SỐ 1513 — KINH THÍCH NĂNG ĐOẠN KIM CANG BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA

SỐ 1513

KINH THÍCH NĂNG ĐOẠN KIM CANG BÁT-NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA

Bồ-tát Vô Trước viết kệ tụng .Bồ-tát Thế Thân viết lời bình luận giải thích. Hán dịch: Đời Đường –Tam Tạng Pháp sư Nghĩa Tịnh.

QUYỂN THƯỢNG

Văn nghĩa thứ lớp của Kinh này

Không trí tuệ sáng, không hiểu nổi

Chúng con cúi đầu trước giáo pháp

Vô biên công đức thân nầy được

Đầy đủ phước đức nên kính lạy

Tôn thờ giáo pháp trên đỉnh đầu

Cửa giác khó vào, Ngài đến được

Hết lòng giúp ích, khắp chúng sinh.

Kinh nói: Có khả năng làm lợi ích tối thắng. Đấy là nói với hàng Bồ-tát đã thành thục, nên có thể phó chúc những điều tối thắng, đây là nói với hàng Bồ-tát chưa thành thục. Vì sao đối với các Bồ-tát, lợi ích tối thắng lại là những điều phó chúc tối thắng? Để giải câu hỏi nầy, tụng nói:

Lợi ích hơn, nên biết

Cho mình và người thân

Được, chưa được, không thoái

Là phó chúc tối thắng.

Vì có lợi ích cho chính bản thân Bồ-tát và cũng có khả năng làm cho những người thân thuộc cùng loại với Bồ-tát đó, cũng được lợi ích nên gọi là lợi ích tối thắng. Và giúp cho chính thân người ấy, được thành thục Phật pháp và thâu phục chúng sanh. Tức là bản thân họ được lợi ích mà còn dạy bảo, hóa độ các người khác, cũng đủ sức thực hiện để mọi việc được thành tựu. Ấy là làm cho những kẻ thân thuộc có được lợi ích. Nên biết như thế.

Còn đối với những người (Bồ-tát) chưa được những công đức cần có thì làm cho họ không thoái lui nhân tu hành, qua sự gần gũi gửi gắm của Thiện tri thức. Thế nên, không dùng phó chúc cao quí mà căn dặn cho nhau.

Trong đấy có nói: “Được không thối”, là muốn làm cho người ấy, đừng bỏ pháp Đại Thừa- “Những ai chưa được thì chẳng thoái lui”; tức là làm cho họ ở trong pháp Đại thừa càng đặc biệt tiến phát cao hơn.

Còn những người phát tâm hướng đến hạnh Bồ-tát thừa thì phải trụ như thế nào? - Để giải đáp câu hỏi nầy, tụng nói:

Nơi tâm Rộng, Tối thắng

Tột cùng-Không điên đảo

Ý vui làm lợi ích

Thừa nầy công đức đủ.

Ở đây nói rõ nghĩa gì? - Là nếu Bồ-tát thực hiện bốn thứ ý vui làm lợi ích trước hết là phát tâm trụ, với đầy đủ ý vui Đại thừa thì mới gọi là công đức vẹn toàn.

Bốn ý vui làm lợi ích là gì? - Đó là:

Ý (tâm) Rộng lớn.

Ý (tâm) Tối thắng.

Ý (tâm) Tột cùng.

Ý (tâm) Không điên đảo.

Kinh nói: “Các hữu tình phát tâm hướng đến Bồ-tát thừa (phát thú Bồ-tát), nên sinh tâm như thế”, “nói rộng …đến…tất cả như thế”, đấy là nói Ý vui rộng lớn làm lợi ích.

“Ta đều làm cho họ được chứng nhập Niết-bàn Vô dư mà diệt độ”, đấy là nói Ý vui tối thắng làm lợi ích.

“Tuy độ vô lượng chúng sinh như thế…đến…chẳng gọi là Bồ-tát”, đấy là nói Ý vui tột cùng làm lợi ích. Ý này là thế nào?

- Là nói, có bao nhiêu chúng sinh đều giúp họ (xem họ) đồng với Bồ-tát. Khi mình được vắng lặng tịch diệt rồi, thì mình và chúng sinh

(hữu tình) không khác chi nhau. Nếu còn ý tưởng cho chúng sinh có chỗ khác với mình, thì không được gọi là Bồ-tát. Còn như coi chúng sinh, chính là thể tánh của mình, tức là triệt để rốt ráo, cứ thế mà chẳng bỏ, thì gọi là Ý vui Tột cùng làm lợi ích.

Nếu Bồ-tát còn có tưởng về ta, tưởng chúng sinh, tưởng thọ giả và càng mong muốn hướng về các tưởng đó thì không gọi là Bồ-tát. Đây là nói Ý vui không điên đảo làm lợi ích. Đấy là do thấy có thân mình, nên sinh ra tưởng có ta v.v.. Nếu đã đoạn dứt hết các tưởng đó rồi, thì không còn điên đảo nữa.

Sau đây, sẽ trình bày rõ ràng về các hữu tình phát tâm hướng đến Bồ-tát thừa, nên tu hành như thế. Kinh nói: “Bồ-tát chẳng trụ vào sự khi bố thí…” Cho đến “nên bố thí như thế”, trong đấy có ý gì? Chỉ dùng một tiếng “Thí” mà gồm hết thảy cả sáu pháp Đáo Bỉ Ngạn (Ba-la-mật) kia vậy? - Đáp:

Sáu độ đều là Thí

Tài-Vô uý-Pháp thí

Theo thứ tự như thế

Là tu hành không trụ.

Ở đây nói sáu pháp Ba-la-mật đều gồm có tướng bố thí. Tánh chất của bố thí nầy là gồm Tài thí, Vô uý thí và Pháp thí.

Tài thí đứng đầu-tức là bố thí.

Vô uý thí, cũng gọi là Giới-Nhẫn. Đối với chỗ không thù oán thì là giới Ba-la-mật. Đối với nơi có thù oán thì là Nhẫn Ba-la-mật vì chẳng làm cho họ sợ, tức là vô uý thí.

Pháp thí tức là Tinh tấn-Định-Tuệ v.v.. Nói pháp cho người quên mệt mỏi biếng lười là Tinh tấn Ba-la-mật. Hiểu rõ tâm tình người nghe pháp, là Định Ba-la-mật, và giảng nói pháp Như thật là Tuệ Ba-la-mật. Chính đấy là chỗ tu hành của bậc Đại Bồ-tát, tức là dùng một chữ Thí mà bao gồm cả sáu hạnh.

Kinh nói: “Bồ-tát chẳng trụ nơi sự mà bố thí” như thế v.v.. Trong đó, nói tính không trụ là gì? - Tụng đáp:

Không trụ chấp tự thân Báo ân và quả báo.

“Nói không trụ vào sự”, đây muốn chỉ rõ là không tham đắm vào thân mình: “Không trụ tùy thuận chỗ nào mà bố thí”, đấy là chỉ rõ không tham đắm ở sự đền ân bằng lợi dưỡng và cung kính v.v.. Cầu ân mong lợi cũng có lắm sự nhiều cách, cho nên nói “không nên tùy thuận chỗ nào mà bố thí”. - “Không trụ vào sắc v.v..” tức là chẳng tham đắm

quả báo. Hỏi: Vì sao phải không trụ vào đâu khi bố thí? Tụng đáp:

Để lìa tâm chẳng khởi Và lìa các hạnh khác.

Ở đây chỉ rõ, do chỗ nghĩ tự thân, nên không hành bố thí. Vì muốn họ lìa bỏ việc không khởi tâm bố thí, nên nói: Chớ nên tham đắm thân mình, mà phải bố thí nhanh chóng. Do tâm mong cầu báo ân và quả báo, nên từ bỏ quả vị Chánh Giác Bồ-đề, là cũng vì tham đắm vào các việc khác mà hành bố thí. Thế nên cần phải từ bỏ sự mong cầu các việc khác mà hành bố thí.

Sau đây, sẽ nói việc hàng phục (làm chủ) tâm mình, việc đó như thế nào? Tụng nói:

Thâu phục cả ba thứ

Với tướng, tâm dứt bỏ

Các nghi hoặc sau nầy

Tùy sanh đều trừ hết.

