủng loại, làm cho chúng sinh được thanh tịnh đầy đủ. Đó gọi là Bồ-tát thành tựu sự tu hành.

Thành tựu tu hành bởi vì lợi ích cho tất cả chúng sinh mà tu hành mười thiện nghiệp đạo. Câu này có nghĩa gì? Bởi vì các Bồ-tát không đắm theo niềm vui của mình tu hành mười thiện nghiệp đạo làm lợi ích cho chúng sinh mình có thể làm lợi ích cho chúng sinh, vì tâm Từ Bi chứ không phải chỉ vì lợi ích của mình có thể làm lợi ích cho mình rồi lại có thể khiến cho người khác trú trong mười thiện nghiệp đạo. Vì vậy Bồ-tát thành tựu sự tu hành. Chính vì nghĩa này cho nên trong kinh Thập Địa đã nói: “Vì vậy mình nên trước tiên an trú trong pháp thiện, cũng khiến cho người khác trú trong pháp thiện”. Cho nên thành tựu sự tu hành.

Lại như trong kinh Thập Địa nói: “Bồ-tát lại phải ở trong tất cả chúng sinh, phát sinh tâm yên ổn, tâm mềm mỏng, tâm Từ Bi, tâm thương xót, tâm lợi ích, tâm giữ gìn bảo vệ, tâm ngã, tâm bình đẳng, tâm sư, tâm Thế Tôn. Bồ-tát lại suy nghĩ như vậy: Những chúng sinh này rơi vào tà kiến, nghĩ ác và tâm niệm độc ác, họ đi lạc vào rừng rậm của đường ác, mình cần phải khiến cho những chúng sinh đó đi theo con đường chân thật, an trú trong pháp như thật của đạo lý chánh kiến…”. Vì vậy gọi là thành tựu sự tu hành.

Thành tựu tu hành, là tu hành thiện nghiệp đạo đến cuối cùng không cùng tận. Câu này có nghĩa gì? Các Bồ-tát vì không đoạn tuyệt Tam bảo mà tu hành không gián đoạn, thường tu hành nghiệp đạo thiện không cùng tận, cho nên gọi là thành tựu sự tu hành. Như trong kinh Vô Tận Ý nói: Này Đại đức Xá-lợi-phất! Trì giới Ba-la-mật đối với các Đại Bồ-tát là không cùng tận, vì thường xuyên tu hành. Vì sao? Vì giới pháp của phàm phu là thuộc về sự thọ sinh, cho nên có tận cùng, vì vậy mười điều thiện trong loài người cùng tận mà có cùng tận. Phước báo và công đức của các loài trời ở cõi Dục cùng tận mà có cùng tận. Các loài trời ở cõi Sắc bởi vì Vô lượng thiền cùng tận mà có cùng tận. Trời ở cõi Vô sắc vì chọn lấy chứng nhập các định cùng tận mà có cùng tận. Tiên nhân và ngoại đạo vốn có các giới lui mất thần thông, cùng tận mà có cùng tận. Tất cả giới học-vô học của Thanh văn vì chứng nhập giới hạn cùng tận của Niết-bàn mà có cùng tận. Giới của Bích-chi-Phật không có tâm Bi vĩ đại cùng tận mà có cùng tận.

Này Xá-lợi-phất! Giới thanh tịnh của Bồ-tát đều không có cùng tận. Vì sao? Vì giới Bồ-tát vượt ra ngoài tất cả các giới, như gieo trồng không thể tận thì kết quả cũng không cùng tận. Vì chủng tử Bồ-đề không thể cùng tận, cho nên giới cấm của Như Lai cũng không có cùng tận.

Thành tựu tu hành là xa lìa cấu trước của phiền não kiến. Câu này có nghĩa gì? Vì mười thiện nghiệp đạo của các Bồ-tát rời xa vết bẩn của ngã kiến, lúc đó gọi là nghiệp đạo thanh tịnh, vì vậy Bồ-tát thành tựu sự

tu hành, chính trong kinh kia nói: “Giới thanh tịnh có nghĩa là không hý luận chấp trước ngã tướng…” vì vậy gọi là thành tựu sự tu hành.

Thành tựu tu hành, là thành tựu tất cả các loại thanh tịnh. Câu này có nghĩa gì? Vì các Bồ-tát tu hành tất cả chủng loại, tất cả quyến thuộc thanh tịnh của mười thiện nghiệp đạo. Lúc đó, Bồ-tát gọi là thành tựu sự tu hành mười thiện nghiệp đạo, cho nên biết. Như trong kinh Vô Tận Ý nói: “Chỉ có Xá-lợi-phất là giữ các giới Bồ-tát với sáu mươi sáu điều thanh tịnh, sự tu sửa cũng không thể cùng tận. Sáu mươi sáu điều ấy là:

Đối với chúng sinh khác, không khởi tâm.

Đối với tài vật của người khác, không sinh tâm trộm cắp.

Đối với vợ và con gái của người khác, tuyệt đối không nhìn với ý bất chính.

Không lừa dối đối với mọi chúng sinh.

Đầu tiên là không nói hai lời, biết dừng đúng lúc đối với quyến thuộc của mình.

Không nói lời thô ác mà nhẫn nhịn với hạng lỗ mãng.

Không nói lời thêu dệt mà thường xuyên nói khéo léo.

Đối với niềm vui của người khác không tham lam-ganh ghét.

Đầu tiên là không giận dữ, mà nhẫn nhục với lời nói hung dữ.

Chánh kiến không tà vạy như các đạo khác.

Tin tưởng sâu xa đối với Phật vì tâm không cấu trược.

Tin tưởng tùy thuận đối với pháp vì các pháp đều là pháp thiện.

Tin tưởng cung kính đối với Tăng vì tôn trọng Thánh chúng.

Rạp lạy sát đất vì chí thành nghĩ đến Phật.

Rạp lạy sát đất vì nhớ nghĩ chánh pháp.

Năm chi thể dập sát đất vì tôn kính Tăng.

Kiên quyết giữ gìn giới cấm tất cả không vi phạm, cho đến giới cấm nhỏ cũng không buông bỏ.

Giữ giới không thiếu sót vì không dựa vào thừa khác.

Giữ giới không xuyên thủng vì xa lìa điều ác phát sinh.

Giữ gìn không sai lầm vì không lẫn tạp các kiết sử.