Kinh nói: “Bồ-tát nên hành bố thí như thế”.. cho đến … “cũng không nên chấp trước vào các tướng tưởng”. Đây là nói rõ vật được xả bỏ, người nhận và người bố thí. Đối với ba thứ đó, tâm không có ý tưởng tham đắm.

Từ đó, nói về lợi ích của việc bố thí. Có người nghi vấn: Đã nói khi bố thí phải lìa bỏ các tướng; tại sao lại còn nói bố thí được nhiều phước đức, lợi ích? Vì giải đáp điều này nên nói: “Sanh phước đức rất nhiều”.

Hỏi: Vì sao sau khi tuyên nói về tu hành không nói rõ tướng trạng phước lợi, mà mãi đến phần dưới sau mới nói đến? - Đáp: Vì muốn làm rõ, nếu người không chấp vướng tưởng về tướng thì mới có thể thực hành hạnh bố thí không chấp trụ được.

Tiếp theo từ đây kinh nói đều là để dẹp trừ lần lượt từng nghi hoặc sau. Nhân đó có điều nghi, hỏi: Nếu đã không chấp trước vào pháp mà hành bố thí, thì như thế nào hành bố thí cầu quả vị Chánh giác tối thắng vậy? Để đáp điều nghi ngờ này, kinh nói: “Ông nghĩ sao? Có thể lấy thân tướng đẹp đẽ để nhìn thấy Như Lai không”? Như thế cho đến nói rộng.

Tụng nói:

Nếu cùng tập hợp tạo

Diệu tướng chẳng thắng tướng

Ba tướng, luôn đổi khác

Không chúng là Như Lai.

Nếu cho: Như Lai là do các nhân duyên như bố thí v.v... lành tạo nên, ở trong tướng hữu vi, được tánh tối thắng, thì sẽ thấy Như Lai có hình tướng tối thắng. Nhưng nếu hướng về tánh Chân như Như Lai thì Như lai tức là không có tướng tối thắng này. Do vậy, không nên lấy tướng vi diệu tối thắng mà quán xét Như Lai. Vì Pháp thân Như lai không phải do Tập (hữu vi) biểu lộ.

Tiếp, kinh nói: “Vì sao? Vì Như Lai nói tướng tối thắng ấy …” nghĩa là kệ nói: ba tướng luôn dời đổi khác”. Do đó “tướng tối thắng đó tức chẳng phải tướng tối thắng”. Ở đây ý muốn nói, thể của ba tướng là luôn chuyển dời đổi khác.

“Nầy Diệu Sinh! (Tu-bồ-đề) Những tướng tối thắng có được hết thảy đều là giả dối. Cho nên, phải dùng tướng tối thắng chẳng phải tướng mà quán xét Như Lai”. Ý muốn nói, vì từ nhân sinh ra các pháp đều là giả dối, nên là không có. Đây nói Như Lai, tức là Như lai hoàn toàn không có ba thứ tướng đó. Vì lìa tướng này, nên lấy vô tướng làm tướng. Nếu người có thể hiểu rõ Như lai không có tánh sinh-trụ-diệt-biến dị tức không là tánh nhân duyên hữu vi tạo tác mà thành thì như vậy là đã hiểu rõ tánh Như lai.

Cho nên tuy cầu quả Phật mà bố thí, nhưng không phải là chấp pháp mà bố thí. Vậy là đã trừ bỏ các điều nghi.

Tiếp theo, Diệu Sinh lại nghi vấn: Nếu thực hành bố thí không trụ tướng thì nhân ấy thật rất sâu xa. Tiếp nói Như Lai là tánh vô vi thì quả đó lại rất sâu xa. Như thế, người đời sau này, làm sao tin được? Khiến quả báo kia không luống uổng? Để trừ nghi này, Tụng nói:

Nhân và quả rất sâu

Nói ở thời ác kia

Chẳng phải không lợi ích

Bồ-tát ba thù thắng.

Giả sử ở đời mạt pháp, nhưng vẫn có Bồ-tát đầy đủ ba thứ Giới, Đức và Tuệ thù thắng. Do đây nói “lợi ích của quả pháp là không hề luống uổng”. Tụng tiếp nói:

Do ở Phật trước đây…

Từng thọ trì Giới học

Và gieo trồng căn lành

Gọi là đủ Giới, đức.

Kinh nói : “Nhưng vị Bồ-tát đó không phải chỉ tu hành, cung kính, phụng thờ một đức Phật; không phải chỉ gieo trồng căn lành từ một đức Phật”. Đây là chỉ rõ đời trước, được ở bên Phật, đã trì giới, đã tu hành,

đã cung kính hầu hạ và gieo trồng căn lành. Thứ lớp như vậy, người đó sẽ có đủ giới, đủ đức, tiếp đến là đủ tuệ. Tụng nói:

Đoạn dứt hẳn ngã tưởng

Và với cả pháp tưởng

Đấy gọi là đủ tuệ

Hai bốn khác thành tám.

Ý đây nói là ngã tưởng có bốn, pháp tưởng cũng có bốn nên thành tám tưởng. Tụng nói:

Thể riêng, liên tục khởi Trụ đến hết tuổi thọ Lại cầu sinh cõi khác Ngã tưởng có bốn thứ.

“Ngã tưởng có bốn thứ”: Tức là tưởng về ngã, về hữu tình, về thọ giả, về cầu cõi khác. Bốn thứ đó chẳng đồng nhau. Đối với năm uẩn có khác, khi họp lại thì tạo nên loài hữu tình, rồi tự phân chia ra mà có ý tưởng về ngã, Nó liên tục hoạt động tạo nên ý tưởng về Hữu tình. (Tát đỏa còn có nghĩa là hữu tình). Cho đến tuổi thọ vẫn còn thì tạo ý tưởng về Thọ. Khi mạng căn đã dứt thì cầu chuyển sang một thân hữu sau, tạo thành tưởng mong cầu một cõi khác. Về Pháp tưởng thì có bốn. Tụng nói:

Đều không, nên chẳng có,

Có, nên không thể nói

Nhân ngôn thuyết mà nói.

Pháp tưởng có bốn thứ.

Bốn thứ “Pháp tưởng” gồm: 1. Tưởng pháp 2. Tưởng không pháp 3. Tưởng 4. Vô tưởng.

Tưởng pháp là tưởng có các pháp Năng thủ-Sở thủ. Vì các pháp đều không có nên tưởng pháp không sinh, tức sinh tưởng không pháp. Pháp chẳng phải có “kia không có tự tánh, nhưng vì tính không” là có cho nên không phải tưởng không pháp. Đó là tưởng. Tức pháp “chẳng” phải có “kia có cái tánh “chẳng phải có”. Lại vì không phải ngôn thuyết diễn đạt thành nên không phải tưởng ấy. Đó là vô tường nhưng cũng nhân nơi ngôn thuyết cho nên nói có, tức chẳng phải là vô tưởng. Nhờ vào lực tưởng, nên mặc dù chẳng phải ngôn thuyết đạt, mà lại nhờ ngôn thuyết diễn đạt. Cộng chung Ngã tưởng-Pháp tưởng thì có tám thứ chấp

không đồng. Do đoạn tám tưởng dứt hết cho nên gọi đó là người có đủ Tuệ.

Sao ý nghĩa nầy, chỉ nói đến người đầy đủ tuệ mà không nói tới những người đầy đủ giới hạnh, đầy đủ công đức? Đáp: Vì muốn làm sáng tỏ thật tưởng, có những điều sai khác. Đó là những điều gì? Lời tụng nói:

Do sức tin hiểu đó

Tin, nên sinh thật tưởng

Không chấp như ngôn thuyết

Đó là giữ chánh thuyết.

Do nghĩa nầy cho nên nói: Sau khi người ấy có đủ trí tuệ, thì mới nói có đủ khả năng phát sinh niềm tin, khi nghe kinh này. Do người có đủ trí tuệ thì chẳng chấp chặt như ngôn thuyết, hơn nữa do có trí tuệ tùy thuận theo thắng nghĩa (Đệ nhất nghĩa) nên giữ lấy làm chánh thuyết, gọi đó là thật tưởng. Do lý này nên sau đó nói: Không nên chấp là pháp, cũng không nên chấp là chẳng phải pháp, không nên chấp như ngôn thuyết là pháp, lại cũng không chấp là phi pháp”. Do trí tuệ này tùy thuận thắng nghĩa, nên đó là giữ lấy đúng chánh pháp. Tức là kinh nói: Khi nghe nói kinh này, có sinh lòng tin thật hay không”? Kinh nói: “Nầy Diệu Sinh! Như Lai đều biết và thấy người ấy v.v..” Để làm rõ ý nghĩa gì? Tụng nói:

Phật rõ quả không so

Do nguyện, trí mà biết.

Những kẻ đã đầy đủ giới ấy, nếu được quả báo nào, Phật đều biết rõ, không cần so sánh mới biết, chính do hiện lượng của Nguyên Trí mà rõ. Nếu không nói là thấy, thì có người nói là so sánh mà biết. Nếu không nói là biết thì có người bảo Phật đã dùng nhục nhãn mà thấy. Thế nên, nói chung là biết và thấy. Tại sao Thế Tôn nói lời như thế? Tụng nói:

Vì cầu lợi, cung kính

Ngăn người đó, tự nói.

Những kẻ có đầy đủ giới kia, vì mong cầu lợi dưỡng và cung kính, mà tự khen công đức của mình, liền nghĩ: Như Lai đã nhìn thấy biết Ta từ xa. Vì điều này không thích hợp tự mình nói.

Kinh nói: “Nầy Diệu Sinh! Các hữu tình kia (Bồ-tát) kia đương sinh, đương thâu góp vô lượng tụ phước tụ”. Đây có nghĩa gì? Ý nói làm cho phước đức ấy sẽ phát sinh, và chính phước đức đó sẽ được liên tục huân tập, phát triển, thêm mãi, không dứt.

Nói có ngã chấp v.v... là ý nói có tánh tùy miên, chứ chẳng phải là chấp hiện hành.

Kinh nói: “Thế nên, Như Lai kín đáo nói rằng: pháp môn như chiếc bè. Các người có trí tuệ, đối với pháp còn phải bỏ, huống là phi pháp. Trong đó có mật ý gì?

Tụng nói:

Chứng không trụ ở pháp

Vì là tùy thuận pháp

Cũng như bỏ chiếc bè

Mật ý đó! Nên biết.

Nghĩa là, đối với các giáo pháp kinh điển, không phải là nơi an trụ khi đã chứng đạo Tăng thượng (đạo quả vô thượng) tức là đã chứng thì phải lìa bỏ pháp môn, như đã đến bờ thì phải bỏ lại chiếc bè kia. Hướng về quả chứng tăng thượng thì phải tùy thuận pháp, tùy thuận giữ lấy, thâu nhận cũng như chưa đến bờ thì phải nương nhờ chiếc bè. Cho nên nói đó là mật ý. Hoặc cũng trên một chiếc bè đó, mà lúc nương, lúc bỏ, nên gọi đó là mật ý. Còn đối với các pháp không hợp lý, không đúng pháp chứng thì phải bỏ. Tiếp theo lại vì diệt trừ các điều nghi.

Vì sao như ở trên, văn kinh nói: Không nên lấy tướng thù thắng mà quán xét Như Lai? Vì Như Lai từ tánh Vô vi hiện lộ ra. Nếu như thế tại sao lại nói: Thích Ca Mâu Ni Như Lai đã chứng Vô Thượng Chánh đẳng Bồ-đề và có cả việc tuyên dương giảng nói giáo pháp. Nếu cứ theo lý trên vừa nói, thì Ngài đâu đã chứng Chánh Giác, cũng không có nói pháp. Giải đáp nghi này, Tụng nói:

Thể Hóa Phật chẳng thật

Cũng không người nói pháp.

Có ba loại thân Phật:

Pháp thân Phật

Thọ dụng thân Phật (Báo thân Phật)

Hóa thân Phật (ứng Phật)

Nói Phật Thích Ca Mâu Ni, đó là Hóa thân, thì đúng là không có chứng Chánh giác, cũng không có nói pháp độ sinh. Văn kinh lại nói: Vì sao? Vì Phật có nói pháp v.v.. Là vì muốn ngăn trừ bác bỏ hết thảy các việc thuyết pháp. Cho nên nói “Thể Hóa Phật chẳng thật, cũng chẳng có nói pháp”. Nhưng chẳng phải là không tất cả (tổng). Lời tụng nói:

Thuyết pháp chẳng hai chấp

Sở thuyết lìa ngôn thuyết.

Hai chấp đó là tánh pháp và tánh phi pháp. Đây ý nói chẳng có tai

có thể nghe, chẳng phải lời có thể nói. Thế nên phải biết. Đó là chẳng phải pháp, chẳng phải phi pháp. Đấy là căn cứ vào đạo lý Chân như mà nói.

“Đó chẳng phải là pháp”, vì pháp đó thuộc tánh Vô vi, “cũng chẳng phải phi pháp”, là vì nó không có tự tánh, nên thể là có vậy. Tại sao, chỉ nói đến pháp sở thuyết, mà không nói đến người năng chứng? Đáp: Chỉ nói các pháp sở thuyết, thì nghĩa năng chứng tự hiển bày. Do chẳng phải không giác ngộ mà có được sở thuyết.

Kinh nói: Các Thánh giả đều từ chỗ vô vi mà hiển hiện; nói như vậy là để làm sáng tỏ cái tính nhân của pháp.

Vì các bậc Thánh nhân đều do pháp thanh tịnh Chân như mà được hiện bày, nên nói do Vô vi hiện ra, rồi trở lại nói đó là pháp Vô vi.

Phàm, có những sự việc, không thể nói ra được, thì làm sao có thể chấp lấy; do tự tánh của nó không phải chỗ vận hành của ngôn thuyết. Điều đó chỉ rõ, không phải là tánh của ngôn thuyết. Tại sao trong đấy, lại không có những tách biệt rõ ràng, mà chỉ chung là Thánh nhân không chỉ nói riêng Phật? – Đáp: Đây là chỉ rõ Thánh nhân đều từ Chân như thanh tịnh mà hiển bày, là vì cũng có được một phần nào, trong toàn phần thanh tịnh và tùy theo nó tự ứng hiện ra, nên nói chung Thánh nhân không có lỗi gì. Còn nói phước đức kia có sai khác nhau, là muốn trình bày điều gì? Đáp: Pháp tuy thật là không thể chấp lấy tánh và chẳng thể nói, nhưng nó có lợi ích. Tụng nói:

Tự thọ vì người nói

Không tích phước vô ích!

Vì sao kinh nói: “Thế Tôn” Phước tụ này tức chẳng phải là phước tụ. Thế nên Như Lai nói là tụ phước tụ, phước tụ. Tụng nói:

Phước không giữ Bồ-đề

Hai thứ, giữ được cả.

Nói phước đối với Bồ-đề, không thể giữ gìn gánh vác được. Hai cái đó, đối với Bồ-đề là có thể giữ được. Ý của lời tụng gọi hai thứ đó là gì? Hai thứ đó là: Tự mình thọ trì và vì người khác giảng nói. Kinh nói: Chính tự mình thọ trì và nói cho kẻ khác nghe hiểu. Chưa biết lời nói đó, nêu ra ý nghĩa gì?

So chữ “Tụ” này (tiếng Phạm gọi là Tắc Kiến Đà, chữ nầy có rất nhiều nghĩa, gồm chứa nhóm, đống, gánh vác, chia ra nhiều phần. Nếu y theo, Trung Quốc thì dịch thành là Tụ, chỉ có nghĩa là chứa nhóm, khối mà thôi, không có nghĩa nào khác. Ở đây tạm căn cứ vào hai nghĩa: Đây là người xưa chưa biết rõ tiếng Phạm nên dịch là tiến sâu vào trở thành hơi xa nghĩa. Hơn nữa phải biết Tụ nghĩa là chứa nhóm hay gánh vác, khi giải thích “tiến sâu vào” rất khó), có hai nghĩa:

Tích tụ.

Gánh vác, đảm trách. Cũng như lấy vai mà gánh vật nặng. Do lý đó, ở đây, gọi gánh vác là Tụ (nhóm). Tích tụ phước đức nên gọi là phước tụ. Do vì không thể gánh vác đạo Bồ-đề, nên nói là không phải Tụ. Tức chẳng phải là nghĩa gánh vác mà là nghĩa tích tụ.

Hai việc này, có thể làm nhân cho quả Bồ-đề, thì phước đức mới rất nhiều được.