Giữ giới không nhiễm ô vì chuyên chú tăng trưởng pháp thiện.

Giữ gìn sâu xa này vì tùy ý hồi hướng được Tự Tại.

Giữ gìn ca ngợi vì người trí không quở trách.

Giữ giới thuần thiện vì biết chánh niệm.

Giữ giới không bị quở trách vì tất cả các giới không tản mất.

Giữ giới tốt lành và vững chắc vì ngăn giữ các căn.

Giữ giới nổi tiếng vì được chư Phật nghĩ đến.

Giữ giới biết vừa đủ vì không có gì không chán ngán.

Giữ giới ít ham muốn vì đoạn tuyệt sự tham lam và luyến tiếc.

Giữ giới tánh thanh tịnh vì thân tâm tịch diệt.

Giữ giới A-lan-nhã vì xa lìa ồn ào náo nhiệt.

Giữ giới duy trì chủng tử của Thánh vì không mong cầu ý niệm nào khác.

Giữ giới oai nghi vì tất cả thiện căn được Tự Tại.

Giữ giới đúng lời Phật đã nói vì mọi người đều hoan hỷ.

Giữ giới tâm Từ vì bảo vệ chúng sinh.

Giữ giới tâm Bi vì có thể chịu đựng mọi thống khổ.

Giữ giới tâm Hỷ vì không lười biếng.

Giữ giới tâm Xả vì xa lìa sự yêu mến-giận dữ.

Giữ giới tự tỉnh biết vì tâm khéo phân biệt.

Giữ giới vì không tìm tòi, khuyết điểm của mọi người vì gìn giữ tâm của người khác.

Giữ giới khéo thâu nhiếp vì khéo giữ gìn.

Giữ giới tuệ thí vì giáo hóa chúng sinh.

Giữ giới nhẫn nhục vì tâm không giận dữ làm trở ngại.

Giữ giới tinh tiến vì không lui sụt trở lại.

Giữ giới thiền định vì nuôi lớn các chi thiền định.

Giữ giới trí tuệ vì thiện căn đa văn không biết chán đủ.

Giữ giới đa văn vì sự học rộng vững chắc.

Giữ giới thân cận thiện tri thức vì hỗ trợ thành tựu Bồ-đề.

Giữ giới xa rời ác tri thức vì xa lìa con đường ác.

Giữ giới không tiếc thân vì quán sát tướng vô thường.

Giữ giới không tiếc mạng vì năng tu hành thiện căn.

Giữ giới không hối tiếc vì tâm thanh tịnh.

Giữ giới không sống bất chánh vì tâm niệm và hành động đều thanh tịnh.

Giữ giới không lo buồn vì hoàn cảnh thanh tịnh.

Giữ giới không đốt cháy vì tu hành nghiệp thiện.

Giữ giới không ngạo mạn vì tâm hạ mình khiêm tốn không kiêu căng.

Giữ giới không dâm vì xa lìa mọi dục vọng.

Giữ giới không tự cao vì tâm bình đẳng ngay thẳng.

Giữ giới nhu hòa vì không xúc phạm đến người khác.

Giữ giới điều phục vì không não hại đến người.

Giữ giới tịch diệt vì tâm không cấu uế.

Giữ giới với lời lẽ hòa thuận vì thực hành như lời nói.

Giữ giới giáo hóa chúng sinh vì không xa lìa nhiếp nháp.

Giữ giới để bảo vệ chánh pháp vì không trái với như thật.

Giữ giới thành tựu đúng như bài tụng vì tâm bình đẳng đối với các chúng sinh

Giữ giới thân cận Đức Phật vì tiến vào Tam-muội đầy đủ tất cả pháp của chư Phật”. Vì vậy gọi là thành tựu sự tu hành.

Thành tựu tu hành, là bởi vì thành tựu quả vị không cùng chung. Đây là nói rõ nghĩa gì? Vì các Bồ-tát thành tựu tu hành thì mười thiện nghiệp đạo thâu nhiếp tâm Bồ-đề. Vì nghĩa này cho nên khi Bồ-tát chứng được Bồ-đề thì trở thành phần vị không chung. Vì vậy gọi là thành tựu sự tu hành, cho nên biết. Như trong kinh Thánh Giả Sa Lão La Long Vương nói: “Này Long vương! Người nào xa rời sự giết hại chúng sinh có được mười pháp thanh tịnh, xa lìa sát sinh thì tất cả thiện căn đều hồi hướng phần vị Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Khi người đó chứng được Bồ-đề thì tâm Tự Tại và cảm được thọ mạng Vô lượng...”

Hỏi: Cho nên nói về nghĩa nghiệp đạo. Thế nào là nghĩa nghiệp đạo?

Đáp: Thứ tự sẽ nói, nói như thế nào? Vì tạo tác, cho nên gọi là tướng của nghiệp, ngay nơi nghiệp gọi là đạo, là con đường có thể dẫn tới địa ngục, cho nên gọi là nghiệp đạo. Bảy nghiệp của thân-miệng tức là tướng của tự Thể, gọi là nghiệp đạo. Ba nghiệp còn lại là ý thức tương ưng với tâm. Chính những nghiệp đó có thể làm con đường cho nên gọi là nghiệp đạo. Câu này có nghĩa gì? Chỉ có tâm là nghiệp, bảy nghiệp của tâm đó phát sinh cùng một lúc gọi là đạo. Ba nghiệp còn lại cùng tương ưng cho nên gọi là nghiệp đạo.

Hỏi: Nếu chính nghiệp gọi là đạo, thì tất cả nghiệp có thể dẫn đến địa ngục... vì sao ba nghiệp còn lại chẳng phải là nghiệp đạo?

Đáp: Với bảy nghiệp kia, thì ba nghiệp này có thể làm căn bản cho bảy nghiệp kia, vì tương ưng với nhau, mà không có thể như nghiệp kia cho nên không gọi là nghiệp đạo.

Hỏi: Tất cả các hành ác như mùi vị ngon, uống rượu, ăn thịt, vung tay đánh đập, cười cợt đùa giỡn như vậy... Tất cả các hành thiện như cử

chỉ lễ bái, cúng dường, cung kính, từ bỏ việc uống rượu như vậy... vì sao không cho là nghiệp đạo?