Hỏi: Vì sao nói hai việc này, có thể gìn giữ, gánh vác quả Bồ-đề? Để trình bày nghĩa này, kinh nói: Vì sao Diệu Sinh! Vì chư Phật, Như Lai, Vô Thượng Bồ-đề, đều từ Kinh này mà ra v.v.. Vì sao với Bồ-đề thì nói là xuất (ra), mà với chư Phật, thì nói là sinh? Tụng nói:

Được cái nhân tự tánh Khác đấy, gọi là sinh.

Nói Bồ-đề, tức là Pháp thân, đó là tánh Vô vi, cho nên gọi là tự tánh. Vì thế hai việc này, được làm nhân cho quả Bồ-đề, chứ không phải là sinh nhân. Nếu so với Hóa thân thọ dụng, thì đó là sinh nhân. Do đích thân có thể gánh vác, giữ gìn, đạo Bồ-đề, nên phát sinh ra phước đức rất nhiều.

Vì muốn nói rõ nghĩa đó, nên kinh nói: “Vì sao? Vì sao phải là điều này, mới lập nên nhân? Tụng nói:

Chỉ là Phật pháp đó

Mới được phước tối thắng.

Nói: “Như Lai nói là chẳng phải Phật pháp”. Ở đây ý nói, pháp giác ngộ chỉ có Phật mới chứng được, vì tánh bất cộng, nên gọi là tối thắng (tột bậc). Đó chính là tính nhân của phước đức tối thắng, sẽ nhận được phước đức rất nhiều. Ý chỉ rõ đây là cái nhân gần gũi, có thể tạo nên số phước đức cao cả.

Đoạn kinh trên có nói: Thánh nhân đều không phải do tập (nghiệp) biểu hiện thành, vì quả vị chứng được của các Thánh nhân, đều không thể giữ lấy, không thể nói. Những hàng Thánh nhân Dự Lưu v.v… đều luôn chấp chặt cái quả vị của mình. Như thế, thì làm sao việc đó không biến thành tánh chấp chặt được! Và đối với đối tượng chấp trước đó, mà nói ra, thì đó chẳng phải là tánh không thể nói. Nhưng vì để xua tan điều nghi này, nên phát sinh ở đoạn văn sau. Tức là làm sáng tỏ, lý không chấp vào quả vị mình chứng và pháp giữ lấy mà khéo thành tựu. Tụng nói:

Không chấp quả vị mình

Chẳng thể chấp và nói.

Do thuộc tánh Vô vi mà hiển hiện, nên đối với sáu cảnh giới, không có một chút pháp nào, có thể được. Đã không có pháp có thể dự để gọi là Dự lưu, cho đến bậc A-la-hán, cũng không có một pháp. Theo lý đều đồng với cái thể của pháp Vô vi này, thì không thể chấp là bậc Thánh nhân này; đối với quả vị của mình không chấp, cũng không nói. Nếu bậc Thánh nhân nào nghĩ: “Ta đã được chứng quả”, tức là người ấy còn chấp ngã v.v... Ý nói, đây còn các hoặc, tùy miên, chứ không phải hiện hành. Do chưa chứng quả, nên khi quán tưởng, thì còn chấp ngã và cho là ta đã chứng. Như vậy, ý gì Diệu sinh tự cho mình được quả A-la-hán? Làm cho một phần hữu tình biết, mình đã được chứng quả. Rồi lại tự nói là ta đã trụ được vào quả vị Vô tránh? Vì muốn chỉ rõ chính mình, cùng với phước đức đi đôi ứng hợp nhau; là muốn cho người khác sinh lòng cung kính và tin tưởng. Vì ý sâu xa gì mà bảo:

Trưởng lão Diệu Sinh không trụ vào đâu (vô sở trụ), mà nói là ta đã trụ được Vô tránh. Được trụ Vô tránh. Tụng nói:

Giải thoát khỏi hai chướng

Nói Diệu Sinh Vô tránh.

Hai thứ chướng đó là:

Phiền não chướng

Định chướng.

Ở đây đã thoát khỏi, không còn trụ vào hai chướng ấy nữa, đó là lời nhắc lại. Hai lần nói Vô tránh, tức là không có sự tranh dành.

Nhân đây có điều nghi: Thuở xưa, khi Thế Tôn ở chỗ Phật Nhiên Đăng, có pháp nào có thể chấp lấy chăng? Ngài cũng vì người khác mà nói các yếu pháp? Vậy thì tại sao lại nói là đã được chứng mà không thể giữ lấy, không thể nói. Để trả lời thắc mắc đó, nên mới nói: Thật ra không có pháp nào mà Như Lai giữ lấy cả. Đây có ý gì? Tụng nói:

Ở chỗ Phật Nhiên Đăng

Nói không giữ pháp chứng.

Đây là nói đức Thế Tôn khi ở chỗ Phật Nhiên Đăng, cũng chẳng hề có lời nào nói về chứng pháp cả. Tụng nói:

Do đấy pháp chứng thành

Chẳng sở thủ-sở thuyết.

Nếu nói các Thánh nhân đều do pháp Vô vi hiện bày ra, thì pháp đó chẳng phải là sở thủ, cũng chẳng phải là sở thuyết thì sao các Bồ-tát nhận lấy trang nghiêm cõi nước Phật? Vả lại thân thọ dụng như vậy,

làm sao lại tự cho mình là Pháp Vương, chúng sinh đối với Ngài cho là Pháp Vương? Vì để dẹp bỏ nghi này nên mới có ý trong văn tiếp sau. Tụng nói:

Trí lưu tánh Duy thức

Cõi nước chẳng sở chấp.

Do không thật có cõi Phật để mình trang nghiêm và chấp lấy, trừ trường hợp từ Tịnh Trí của chư Phật soi chiếu hiện ra trong thức. Đây tức chẳng thể có chỗ để chấp lấy. Nếu bảo rằng thật có hình tướng vật chất, là tánh có thể nhận lấy, ta sẽ thành tựu được cõi nước trang nghiêm, thì đó là nói dối. Như Lai nói, đó chẳng phải là trang nghiêm. Do đấy mà nói là cõi nước trang nghiêm hơn cả. Điều nầy có nghĩa gì? Tụng nói:

Không hình tướng nên hơn

Chẳng nghiêm thuận trang nghiêm.

Nói trang nghiêm, có hai nghĩa: 1. Hình tướng. 2. Thắng tướng.

“Tối thắng này” là Đệ nhất nghĩa. Đây là do không có hình chất; cho nên trang nghiêm cõi Phật, chẳng phải là trang nghiêm. Vì đó chẳng phải là trang nghiêm chân thật, nên nói đó là tối thắng. Vì tập họp các pháp thù thắng đó nên gọi là tối thắng. Nếu chấp có cõi Phật, có hình tướng đẹp đẽ, trang nghiêm, và cho là ta sẽ thành tựu nó… tức là đối với cảnh giới của sắc v.v.. tâm đã vướng mắc. Để vì ngăn ngừa cái thấy đó, nên mới có từ ngữ “chẳng trụ”. Hỏi: Vì sao Báo thân thọ dụng Phật lại tự cho mình là Pháp vương, người cũng bảo thế?

Để giải đáp câu hỏi khó này, nên lấy thân thọ dụng mà dụ đồng với núi Diệu Cao. Lời văn đó, muốn nói rõ nghĩa gì?

Tụng nói:

Ví như núi Diệu Cao

Không chấp thân thọ dụng

Như núi chúa Diệu Cao, được coi là to lớn, đẹp nhất trong các núi, nên gọi là Diệu Cao, nhưng chẳng tự chấp cho mình là núi Chúa, vì núi không có tính phân biệt. Báo thân thọ dụng Phật cũng như thế, vì đầy đủ tánh chất của Pháp Vương, do có được tính chất tôn quí hơn hết, nên gọi là Đại thắng; nhưng không tự chấp lấy tánh Pháp Vương của mình, không có phân biệt ta là Pháp Vương.

Như thế nào, mới được gọi là không phân biệt? Để chỉ rõ ý nghĩ đó, nên văn kinh nói: “Như Lai nói là chẳng phải thân, do đó chẳng phải có, mới nói là có thân”. Điều nầy có ý gì? Tụng nói:

Chẳng phải tánh hữu lậu

Cũng không do nhân tạo.

Nhưng Báo thân thọ dụng, chẳng phải là tánh hữu lậu, do đó chẳng phải là có thân, mới nói là có thân. Nó do tự thể trong sáng tinh khiết, thuần tịnh, mà có cũng không phải do nhân tạo ra, thân nầy không phải là nhờ các nhân duyên khác sanh ra. Tại sao trước đây, khi hiển bày tánh chất phước đức, đã nói đến thí dụ đó. Nay sao lại còn nói? Tụng nói:

Hiển bày nhiều sai khác

Và dễ thành thù thắng

Phước trước sau khác nhau

Lại cần thêm thí dụ.

Trước đã ví dụ ba ngàn thế giới là để chỉ rõ phước đức rất nhiều. Nay nói vô số ba ngàn, là để chỉ số đó càng rộng lớn. Vì sao trước đây chẳng nói thí dụ này?

Vì kẻ thọ nhận sự giáo hóa, nghe pháp ưa thích có khác nhau, nên có ý nói trước ít, sau nhiều dần. Phước trước có nhiều sai khác, nên không nói đến nhân thành lập. Vì phước đức đối với đạo Bồ-đề, không có ý sử dụng để gánh vác giữ gìn. Nay muốn nói rõ tướng nhân mà nó có thể lập nên, do vậy phải lấy ví dụ riêng để tùy việc mà nói.

KINH THÍCH NĂNG ĐOẠN

KIM CANG BÁT NHÃ BA-LA-MẬT-ĐA

QUYỂN TRUNG

- Vì sao có thể lập tướng Nhơn?

Hai thứ thành tôn trọng

Do đẳng lưu thù thắng

Nhân tánh của phiền não

Dù kém cũng là hơn.

Nói “hai thứ thành tôn trọng” một là nơi thuyết pháp này, tôn trọng như nơi Tháp Phật (chế để pháp), do nơi ấy áo giữ nhận pháp này. Hai là người trì kinh này, nên tôn trọng như Đại sư, do là chỗ thân này đã nương tựa. Còn nơi bố thí bảy báu và người bố thí chính là pháp đẳng lưu (đồng đẳng khác) mà đích thân chư Phật đều chứng. Lại có pháp nào, để Như Lai nói không? –Đây có ý gì? Không có pháp nào để cho riêng Như Lai nói, mà tất cả chư Phật cũng đều giảng nói pháp đó.

Vả lại, phước đức bố thí châu báu đấy, chính là nhân gây ra mọi sự khổ não. Còn công đức của pháp môn này, chính yếu là để đoạn trừ các mê hoặc, phiền não, hơn kém nhau như trời đất. Thế nên, ở văn sau, sẽ lấy bụi đất ra làm thí dụ. Như Lai nói: “Chẳng phải là bụi đất, do đó gọi là bụi đất- Nói về thế giới, Như Lai nói chẳng phải là thế giới, do đó gọi là thế giới”. Đây có ý gì?

- Nói thứ bụi đất này, không phải là bụi đất có tính nhiễm ô dơ bẩn thế nên gọi là bụi đất. Còn các thế giới kia, không phải là nhân tạo ra các phiền não, nên gọi là giới (cõi). Vì đây nói là thế giới, thì giới ở đây có nghĩa là nhân, tức là nhân của cõi đời này. - Lời nói đó có ý chỉ bày rõ các phước đức, là nhân của các bụi bặm phiền não, mê lầm. Ngoài ra các bụi đất khác, thì là vô ký. Phước đức đối với đạo lý pháp thiện hãy còn nhỏ bé, thấp kém; huống chi so với nhân phước đức để được thành Phật thì chẳng là nhỏ bé kém khuyết lắm sao? Vả lại, nó còn tạo nên

phước nghiệp, của tướng đẹp đại trượng phu, nếu đem nhân đó, so sánh với nhân, tiến đến quả Bồ-đề là phước đức thọ trì và giảng nói pháp môn Bát-nhã Kim Cang này, thì cũng còn thấp kém nhiều. Vì các tướng đẹp đẽ kia, không phải là thể tánh của Bồ-đề, nên ở đây gọi tướng đẹp đại trượng phu kia chỉ là tướng tiêu biểu. Còn phước đức thọ trì và giảng nói kinh, mới được gọi là tánh Đại Giác. Và cái phước này, cho dù có kém sút thế mấy, cũng còn hơn nhiều, so với phước bố thí châu báu. Huống chi là nhân của pháp thân, thì phước đức lại chẳng siêu việt hơn nhiều sao? Thế nên nói: “Dù kém vẫn còn hơn nhiều” là vậy. Tức là dùng phước báu kém nhất để làm nhân. Ở đây đã nói, phước bố thí các châu báu, cùng với phước nhân này có nhiều chỗ sai khác, như vậy là đã xong. Còn đoạn văn sau đây, sẽ nói về điều gì? -Tụng nói:

Quả đó vượt các khổ

Khó gặp sự nào hơn

Bờ trí tuệ khó biết

Không chung với pháp khác

Tánh ấy rất sâu kín

Hơn các pháp gọn khác

Như dòng tộc cao quý

Phước hơn trong mọi phước.

Đây nói nghĩa gì? - Đáp: Phước đức của bố thí châu báu sẽ được quả báo nhưng quả bố thí thân là hơn, vì có thể xả bỏ vô biên thân kia. Phước thọ trì kinh này còn hơn phước bố thí thân. Do thân là tánh khổ? Huống gì vì pháp (kinh) mà hành bố thí?

Bấy giờ, thầy Cụ thọ Diệu Sinh (Tu Bồ-đề), biết rõ thân là gốc khổ và thấy uy lực của pháp môn ấy, liền buồn rầu rơi lệ. Vì pháp môn Kim Cang này rất khó gặp. Cụ thọ Diệu Sinh, kể từ lúc chứng được trí tuệ lớn đến nay, chưa từng nghe được pháp này, đây là việc tốt đẹp hơn hết. Lời nói đó là muốn chỉ rõ tên Bát-nhã. Ý sau đây là muốn trình bày sự thành lập việc tốt đẹp đó.

Tức Kinh nói: “Như Lai nói Bát-nhã Ba-la-mật đa, tức chẳng phải là Ba-la-mật đa”-Với chủ ý nào mà nói như thế?

Đáp: Cảnh trí kia chẳng thể biết. Chỉ có chư Phật mới biết được cảnh giới đó mà thôi, những kẻ khác, không thể biết được, vì đối với kẻ khác là không cùng chung.

Hết thảy thật tưởng của pháp môn này là thật tưởng. Trừ Phật dạy, chỗ khác không có. - Nói thật tưởng, chỉ ở đây mới có. Còn nói chẳng phải thật tưởng, thì có nghĩa là ở chỗ khác, nó không phát sinh. Thế

nên, văn kinh nói: Nếu ai sinh được tưởng như thế thì người đó là hiếm có bậc nhất. Hơn nữa, pháp môn này cũng rất sâu kín cao xa, do đó, mà kinh này nếu ai thọ trì một ít, hoặc thọ trì hết cả, thì không còn sinh các ngã tưởng nữa.

-“Không còn sinh các ngã tưởng”, là chỉ rõ nghĩa mà mình đã hiểu không có điên đảo lầm lạc.

- Đối với các ý tưởng ngã v.v... tức chẳng phải tưởng, ý nói người có khả năng hiểu nghĩa không có điên đảo lầm lạc.

Hai thứ này, theo thứ tự làm rõ tính chất trí tuệ về Pháp và Ngã, cả hai thứ đều không có. Với nghĩa này, Phật đã ấn định lời nói của cụ thọ Diệu Sinh là đúng.

Nói “không kinh, không sợ, không hãi hùng”, cả ba thứ này đều là sợ, tức là kinh sợ, sợ sợ, sợ hãi hùng, song tùy theo từng việc, không giống nhau, nên có ba thứ riêng khác-Nói “kinh” tức là không đáng sợ mà sinh ra sợ. Nếu chính thức dịch từ tiếng Phạm, thì nên gọi là: Sợ quá chừng! Nay nói là “kinh” v.v... vì đây chẳng dám đổi thay lời xưa. Nhưng nếu y theo tiêu chuẩn (chuẩn độ) của luận giải thích, thì nghĩa của kinh chưa đủ lắm, cái sợ của nó chỉ ở mức thứ hai. Nên suy xét thử xem.