Đáp: Xa lìa hành động uống rượu... chỉ là nghiệp của tâm, mà nghiệp của tâm thì có thể phát sinh bảy nghiệp hành động không phải là nghiệp của thân và miệng, cho nên không phải là nghiệp đạo. Ngược lại, nếu tạo ra nghiệp tương ưng với tâm thì cũng là nghiệp đạo.

Hỏi: Nếu những nghiệp đó có thể tạo ra đạo cho nên gọi là nghiệp đạo, thì tướng như vậy cũng giúp hiểu là nghiệp đạo. Tất cả pháp đối với tâm đều phải gọi là nghiệp đạo. Nếu vậy thì vì sao chỉ nói mười loại nghiệp đạo, mà không nói là Vô lượng đạo nghiệp?

Đáp: Vì chú trọng điều hơn hẳn. Câu này có nghĩa gì? Vì mọi hành vi ác hay thiện trong mười nghiệp đạo là rất quan trọng, còn mọi hành động khác không phải là quan trọng, cho nên không thể nói là Vô lượng.

Hỏi: Nghĩa này không đúng. Vì sao? Bởi vì nghiệp là bất định. Câu này có nghĩa gì? Vì phương tiện có xa gần là quan trọng, còn chính nghiệp thì không quan trọng, vì vậy không đồng ý chỉ nói mười nghiệp là nghiệp đạo, mà không nói là Vô lượng.

Đáp: Nghĩa này không phải vậy. Vì sao? Vì mười nghiệp đa số là quan trọng, còn phương tiện gần, xa đa phần đều xem nhẹ. Hầu hết chúng sinh ở thế gian đều sợ mười nghiệp, chứ không sợ phương tiện gần xa. Hơn nữa, mười nghiệp đạo có thể gây ra sự bức bách khổ não sâu nặng, còn những nghiệp khác thì không thể. Vì vậy ông nói nghiệp là bất định, thì nghĩa này cũng đã giải đáp rồi. Vả lại trước đây ông nói: Tất cả pháp đối với tâm đều phải gọi là nghiệp đạo. Nghĩa này không phải vậy? Vì sao? Vì bảy nghiệp luôn luôn rất quan trọng, ba nghiệp của ý thức thì cũng nhẹ-cũng nặng, uống rượu... thì không như vậy. Vì nghĩa này cho nên chỉ nói mười nghiệp kia gọi là nghiệp đạo mà không nói các nghiệp khác gọi là nghiệp đạo.

Hỏi: Nói từ bỏ sự giết hại chúng sinh, nên nói về những tướng của sự giết hại chúng sinh...?

Đáp: Giết hại chúng sinh có tám cách:

Tâm cố tình.

Người khác.

Tướng của chúng sinh quyết định hay không quyết định.

Tâm ngờ vực.

Phát sinh phương tiện hủy bỏ mạng sống.

Hành vi gây tạo.

Tướng không trực tiếp gây tạo.

Tướng hoàn toàn không tạo. Những tướng này gọi là nghiệp của thân giết hại chúng sinh. Nghiệp của thân-miệng-ý gọi là sát sinh, bởi vì tâm cố tình.

Hỏi: Có người nói, tâm không tạo ra nghiệp sát sinh mà trở thành tội sát sinh, như chạm vào lửa. Câu này có nghĩa gì? Như lửa có thể đốt cháy, nếu cố tâm hay không cố tâm tiếp xúc thì đều có thể bị đốt cháy. Giết hại chúng sinh cũng vậy, hoặc cố tâm giết hại hay không cố tâm giết hại, đều mắc phải tội báo sát sinh ?

Đáp: Không phải thế. Vì sao? Nếu không cố tâm giết hại mà mắc phải tội báo thì A-la-hán không chứng Niết-bàn. Điều này có nghĩa gì? Vì A-la-hán đoạn tuyệt nhân của thế gian. Có tâm không gây tạo nên nghiệp mà giết hại chúng sinh, như vậy cũng phải sinh trở lại trong thế gian, nhưng thật ra không phải thế. Vì nghĩa này, cho nên không cố tâm giết hại thì không mắc phải tội báo. Vả lại, nói như lửa thì nghĩa đó không đúng. Vì sao? Vì trong nghiệp ác không có tâm ác ngăn cách. Câu đó có nghĩa gì? Giống như lửa kia, củi và than đều ngăn cách tiếp xúc mà không đốt cháy. Như vậy trong nghiệp ác không có tâm ác ngăn cách, mặc dù vẫn còn giết hại chúng sinh nhưng không thể mang lấy quả báo. Vì vậy nghĩa của ví dụ lửa là không tương ưng.

Hỏi: Vì sao người chết phải chịu khổ, mà người sát sinh không mắc phải tội báo?

Đáp: Vì do tâm không tan rã. Vả lại, nghĩa này không phải vậy. Vì sao? Vì xa lìa sự bức não của chúng sinh có tội, xa lìa sự lợi ích của chúng sinh có phước, như đoạn tuyệt thiện căn, Từ Bi, vô tránh, định diệt tận... đều vừa mắc tội, vừa được phước.

Hỏi: Vì sao gọi là người khác?

Đáp: Vì không phải thân mạng của mình. Hỏi: Vì sao tự sát mình không mắc tội báo?

Đáp: Vì không thể giết mà giết được. Câu này có nghĩa gì? Nếu có người khác là người có thể giết. Người có thể giết chết mạng sống thì mắc tội sát sinh, còn kẻ tự sát thì không có tình huống có thể giết hại, tức là không có kẻ giết hại, vì không có người giết hại, cho nên tự đoạn thân mình, không mắc phải quả báo ác.

Vả lại, năm ấm trong quá khứ không có sự nối tiếp với năm ấm sát sinh này... Vì vậy, kẻ tự sát không mắc phải tội sát hại.

Hỏi: Kẻ tự sát mình, khởi sự bằng tâm niệm giết hại, là cắt đứt

mạng căn của con người, họ đã phá hoại năm ấm mà rời bỏ cõi người, thì thành tựu nghiệp giết hại. Tại sao họ không phạm tội sát sinh và không chịu quả báo?

Đáp: Nếu thế thì người A-la-hán phải mắc tội giết hại. Câu này có nghĩa gì? Vì sự chết của La-hán là tự sát, là cắt đứt mạng sống của mình, A-la-hán kia cũng phải mắc tội đoạn mạng sống, nhưng họ vẫn không có tội. Vì sao? Vì A-la-hán xa lìa tâm giận dữ... Vì vậy kẻ tự sát không mắc phải tội sát sinh.