Vì vượt, và trái với chánh lý, tức như là vượt khỏi Chánh đạo (con đường đúng) nên có thể chán ghét vậy.

Nói sợ (nên nói tiếp tục sợ) là tiếp tục sợ mãi khi cái sợ đã sinh ra rồi mà không thể dứt được.

Nói là sợ hãi hùng: tức là lòng đã nhứt định luôn luôn sợ. Nếu không có những nỗi sợ… như vừa nói thì trở thành nói là tâm lìa bỏ các mê lầm, nghi ngờ, sợ hãi. (nếu chẳng thấy được bản kinh gốc và ý gốc thì đối với lời văn ấy chưa giải thích xong. Vì lời chú thích ấy rút từ bản gốc thì đây có nghĩa là “có thể quên và nghi ngờ” Trừ các người giải thích nghĩa khác không như ở bộ luận này).

Lại nữa pháp môn này vượt hơn các pháp tóm tắt khác, do đó kinh nói: Đây là pháp Ba-la-mật đa tối thắng, do Như Lai nói. (Các pháp tóm tắt khác tức là các kinh khác). Vả lại pháp môn này là dòng tộc cao quí nhất.

Nói “dòng tộc cao quý nhất”, là vì do chư Phật cùng nói kinh này.

Việc bố thí châu báu, không bằng phước đức đầy đủ tốt đẹp này.

Tức là nói phước ấy, so với phước trước, có lý cao thấp khác nhau rõ ràng.

- Nói rằng “thân là gốc (tánh) khổ”, thì người bố thí thân kia sẽ nhận được quả, cũng có tánh chất khổ, nên phước đức đó phải thấp kém. Nhưng pháp môn này ai có thọ trì và giảng nói cho người khác nghe, thì đó là bậc Đại Sĩ (Bồ-tát) tu khổ hạnh, há không phải là chịu quả khổ? Thế nào không là chịu quả báo khổ? Vì giải đáp vấn nạn ấy nêu có văn nói ở sau và muốn trình bày rõ những nghĩa gì? Tụng nói:

Khi người ấy nhẫn nhục,

Tuy khổ, hạnh nhưng thiện,

Và phước ấy khó lường,

Gọi là sự tối thắng

Do không tâm giận dữ,

Nên không có tính khổ,

Có đại Bi, an vui

Khi làm, chẳng quả khổ.

Đây nói nghĩa gì?

Đáp: Giả sử khi người ấy tu khổ hạnh nhẫn nhục có chịu quả khổ não, nhưng lúc đó do có hạnh nhẫn nhục, nên chịu đựng được. Vì vậy gọi đó là sự tối thắng. Có hai nguyên do:

Là tánh thiện, vì các Ba-la-mật đa đều lấy thiện làm thể tánh.

Là phước đức ấy, nhiều, thật khó lường.

Như kinh đã nói: “Đó tức chẳng phải là pháp Ba-la-mật đa”, do các công đức giác ngộ kia chưa từng có ai biết được. Cho nên gọi đó là không biết bến bờ, vì nó với thắng pháp tương ưng nhau.

Đó tức là những khổ hạnh khó làm: So với khổ não trước, tự nó có khác nhau xa, huống chi các ý tưởng về ngã, về sân giận, đều không còn thì đâu có chi là khổ não! Chẳng những không khổ não, mà còn phát sinh an lạc từ bi. Cho nên kinh nói: “Khi đó, Ta không có ý tưởng về ngã, cũng chẳng phải là không có tưởng”

Nói “Chẳng phải không có tưởng”, là chỉ rõ có tưởng tương ưng với lòng từ bi. Dựa vào lý chuẩn đó thì các chúng sinh (hữu tình), chưa diệt trừ được tưởng về ngã v.v.. nên khi tu khổ hạnh, còn thấy khổ não, liền muốn lìa bỏ tâm Bồ-đề! “Thế nên, cần phải lìa bỏ các tưởng, cho đến rằng nói”; ở đây, muốn trình bày điều gì? - Tức là: Nếu người chẳng phát tâm Bồ-đề cao tột thì khi chịu khổ hạnh, sẽ có lỗi, là nổi tâm giận dữ. Lời tụng nói:

Nhân sinh tâm không bỏ,

Phải bền bỉ siêng cầu.

Hỏi: Tâm trụ vào đâu gọi là nhân sinh tâm? Mà phải bền bỉ siêng cầu. Lại ở nơi đâu là không bỏ nhân của tâm Bồ-đề để cầu tiến?

Tụng nói:

Nghĩa là được pháp nhẫn,

Và phương tiện tâm này.

Đây chính là tâm Thắng nghĩa, khi vào bậc Sơ địa đạt được tâm vô trụ trong các hành thuộc về Nhẫn”. Kinh nói: “Nên lìa bỏ các tưởng mà phát tâm Vô thượng Chánh Đẳng giác” - Vì sao thế? - Đây là chỉ rõ nhân phát sinh tâm không chấp trụ vướng mắc. Nếu tâm còn chấp trụ vướng mắc vào sắc v.v.. và các chỗ, ắt không thể tiến cầu quả Phật được.

“Các Bồ-tát nên không để tâm trụ vào đâu (vô sở trụ) khi làm việc bố thí”. Ý văn là muốn trình bày, chỉ rõ, bố thí gồm thâu cả sáu pháp Ba-la-mật, tức là phương tiện phát sinh tâm không chấp trụ vướng mắc. Khi đã đủ sức nhẫn nhục rồi thì dù có gặp khổ cách mấy, cũng không hề lìa bỏ tâm Đại Bồ-đề.

- Hỏi: Thế nào, là khởi hạnh làm lợi ích hữu tình, lại rời bỏ, không trụ vào sự làm lợi ích hữu tình? - Đây là thủ, xả đồng nhau, từ đó sinh ra điều nghi ngờ. - Đáp: “Bồ-tát nên như thế, mà bố thí và làm lợi ích cho tất cả chúng sinh” - Đây muốn nói rõ ý gì? -Tụng nói:

Nên biết chánh hạnh đó,

Là nhân giúp ích người,

Với sự tướng hữu tình,

Phải biết dẹp bỏ hết.

Đây nói nghĩa gì? - Là nói về chánh hạnh, nó là nhân làm lợi ích cho tất cả chúng sinh. Nên biết, khi làm lợi ích cho chúng sinh, nhưng không chấp giữ hình dạng của hết thảy hữu tình. Sao gọi là sự việc về hình dạng chúng sinh? - Tụng nói:

Sự đó gọi là tụ.

Chúng sinh tức là tên gọi được đặt ra để gọi các chúng sinh và những sự của chúng sinh nương dựa.

Chánh hạnh là gì? - Tức là diệt trừ hết sự tướng của chúng sinh. Do tưởng tên gọi đó, tức chính là chẳng phải tưởng. Vì tự thể nó vốn không có. Tức là chúng sinh đó, chẳng phải là chúng sinh mà chỉ đối với năm ấm, gọi là chúng sinh. Do chúng sinh không có tự thể, nên Ngã và Pháp tánh đều không có. Vì sao thế? - Vì chư Phật Thế Tôn đã cùng trừ bỏ hết các tưởng. Đây nói đến hai tưởng về ngã và pháp đều không có làm sao có thể thành tựu sự diệu tối thắng? - Tụng nói:

Tối thắng trừ tưởng đó,

Chư Phật không có tưởng.

Do tương ưng chân kiến.

-Đây nói nghĩa gì? - Do chẳng phải tánh của ngã và pháp có thật, mà vì các bậc Đại sư quyết trừ diệt các tưởng ấy là vì các Như Lai cùng với Chân kiến tương ưng. Quả không trụ vào nhân, thì làm sao thấy được Nhơn của quả ấy? Đã có nghi, nên đáp: Kinh nói: “Này Diệu Sinh (Tu Bồ-đề)! Lời Như Lai là thật …”, có bốn câu. Tụng nói:

Quả chẳng trụ vào nhân,

Là được nhân quả ấy!

Thế Tôn nói lời thật,

Nên biết có bốn thứ.

Tánh của lời thật này có bốn thứ. Đó là gì? - Tụng nói:

Lập “Pháp yếu” - Tiểu thừa,

Nói pháp nghĩa Đại thừa,

Và các việc thọ ký,

Đều không có sai lầm.

Vì Phật tự lập cho mình kỳ hạn thiết yếu, để trước hết cầu được Phật quả là không có dối trá nhầm lẫn. Đối với hàng người thấp kém hay bậc Đại thừa và các sự thọ ký, đều không hề sai lầm. Cho nên ở đây, tùy theo thứ lớp có bốn thứ là: Lời nói Thật - Lời nói Như - Lời nói Không dối gạt-Lời nói Chẳng đổi khác, cùng phối hợp vào nhau.

- Nói “Như Lai” ấy là do nói đến như khổ v.v.. cho hàng Thinh văn; là thật không dối; nói pháp “Vô tính” cho hàng Đại Thừa là để chỉ rõ Chân như tương xứng với cái biết thật (thật tri). Như lai là biết các nghĩa. Đối với hết thảy những việc thọ ký, trong mọi thời quá khứ, hiện tại, vị lai; đều không lầm lẫn, nên gọi là Như Lai. - Kinh nói: “Pháp Như Lai đã chứng và pháp Như Lai đã nói, tức chẳng phải thực, cũng chẳng phải dối”. - Câu đó có nghĩa là gì? - Đáp:

Chẳng được, chỉ tùy thuận,

Là chẳng thực, chẳng dối,

Cứ theo lời mà chấp,

Đối với đấy nói rõ.

Nói: Các Như Lai có nói pháp, thì lời nói này chẳng được pháp đó, chỉ là tuỳ thuận nói thôi. Do đó, khi nói pháp thì chính mình không được chứng pháp, vì sau lời nói thì không có thể nào cả, nên chẳng phải là thật. Do tùy thuận theo nó, cho nên cũng chẳng phải là dối. Nói: -“Ta hiện đã chứng Vô thượng giác”. Đấy là căn cứ vào câu văn và đạo lý mà có lời nói đó. Hỏi: Vì sao Thế Tôn lại nói tóm tắt: “Ta nói lời chân

thật”, mà pháp được nói thì chẳng phải là thật, cũng chẳng phải dối? Một lời nói gồm cả hai lý, nên thật khó tin.

Do đó, đáp: Nếu theo lời nói mà chấp thì trong trường hợp này đó là nói rõ.

Nói: Thánh nhân do pháp Vô vi mà được hiện bày, song tánh Chân như thì khắp chốn khắp thời đều có. Như thế, thì tại sao phải dùng tâm không trụ vào đâu cả mới chứng được Phật quả, chứ chẳng phải có tâm trụ? Còn thật thể Chân như lúc nào cũng có trong mọi thời gian thì tại sao lại có người được Chân như và có người không được? Để dẹp trừ điều nghi này, nên nói thí dụ vào chỗ tối. Nó làm sáng tỏ nghĩa gì?

- Tụng nói:

Có mọi lúc mọi nơi,

Mà chẳng được Chân tánh,

Do Vô vi, có trụ,

Trí không trụ được Chân.

Trong đây ý dạy: Tánh Chân như tuy là luôn có ở mọi lúc mọi nơi, nhưng do người ấy vô trí và có tâm trụ, nên không thể được Chân như, không được nghĩa thanh tịnh. Còn người có trí và tâm không trụ thì liền thấy được nghĩa thanh tịnh. Song, chư Phật Thế Tôn là do Chân như hiển bày. Chính lý do này nên dùng tâm có trụ thì không thể chứng được.

Do đó, Tụng nói:

Không trí dụ là tối,

Đương tối, trí như sáng

Năng đối và sở trị,

Được mất hiện ngay đây.

Giống như tối, tức là cùng với tối có nghĩa tương tự. Do đó dùng tối để dụ cho kẻ vô trí, không biết. Lấy ánh mặt trời dụ cho kẻ có trí, có mắt. Như ý văn đã đủ, cho nên mới nói: Chủ thể đối (Năng đối) và đối tượng được đối trị (Sở trị), được mất có ngay đây, tùy cảnh tương ưng. Do có mắt ấy là thể hiện năng trị của mình. Phần đêm ánh sáng rõ ra rồi, là hiển bày cái sở trị đã bị phá vỡ. Bóng tối chấm dứt, ánh mặt trời xuất hiện, là chỉ cho năng đối trị lúc đó. Khi ánh dương đã chiếu sáng thì thấy đủ màu sắc, hình ảnh. Văn kinh sau đây muốn nêu bày điều gì? Tụng nói:

Do chánh hạnh như thế,

Được lượng phước như thế,

Đối với pháp chánh hạnh,

Nay sẽ nói nghiệp dụng.

Do chánh hạnh như thế, là ý nói chánh hạnh đối với văn tự kinh. Tụng nói: Ba loại đối với Văn; Thọ trì-đọc-diễn nói. Có ba loại người thực hành đối với văn tự kinh. Một là Thọ trì. Hai là đọc. Ba là diễn nói rộng.

Nói “Thọ trì”, là người trì pháp. “Đọc tụng” là người nương theo sự học rằng và nghe pháp nhiều mà nói. Tuy không thọ trì, nhưng có đọc tụng, cho nên cũng thuộc về đa văn. Chánh hạnh đối với nghĩa, tức nghĩa được hiện bày khắp nơi. Tụng nói:

Được nghĩa từ người khác,

Mình nghe rồi suy nghĩ.

Hiểu được nghĩa là do từ người khác và chính mình. Vì sao lại từ người khác và vì sao lại do mình? Nghĩa là khi nghe người khác nói, rồi mình suy nghĩ, mới hiểu được nghĩa. Như thế, là lần lượt từ người khác, đến chính mình rồi mới được. Căn cứ vào sự biến khắp mà được nghĩa, thì đây có ý nói đến chánh hạnh đối với văn nghĩa. - Tụng nói:

Đấy gọi thành thục nội,

Thành tựu hữu tình khác,

Việc lớn thời gian nhiều,

Mong phước, phước thù thắng.

Thọ trì v.v.. tức là khi thọ trì kinh, chính mình được thành thục. Ngoài ra, còn thành tựu cho người khác, là vì người khác mà rộng nói chánh pháp. -“Được lượng phước như thế”, tức chỉ rõ số lượng phước đức ấy có khác nhau. Việc lớn thời gian nhiều - Mong phước, phước thù thắng”, đây là phước xả bỏ thân mạng để bố thí, so với phước xả bỏ thân mạng ở trước, vì sự việc lớn hơn nên cũng có sự sai khác về phước đức, cũng do thời gian nhiều, dài. Tức trong một ngày mà đem rất nhiều thân mạng để bố thí, lại trải qua rất nhiều thời gian để thực hành chánh pháp. Nghiệp dụng nay sẽ nói. Vì sao gọi đó là hành nghiệp dụng? Tụng nói:

Chẳng phải cảnh, tánh riêng,

Thường nương cậy Đại nhân,

Và rất khó được nghe,

Nhân vô thượng thêm lớn,

Nếu chỉ trì chánh pháp,

Nơi sở y thành khí,

Trừ sạch các nghiệp chướng,

Mau được tánh trí thông,

Viên mãn sự thế gian,

Dị thục rất tôn quí,

Với pháp tu hành này,

Nên biết được nghiệp đó.

Kinh nói: “Không thể nghĩ”, chỉ rõ đó không phải là kẻ phàm phu thường tình, có thể thấu hiểu suy lường đến những hoạt động trong cảnh giới ấy. Nói: “Không thể tính kể”, là chỉ rõ tánh riêng của phước thu được, đối với hàng Thanh văn… đó là tính bất cộng.

Nói: “Vì lợi ích cho những chúng sinh nào, phát tâm hướng đến quả vị tối thượng thừa, mà nói”, thì đây là hiển bày về pháp môn ấy, là giáo pháp đại thừa mà các bậc Đại nhân đã nương vào gọi là hạnh Cực Thượng thừa, Đại thừa, gọi là Tối Thắng thừa người ưa thích những việc thấp kém, thì không muốn nghe. Đấy là hiển bày tánh khó được nghe, tức người nghe pháp khó được. Do có thể thành tựu những tụ phước đức không thể nghĩ lường…, nên càng làm rõ sự tăng trưởng nhân của quả vô thượng, thì sự gieo trồng gây tạo phước đức càng thêm nhiều. Trong đó văn kinh đã nói: “Không thể nghĩ suy, không thể tính kể”; nghĩa là chẳng thể lường, chẳng thể tính đếm được. Như sau đây, nên biết.