Lại nữa, tướng của chúng sinh là định hay không định, nghĩa là tướng của chúng sinh định, tướng của chúng sinh bất định, thì những tướng ấy của chúng sinh gọi là tướng của chúng sinh định và bất định.

Lại nữa, nếu là định tướng của chúng sinh thì có hàng trăm ngàn sự tạo ra quyết định giết chết một mạng người nào đó trong tâm mình, đó gọi là định, hoặc giết người đó để trở thành tội giết hại, hoặc giết một người khác mà không mắc tội giết hại. Không định có nghĩa là vì buông bỏ tất cả tùy theo sự giết hại mà phải tội, do ở đó không xa rời tướng chúng sinh.

Nghi ngờ nghĩa là tâm ngờ vực sát sinh cũng phạm tội giết hại, vì kẻ ấy đã rời bỏ chúng sinh. Tâm niệm tuy ngờ vực nhưng vì từ bỏ tâm Từ Bi mà sát hại chúng sinh, cho nên phạm tội sát sinh.

Lập phương tiện hủy bỏ mạng sống. Câu này có nghĩa gì? Nếu người giết hại khởi tâm bất thiện, quyết định muốn giết chết chúng sinh, đó không phải là tâm Từ Bi, mà là tâm không ngăn ngừa tội cố sát. Họ cố ý giết hại, tìm cách giết hại, đây gọi là khởi (khởi động).

Lại nữa, có hành động, không hành động, hoàn toàn không hành động. Hành động là những việc tạo tội, không hành động là không tạo tội. Không tạo tội và hành động tạo tội kia cùng khởi động, thì dù tâm niệm tạo ra nghiệp giết hại đã diệt, nhưng pháp thiện, vô ký vẫn nối tiếp nhau mãi không đoạn tuyệt.

Hỏi: Thế nào là không gây cho nên tội mà gọi là nghiệp (hành động)?

Đáp: Vì có khả năng tạo nhân-tạo quả cho việc tạo tội (tác nhân). Câu này có nghĩa gì? Vì mọi nơi đều nói trong nhân có quả và trong quả có nhân.

Như trong kinh, Như Lai có nói: Có thể trông thấy, có thể va chạm tiếp xúc thì gọi là sắc. Không tạo ra là vô tác, tạo ra cái mới là đối tượng, từ cái không thể trông thấy, không thể tiếp xúc, mà tạo ra cái có thể trông thấy, có thể tiếp xúc. Vì người kia không tạo tội, cho nên nói

là có thể trông thấy, có thể tiếp xúc. Như vậy nơi đó, nếu sự kiện thân đã dựa kề vào thân để giết chết sự sống bằng dao, gậy... thì gọi là tác bất tác, đều được gọi là nghiệp của thân.

Lại như người Tự Tại ra khẩu lệnh giết người Tiên, vì có lòng giận dữ muốn giết hại chúng sinh, sứ giả nhận sắc lệnh, dựa vào khẩu lệnh của người Tự Tại mà giết hại người Tín Tiên Dạ-xoa. Do lòng giận dữ mà người Tiên giết hại chúng sinh. Người Tự Tại kia và người Tiên cùng tạo ra nhân (tác nhân) giết chết sự sống của Dạ-xoa. Khi sứ giả đã giết Dạ-xoa thì người Tự Tại kia và cả người Tiên đều đã thành tựu thân không tạo nghiệp.

Lại như người thọ giới, khi sắp thọ giới, thân hoạt động miệng nói, đến giờ nhận lãnh giới pháp thì đứng yên lặng, thân miệng không hoạt động. Sau khi làm pháp yết-ma xong, người thọ giới kia mới được thành tựu nghiệp thân không tạo tác. Sự kiện này cũng như vậy. Lại như nghiệp miệng, nhưng miệng thì không nói, chỉ biểu lộ bằng cử chỉ, chỉ gật đầu, nháy mắt, nhướng chân mày, đưa tay lên, qua sự kiện trong khi thọ giới, cũng được thành tựu nghiệp miệng không tạo tác. Đáp lại, thân tạo ra nghiệp, nhưng thân lại không hoạt động, miệng nói lên những phương tiện tạo nghiệp của thân. Lúc sự kiện đó được hoàn thành, thì cũng được thành tựu nghiệp thân không tạo tác.

Có người nói: Miệng và ý cũng được thành tựu nghiệp sát sinh. Nghiệp sát sinh này là nghiệp của ý và miệng, chứ không phải là nghiệp của thân. Dù có lời nói này, nhưng nghĩa đó không phải vậy. Vì sao? Vì nếu chính khi miệng nói thì tâm đã nhớ nghĩ, đã trở thành sát sinh. Có thể là nghiệp của miệng, là nghiệp của ý. Câu này có nghĩa gì? Nếu miệng và ý là thể của nghiệp sát, thì người Tự Tại ra lệnh giết chúng sinh kia, tâm của tiên nhân cũng nhớ nghĩ đến sự giết chết chúng sinh kia, tức là khi vừa nhớ đến lệnh sai khiến của mình thì mạng sống của chúng sinh kia lẽ ra phải chấm dứt. Nhưng sự kiện này không như vậy, vì lẽ kẻ bị sai khiến kia tin tưởng ở Tiên nhân, còn lúc này thì nghiệp của thân Dạ-xoa đã thành là việc phải sát sinh. Nếu không như vậy thì khi người Tự Tại kia miệng nói giết đi và lúc Tiên nhân nọ tâm nổi giận, thì lẽ ra phải trở thành sát sinh mà thật ra không thành.

Lại còn có lỗi là đằng khác, vì người Tự Tại kia tuy miệng đã ra lệnh sát sinh, trong khi kẻ được sai khiến chưa kịp giết hại. Người Tự Tại kia được chứng ngộ Kiến đạo. Sau khi sứ giả nhận lệnh mới sát sinh. Nếu miệng vừa ra lệnh giết xong mà gây tạo sát sinh, thì khi chứng ngộ phần vị Kiến đạo rồi, sau đó mới là sát sinh, nhưng nghĩa này

không phải vậy, vì đã được xa rời nhân sát sinh kia và tâm ác phá giới... Vì vậy, không do hai nghiệp miệng và ý làm Thể cho sát sinh. Vì sao? Vì nghiệp thì không sai biệt. Câu này có nghĩa gì? Vì tướng của thiện nghiệp-bất thiện và vô ký... mỗi thứ đều khác nhau. Vì tướng không sai biệt như vậy cho nên nghiệp của thân-miệng-ý cũng không sai biệt. Nhưng do phương tiện xa gần mà nghiệp sát sinh của thân-miệng-ý đã thành, thì sự kiện này không ngăn ngừa được.

Hỏi: Miệng nói giết hại, thì nghiệp sát đã thành hay chưa?

Đáp: Chưa thành. Vì sao? Vì vượt quá thời gian. Câu này có nghĩa gì? Do những thời gian nào? Những phương tiện nào? Ở đâu? Khi người kia giết hại đã vượt qua thời gian và nơi chốn... mà người Tự Tại đã nói.

Người giết hại thì mắc tội, người bảo giết không có tội, nghiệp của thân là dựa vào thân để tạo nghiệp, gọi là tự nghiệp ( nghiệp của thân). Câu này có nghĩa gì? Dựa vào thân để tạo nghiệp, tùy nghiệp mà thân đã tạo ra, gọi là thân nghiệp.

Hỏi: Không có mạng có thể giết. Giết thế nào là mắc tội sát sinh?

Đáp: Dù không có thân mạng thật, mà cắt đứt tự Thể hòa hợp,

vẫn gọi là sát sinh. Như chặt cây rừng, dập tắt tim đèn... Nếu có cái ngã linh thiêng thì cái ngã linh thiêng ấy phải thường còn, không có nghĩa sát sinh.

Hỏi: Gây tổn hại các ấm nào gọi là giết? Hại trong quá khứ, hại trong vị lai, hại trong hiện tại. Nếu giết hại trong quá khứ, thì quá khứ đã diệt, nếu giết hại trong vị lai thì vị lai chưa đến, nếu giết hại ngay trong hiện tại thì trong sát na không dừng lại?

Đáp: Có người nói, trú ở đời hiện tại thì bị hoại diệt, còn đời vị lai thì tự Thể năm ấm hòa hợp. Lại có người nói: Hư hại cả đời vị lai và hiện tại. Câu này có nghĩa gì? Vì dao, gậy chỉ có thể gây sát hại năm ấm ở ngay đây. Đó là giết.

Lại có người nói: Năm ấm tự diệt chứ không phải là nhân duyên diệt.

Người thì nói: Hiện tại chỉ làm hư hỏng Sắc ấm trong năm ấm, vì dao-gậy... có thể cắt đứt, có thể va chạm, còn bốn ấm kia thì không thể cắt đứt và va chạm.

Có người lại nói: Giết hại cả năm ấm. Bốn ấm kia mặc dù tự nó không thể va chạm, nhưng lại sống, dựa vào Sắc ấm, mà Sắc ấm đã hư hỏng thì bốn ấm kia cũng hư hỏng theo, ví như chiếc bình đã bể thì nước hay sữa cũng chảy tuột mất.

Có người lại nói: Chỉ giết hại ấm vô ký, vì trong ấm vô ký dao- gậy có thể va chạm, không có sự va chạm, thì ấm có hai loại, tất cả nghiệp có ba loại, như trước đây đã nói, cho nên biết như vậy.

Hỏi: Trong kinh, Như Lai có nói: Có hai loại nghiệp: Một là nghiệp sinh khởi. Hai là nghiệp tạo ra. Hai nghiệp này nếu nói rộng thì có ba loại, là nghiệp thân-miệng và ý. Sự khác nhau của ba nghiệp này như vậy nào? Từ nương tựa mà nói, hay là từ Thể mà nói, hay là từ phát sinh mà nói?

Nếu từ chỗ nương tựa mà nói tức là một nghiệp, nhưng mọi nghiệp đều nương tựa vào thân. Nếu từ Thể mà nói tức là một nghiệp, tất cả mọi nghiệp đều chỉ có khẩu nghiệp. Nếu từ phát sinh mà nói tức là một nghiệp, nhưng mọi nghiệp từ tâm phát sinh.

Đáp: Dựa vào ba thứ tự có ba loại nghiệp. Câu này nghĩa gì? Do tâm suy nghĩa tức là nghiệp của tâm. Dựa vào nghiệp của tâm đó mà phát sinh nghiệp của thân-miệng. Vì nương vào tâm, cho nên phát sinh nghiệp của thân và miệng. Theo thứ tự như vậy, cho nên biết. Có tạo nghiệp hay không tạo nghiệp, cho nên biết. Sự sai khác của nghiệp thân và miệng, cho nên biết. Lại nữa, thân tạo ra nghiệp là dựa vào oai nghi, dựa vào thân để tạo ra hình tướng của mỗi cử chỉ oai nghi kia, đó gọi là nghiệp do thân tạo ra.

Hỏi: Vì thân có đi lại, có hành động, có vận chuyển, cho nên gọi là thân nghiệp. Nếu không đi, không lại thì không gọi là nghiệp?

Đáp: Nếu nói có đi lại là nghiệp của thân, thì việc này không phải vậy. Vì sao ? Vì tất cả pháp hữu vi đều chuyển biến trong từng sát na không dừng lại. Sát na không dừng lại đó sẽ diệt ở chỗ nào? Đã không đi-không đến thì tại sao lại nói là đi lại, hành động, vận chuyển, gọi là nghiệp của thân?

Hỏi: Nghĩa này không phải vậy. Vì sao? Nếu tất cả pháp luôn xê dịch, một sát na cũng không ngừng, có thể nói như vậy, cũng nhận thấy có pháp dừng lại trong sát na chứ không phải là không dừng lại, tại sao lại nói không đi-không đến?

Đáp: Nghĩa này không phải vậy. Vì sao? Vì pháp hữu vi hoàn toàn không đứng lại (an trú). Đây là nói rõ nghĩa gì? Vì tất cả các pháp hữu vi kia đều không nhân-không duyên, tự nhiên mà diệt. Đây lại là nghĩa gì? Vì pháp có thể tạo ra thì có nhân duyên mà diệt. Pháp tức là không có vật, nếu không có vật thì pháp kia không có tạo ra. Vì pháp hữu vi không nhân, không duyên, mà diệt mất một cách tự nhiên. Nếu chính

lúc pháp sinh mà không diệt, thì về sau cũng không cho nên diệt. Nếu không diệt thì nhất định là thật. Nếu nhất định là thật, thì không cho nên thay đổi. Nếu như vậy thì không cho nên theo nhân duyên diệt kia mà diệt.

Hỏi: Tôi nhận thấy có pháp đã từ nhân duyên mà diệt, như củi… là các pháp đều từ nhân duyên của lửa... mà tàn rụi. Trong mọi lượng thì lượng hiện thấy là hơn hẳn. Vì nghĩa này cho nên tất cả pháp đều diệt từ các nhân duyên?

Đáp: Làm sao biết được củi… là các pháp đều dựa vào các nhân duyên của lửa mà tàn rụi? Tôi đã nói không nhân mà tự nhiên diệt. Cho nên suy nghĩ về nghĩa này! Hỏi: Vì nhân của lửa mà các pháp như củi… diệt, cho nên không trông thấy phải không? Hay là vì không có nhân duyên, mà tự nhiên diệt cho nên không trông thấy? Nghĩa này thế nào? Nhân duyên vốn nối tiếp nhau diệt, ngoài ra lại không nảy sinh, cho nên không trông thấy. Nhân duyên diệt không phải như gió thổi làm tắt đèn, tay chấm dứt tiếng chuông. Sự nhận biết những hiện tượng như vậy này là sự nhận thức của trí so sánh chăng.

Đáp: Tôi đã nói không phải là sự kiện không có thể tạo ra. Đây là nói rõ nghĩa gì? Nếu có một pháp từ nhân duyên mà diệt thì lẽ ra tất cả pháp cũng đều diệt từ nhân duyên, không có pháp nào không phải từ nhân duyên mà diệt, giống như pháp sinh thì tất cả đều từ nhân duyên mà phát sinh, không có pháp sinh nào không từ nhân duyên. Chẳng hạn như tâm-âm thanh và ngọn lửa, không phải là nhân duyên mà diệt, vì chúng không chờ đợi nhân duyên mới diệt.

Hỏi: Nghĩa này không như vậy. Vì sao? Vì tâm niệm sau nảy sinh thì tâm niệm trước diệt đi, tiếng sau phát ra thì tiếng trước im mất, vì pháp trước chưa kịp đợi chờ pháp sau, vì vậy biết được chúng đều từ nhân duyên mà diệt chăng?

Đáp: Nghĩa này không như vậy. Vì sao? Vì tâm niệm và âm thanh kia không chờ đợi nhau. Đây là nói rõ nghĩa gì? Vì có sự ngờ vực cho nên mới biết và biết một cách quyết định. Hai pháp đó không cùng lúc khổ-vui-tham-giận cũng đều như vậy. Lại nữa, vì tâm niệm và âm thanh trước thì nhanh, tâm niệm-âm thanh sau lại chậm, vậy thì làm sao tâm niệm-âm thanh không nhanh mà có thể gây tổn hại cho tâm niệm, âm thanh nhanh kia được? Vì vậy, pháp diệt mất không từ nhân duyên.

Hỏi: Mặc dù chiếc đèn và ngọn lửa trong từng niệm không dừng lại, vì pháp không có nhân dừng lại mà có diệt và diệt không phải là pháp. Dựa vào pháp diệt kia mà có sự tắt mất ở chiếc đèn và ngọn lửa.

Vì vậy, phải dựa vào nhân duyên mà diệt chăng?

Đáp: Nghĩa này không như vậy. Vì sao? Vì pháp là không có vật thì tại sao lại có thể làm nhân cho sự diệt. Lại nữa, pháp là nhân duyên sinh chứ không phải là pháp sát na không dừng lại, trong từng sát na tâm thì sát na tâm hoàn toàn không thể làm nhân cho sinh và làm nhân cho diệt.

Như vậy, tất cả các pháp hữu vi đều không từ nhân duyên mà diệt, cho nên biết.

Như đã giải đáp, nếu dựa vào lửa... có thể làm nhân cho củi... bị tàn rụi, như vậy thì nhân phát sinh tức là nhân tố của sự diệt. Đây nói rõ nghĩa gì? Dựa vào những ngọn lửa nào phát sinh các sắc nào? Tức là ngọn lửa kia có thể tạo ra sự nấu chín loại ăn rất tốt, sự nung chín đó làm nhân cho trạng thái diệt. Vì vậy cho nên ngay nơi nhân của sự sinh là nhân của sự diệt, không còn có nhân nào khác. Nhưng nghĩa này không như vậy. Làm sao chỉ một pháp mà có thể vừa làm cho pháp sống động, lại vừa có thể khiến pháp tiêu mất. Vả lại, các nhân tố sai biệt như vậy trong mỗi sự khác biệt của ngọn lửa, đều do sự phân biệt hư vọng của ý thức, như nhân của tro, nước uống, rượu đắng, sương, mặt trời, đất, nước, lửa, gạo có thể sinh ra sự nấu chín khác nhau, các màu sắc của sự nấu chín khác nhau ở nơi đó làm sao phân biệt được.

Hỏi: Không như vậy. Vì sao? Vì lửa đun nước, nước do lửa mà cạn, vậy lửa là nhân của sự cạn khô chăng?

Đáp: Như trước đây đã giải thích, làm thế nào biết được nước là do lửa mà cạn chứ không phải tự nhiên mà cạn.

Hỏi: Nếu vậy thì lửa là do cái gì tạo ra?

Đáp: Giới hạn lửa được mở rộng hơn, dựa vào năng lực của lửa mà năng lực của nước suy yếu dần, cho đến thời gian sau này. Thể của nước nối tiếp nhau đoạn tuyệt không phát sinh, những ngọn lửa tạo ra không phải những ngọn lửa diệt đi. Vì vậy tất cả pháp hữu vi tự nhiên mà diệt, không nhân duyên diệt, pháp diệt đó sát na không ngừng, cho nên diệt ngay. Thành tựu các pháp không dừng lại trong sát na như vậy. Vì sát na không dừng lại, cho nên pháp này không đi đến chỗ kia.

Hỏi: Tôi vẫn trông thấy pháp này ở nơi khác. Nếu pháp này không di chuyển đến nơi khác thì làm sao biết được ở chỗ khác có mà trông thấy và nhận thức được mình đang ở một nơi khác?

Đáp: Như cỏ và ngọn lửa, cho nên không đi. Vì vậy, thân oai nghi gọi là thân tác pháp. Nghĩa này đã thành lập chứ không phải cho là thân khác, có thật pháp riêng biệt. Như một phương sinh ra màu sắc gọi là

sắc dài, dựa vào sắc dài ấy lại trông thấy màu sắc khác gọi là sắc ngắn. Dựa vào bốn phương, cho nên trông thấy màu sắc của bốn phương, dựa vào một vật hình tròn, cho nên gọi là sắc tròn.

Như vậy, các màu sắc dài-ngắn-vuông-tròn-cao-thấp, ví như gánh một hòm lửa đi thẳng không dừng lại-không tắt mất, sẽ trông thấy ngọn lửa nối tiếp nhau tạo thành một đường lửa chạy dài, mà gọi là lửa hình dài. Ngọn lửa ấy tiếp tục đi vòng quanh không dừng lại-không tắt mất thì gọi là lửa hình tròn, tùy theo mọi cách chuyển đổi mà thấy đủ loại hình dáng khác nhau của ngọn lửa.

Như vậy, lìa ngọn lửa thì không có sự khác biệt về pháp hình tướng có thật. Nếu lìa ngọn lửa, thì ngoài pháp có hình tướng sẽ có hai tướng so sánh nhau. Nhãn căn thì thấy dài mà thân căn tiếp xúc thì ngắn. Vì một sắc đưa vào chứ không phải là hai căn thấy, giống như pháp tiếp xúc dài ngắn… trong sắc như vậy nên biết.

Pháp tiếp xúc chỉ có tâm chứ không phải là căn hiện tại có thể nắm bắt, có thể biết được. Như trông thấy hình dáng ngọn lửa đó, nảy sinh sự nhớ nghĩ và nhận biết trong sự cảm xúc-va chạm; như ngửi mùi thơm của hoa, gợi lên ý niệm trong màu sắc; pháp này thuận theo như thế, dựa vào pháp khác rồi nhớ nghĩ một pháp khác mà không có một pháp nào xúc chạm. Thật ra, có pháp dựa vào cảm xúc va chạm mà có được pháp khác trong oai nghi. Vì vậy không có pháp chân thật của thân oai nghi.

Hỏi: Nghĩa này không như vậy. Vì sao? Vì như trong đêm tối lờ mờ, từ xa thấy hình dáng bức tượng hoặc dài hay ngắn, sự việc này phải là thật chăng?

Đáp: Chỉ trông thấy màu sắc lờ mờ mà hư vọng phân biệt các màu sắc, hình dáng dài ngắn... khác nào như con kiến trông thấy mình đang đi, thấy vây bọc chung quanh. Sự việc này cũng như vậy. Cái khác của thân oai nghi lại không có pháp thật, chỉ có oai nghi của thân mới được gọi là tác pháp (pháp tạo tác), chứ không rời ngoài thân mà có tác pháp riêng biệt. Trước đây nói về tâm tư duy, là sự nhận thức trong tâm phân biệt về ngã như vậy, tác là như vậy, có thể sinh ra nghiệp thân và miệng, gọi là nghiệp của tâm. Nếu thân đã gây tạo thì gọi là nghiệp của thân. Nếu miệng đã gây tạo thì gọi là nghiệp của miệng, không có pháp thật nào khác biệt với ba nghiệp.

Hỏi: Khác với nghiệp thân và miệng, thật có pháp khác biệt. Vì sao? Vì có ba loại sắc không cấu uế được tăng trưởng, không tạo ra nghiệp đạo... Câu này có nghĩa gì? Trong kinh Như Lai có nói: “Sắc

thâu nhiếp ba loại là:

Sắc có thể trông thấy, có thể trở ngại.

Có sắc không thể trông thấy, có thể gây trở ngại.

Có sắc không thể trông thấy, không thể gây trở ngại”.

Sắc không cấu uế, nghĩa là sắc vô lậu. Sắc không cấu uế là sao? Sắc không cấu uế có nghĩa là pháp vô lậu. Pháp vô lậu là gì? Nghĩa là đối với thời gian quá khứ-vị lai-hiện tại không nảy sinh tâm niệm giận dữ, yêu mến trong sắc, cho đến không nảy sinh giận dữ-yêu mến trong thức. Vì nghĩa này, cho nên gọi là pháp vô lậu. Nếu như vậy thì xa rời pháp không tạo tác, ở chỗ nào có Sắc không thể trông thấy, không thể gây trở ngại. Vì là vô lậu cho nên biết có pháp không tạo tác xa rời sức tăng trưởng của nghiệp thân-miệng và ý. Trong kinh, Như Lai có nói: Người có đức tin là những thiện nam, thiện nữ tu hành bảy loại công đức, suốt ngày đêm thường xuyên sinh công đức và nuôi lớn công đức, trong mọi cử chỉ đi-đứng-ngủ-thức... “Nếu rời xa nghiệp của thân- miệng thì không có “không tạo tác”, tại sao pháp của tâm khác mà có thể được tăng trưởng? Vì vậy nên biết, rời xa nghiệp của thân-miệng mà có pháp “không tạo tác”. Lại nữa, chính mình không tạo ra nghiệp mà khiến cho người khác tạo cho nên nghiệp. Nếu không có “không tạo tác” thì nghiệp này làm thế nào được hoàn thành? Hơn nữa, không phải chỉ sai khiến người ta tạo ra nghiệp thì có thể gọi là thành tựu tạo nghiệp, vì nghiệp đó chưa thành hình, lại còn có lỗi là đằng khác. Mặc dù gây tạo nghiệp nhưng chưa có thực thể thành tựu, vì trong kinh, Như Lai có nói: “Các Tỳ-kheo ngoại nhập có mười một loại nhập không thâu nhiếp cho nên không thể trông thấy, không thể trở ngại, nhưng không nói là không phải sắc”. Đây là vì nghĩa gì mà Như Lai lại nói thế? Vì Đức Như Lai nhận thấy sắc “không tạo tác” bao gồm trong pháp của nhập cho nên mới nói như vậy.

Lại còn có người đưa ra vấn nạn: Nếu không có pháp “không tạo tác” thì cũng sẽ không có tám Thánh đạo, vì không có lời nói chân chánh và nghiệp chân chánh, kể cả thì sống chân chánh trong định, cho nên biết rằng nhất định có pháp “không tạo tác”.

Lại có người chất vấn: Nếu không có pháp “không tạo tác”, xa lìa Ba-la-đề-mộc-xoa thì cũng sẽ không có giới “không tạo tác”, vì thọ giới xong rồi sau đó vẫn không có tạo tác. Như trong lúc ngủ và những người hay quên vì bệnh đau đầu... thì cũng gọi là Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni. Vì vậy cho nên biết nhất định có pháp “không tạo tác”.

Lại có kinh mà trong đó Như Lai đã nói về: Xa lìa chiếc cầu phá

giới. Nếu không có pháp “không tạo tác” thì sao lại nói xa lìa chiếc cầu phá giới. Vì vậy cho nên biết có pháp “không tạo tác”.

Đáp: Câu vấn nạn này vô cùng phức tạp. Mặc dù đã dùng rất nhiều lời lẽ để diễn đạt, nhưng về ý nghĩa đều không như vậy. Vì sao? Vì trước đây tuy ông dẫn chứng ba loại sắc đã nói trong kinh Như Lai, ông lại không hiểu nổi ý của kinh Như Lai, nghĩa này thế nào? Tất cả năng lực thiền định của Thánh nhân, nhận thấy sắc của cảnh giới Tam-muội, dựa vào năng lực Tam-muội mà phát sinh sắc đó. Vì sắc đó không phải là cảnh giới (đối tượng trực tiếp) của nhãn căn, cho nên không thể trong thấy. Ngoài ra, tất cả sự vật đã không có khả năng cản trở cho nên không thể ngăn ngại.

Hỏi: Nếu nói không phải là cảnh giới của nhãn căn, cho nên không thể gây chướng ngại thì tại sao gọi là sắc?

Đáp: Ông đã xa lìa tâm và ý về có sắc “không tạo tác”. Vì sao có thể gọi là sắc “không tạo tác”? Lại trả lời tiếp: Sắc này mới thật là sắc Tam-muội của Thánh trí, thuộc cảnh giới vô lậu, không giống với sắc hữu lậu của thế gian.

Nói sắc vô lậu là dựa vào sắc của năng lực thiền định Tam-muội kia, được gọi là vô cấu. Thánh nhân đã ở trong vô lậu Tam-muội mà nói pháp vô lậu.

Lại có người nói: Sắc của A-la-hán và sắc bên ngoài, đều gọi là vô lậu, vì đã xa lìa pháp hữu lậu.

“Tôi không chấp nhận nghĩa này”.

Lại tăng trưởng công đức, nghĩa là sao? Vì pháp như vậy. Thí chủ bố thí bao nhiêu vật cần dùng như vậy, thường thường sẽ có bấy nhiêu sự thọ dụng như vậy.

Thọ dụng như vậy, tức là dựa vào năng lực công đức của người thọ dụng, tuy thí chủ có tâm niệm khác nhưng vẫn dựa vào bổn tâm, bản thể liên tục tu tập một cách tỉ mỉ chín chắn, thì ngày càng trở cho nên tốt đẹp. Vì chuyển biến tốt đẹp, cho nên sẽ được thành tựu rất nhiều hiệu quả phước đức trong đời sau.

Căn cứ vào nghĩa này, cho nên Đức Như Lai nói: Phát sinh nhiều công đức làm cho công đức tăng trưởng, chẳng lìa tâm-lìa sắc mà có được pháp “không tạo tác”.

Hỏi: Thế nào là thân-tâm khác dựa vào thân-tâm khác mà liên tục chuyển biến vi tế tăng trưởng phước đức trong thân-tâm khác?

Đáp: Thân tâm khác dựa vào thân-tâm khác là thế nào? Có pháp không tạo tác trong thân-tâm khác, phải không? Trả lời tiếp: Nhưng

nghĩa này không như vậy. Tôi dựa vào nghiệp của thân-tâm và nghiệp của miệng mà có được công đức thiện-ác. Dựa vào bổn tâm, tạo ra bổn tâm không quên mất Thể vẫn liên tục, bệnh điên đầu, ngủ nghỉ... thường xuyên được tăng trưởng, không tạo nghiệp là chính mình không tạo nghiệp mà lại khiến người khác tạo nghiệp, thì làm sao hoàn thành được nghiệp đạo. Đây là nói rõ nghĩ gì? Vì dựa vào kẻ sai khiến (sứ giả) mà nghĩ ra cách giết hại chúng sinh kia. Vì vậy tính chất vẫn liên tục, tỉ mỉ trong con người sứ giả càng chuyển biến nảy sinh thô bạo. Vì nghĩa này, cho nên có thể phát sinh rất nhiều lỗi lầm trong đời vị lai. Lại nữa, cũng không chỉ là kẻ bị sai khiến tạo ra việc ác, mà kẻ tự tạo ra điều ác và việc tạo ra điều ác đã kết thúc, cũng nảy sinh khá nhiều lỗi lầm trong đời mai sau. Vì vậy ở trong đời vị lai thân thể vẫn chuyển biến phát sinh liên tục, gọi là nghiệp đạo. Bởi vì đã rõ về nghĩa của quả trong nhân, cho nên xa lìa chiếc cầu phá giới. Hôm nay, vì ông có bệnh điên đầu cho nên mới nói như vậy phải không? Nếu thật sự có bệnh đau đầu, loạn não, thì nhanh chóng tìm Nhân trần và Tử tô uống để chữa lành, chứ không cho nên nói những lời phi pháp.

Hỏi: Vì sao thêm cho tôi có pháp “không tạo tác” mà ông tự lập luận là từ tâm phát sinh bổn thể tương tục vi tế chín chắn, mới có được pháp tăng trưởng?

Đáp: Tôi không thêm cho ông có pháp “không tạo tác”, nhưng pháp mà ông đã nói không có nghĩa như vậy. Đây nói rõ nghĩa gì? Chính vì dựa vào tâm mà thực hành việc của thân-miệng, cho nên khi công việc đã làm xong, thì thành tựu nghiệp đạo, là ông đã có pháp xa lìa tâm-thân-miệng. Ở trong pháp Phật, không có nghĩa như vậy. Các pháp thế tánh-thời-phương... của vi trần thì Ni-kiền-tử cho là chúng có bên ngoài tâm.

Các pháp không có tâm niệm thiện-ác như vậy, thì trí giả không chấp nhận, vì vậy không thành lập việc xa lìa sắc-tâm, ngoài thân-tâm mà có pháp “không tạo tác”.

**

LUẬN KINH DI LẶC BỒ TÁT SỞ VẤN