“Nên biết, người đó sẽ dùng vai mà gánh vác v.v..” Đấy là chỉ cho người thọ trì kinh pháp Kim Cang này. Vì người đó thọ trì pháp, tức là thọ trì Bồ-đề. Chỗ hiện có kinh này nếu người cúng dường hương hoa; thì đó là nói rõ nơi nương dựa trở thành pháp khí thắng diệu.

“Do bị khinh khi làm nhục” tức là có bao nhiêu nghiệp ác, đáng bị đọa vào đường dữ, đều được tiêu trừ hết, điều đó chỉ rõ sự thanh tịnh vì đã diệt trừ nghiệp chướng.

Nói: “Đó là việc lành, nghĩa là khi bị khinh chê, làm nhục, thì rõ ràng là người bị làm nhục đã có tánh phước đức, nên nói đấy là việc lành.

Chú: (Từ xưa các bản dịch đều không có lời này, do trong bản kinh chữ Phạm có chữ còn ẩn kín)

Ở chỗ Phật Nhiên Đăng trước đây đã cúng dường phụng sự chư Phật, thì phước đức có được thua kém rất nhiều so với phước đức ở đời sau có người đối với pháp môn này mà thọ trì v.v... Điều này chỉ rõ được thành tựu tánh trí tuệ thông suốt. Nhiều tư lương phước đức, thảy đều viên mãn, nên phải biết: Kinh này là không thể nghĩ bàn. Đây cũng chỉ rõ quả báo là không thể nghĩ suy; tức là mọi sự tốt đẹp của thế gian đều đầy đủ. Quả báo rất đáng tôn quí. Nghĩa là đối với Hộ thế, Đế Thích, Bà-la-môn … các địa vị vốn có này đều thâu tóm lấy một cách viên mãn.

Nói “điên loạn”, nên biết đấy là do tâm bị cuồng loạn-Nói quả

báo chẳng thể nghĩ suy, đấy là nói về hai tính chất về nhiều và trội hơn tất cả đều chẳng phải là trình độ của kẻ phàm phu thường tình thấu hiểu đo lường được! Đây gọi là chánh hạnh đối với pháp. Vì có khả năng có thể an trụ vào các phước đức như thế, nên, gọi đấy là công dụng quả báo của nghiệp chánh hạnh.

Ba loại trước đã hỏi đáp, ở đây hỏi lại, thì nghĩa có gì khác chăng?

Đáp: Tụng nói:

Do khi tự thân làm,

Cho mình là Bồ-tát,

Gọi đó, là tâm chướng,

Trái với tâm vô trụ.

“Này Diệu Sinh! Thật sự không có pháp nào có thể gọi là Bồ-tát. Nếu không có Bồ-tát, thì tại sao Như Lai ở chỗ Phật Nhiên Đăng, lại tu hạnh Bồ-tát? Giải đáp: Nghi này rằng: “Thật sự không có pháp nào để Như Lai ở chỗ Phật Nhiên Đăng v.v..” điều này nói rõ nghĩa gì? - Tụng nói:

Thọ ký cho sau này,

Nhiên Đăng, hành chẳng hơn,

Hạnh Bồ đề đồng nhau,

Chẳng thật, do nhân tạo.

Ý ở đây nói: “Thuở xưa, Ta ở chỗ Phật Nhiên Đăng, chẳng phải là người tu hạnh Bồ-tát cao tột nhất”. Nhưng khi xưa, lúc Ta tu hành, ở bên đức Phật đó, thật không có pháp nào để ta chứng được Chánh Giác cả. “Nếu đã chứng được Chánh Giác thì Phật ấy liền không thọ ký cho Ta, sau này sẽ thành Phật”. - Ý trong đây nghĩa là:

Khi người ấy tu hành mà tự cho là ta sẽ thành Phật. Nếu nói quả Bồ-đề chẳng có, thì Phật cũng là không, tức gọi tất cả đều không. Vì dẹp trừ nghi này, nên trong kinh, Phật bảo: “Này Diệu Sinh! Nói Như Lai, tức là tên gọi khác của Thật tánh Chân như. Tức là không có nghĩa điên đảo, gọi là Thật tánh; không có nghĩa là biến đổi, gọi là Chân như-Này Diệu Sinh! Nếu có người nào nói: Như Lai đã chứng được đạo Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, thì đó là nói dối–Nghĩa này là thế nào?

Đáp: “Hạnh Bồ-đề ấy đồng-chẳng thật, vì có nhân tạo ra”. Do thuở xưa, khi Bồ-tát tu hành thì thật ra là chẳng tu hành. Chư Phật cũng như thế. Không có pháp nào để chứng Chánh Đẳng Chánh Giác. Đây rõ lại bác bỏ chung là không có đạo Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Kinh nói: Này Diệu Sinh! Pháp để Như Lai có được Chánh Giác, thì đó chẳng phải là thật, cũng chẳng phải dối” - Điều này có ý gì? - Theo lý chân như thì nếu Phật có chứng quả, thì đó chẳng phải là thật, vì nó từ nhân mà sinh ra, vì các tướng hữu vi đều là nghĩa của tướng nhóm họp tụ tập. Cho nên chân như không có tướng về sắc, Thinh v.v..)

Tụng nói:

Không tướng kia, là tướng,

Sáng tỏ cái không dối,

Do Pháp là Pháp Phật,

Đều chẳng tướng hữu vi.

Nghĩa là Chân như, không có các tướng của sắc, thinh v.v.. Tướng của sắc v.v.. không có là tự tướng của Chân như. Cho nên nói: Không có tướng kia- là tướng. Tức là làm sáng cái không dối. Thế nên, Như Lai nói: “Tất cả pháp tức là Phật pháp”. - Điều nầy làm rõ nghĩa gì?- Vì Như Lai đã chứng pháp ấy, vì pháp là Phật pháp, đều chẳng phải là tướng hữu vi. Điều đó đã chỉ rõ thể nó là Vô vi.

Ở đây muốn trình bày điều gì? - Do tất cả pháp đều lấy Chân như làm tự tánh. Điều đó chỉ có sự giác ngộ của Phật mới biết, cho nên nói: Tất cả pháp đều gọi là Phật pháp.

Các thứ sắc, thinh v.v... không thể giữ được tướng tự thể của nó; hết thảy các pháp sắc, thinh v.v... đều không phải là pháp. Do không phải là pháp, nên Vô vi mới trở thành pháp, tức là nó hoàn toàn giữ thâu cái tướng không phải có. - Còn dụ về bậc trượng phu, thì định chỉ bày nghĩa gì? - Tụng nói:

Muốn hiểu pháp thân Phật,

Nên biết, dụ trượng phu

Thân viên mãn không chướng,

Là tánh trùm đầy khắp,

Và được thể rộng lớn,

Cũng được gọi thân rộng,

Chẳng có thân, là có,

Nói nó không phải thân.

Phiền não và sở tri, cả hai chướng đó đều đã diệt trừ hết, không còn gì, nên gọi là thân viên mãn.

Nói trùm đầy khắp, có nghĩa là biến hành, là trùm khắp mọi nơi, nên gọi là thân đầy đủ. “Và được thể rằng lớn, cũng gọi là thân lớn. Biến hành đó nên biết, nó là tánh của Chân như, nó ở khắp trong các

pháp, không có tánh nào khác. Nói “chẳng có thân là có” là nói: “Nó chẳng phải thân, thì Như Lai bảo là chẳng phải thân”. Do đó, gọi là thân đầy đủ.

Nói: “Thân lớn”, là muốn trình bày điều gì? - Vì chẳng phải là thân hữu vi, nên gọi đó chẳng phải là thân, tức là tính Chân như. Do vì nó không có thân, nên gọi đó là thân đầy đủ, thân lớn.

Nếu nói không có Bồ-tát, tức là quả Phật Chánh giác cũng không, sự giác ngộ cũng không và cũng không có chúng sinh, để khiến cho họ nhập Niết-bàn, cũng không có việc trang nghiêm cõi nước chư Phật… thì còn có gì nữa? Các Bồ-tát sẽ khiến cho tất cả chúng sinh, đều được vào chốn tịch tĩnh, lại còn nghĩ là ta trang nghiêm cõi Phật sao? - Vì đáp nghi vấn đó, nên có đoạn văn sau đây muốn làm rõ nghĩa? Tụng nói:

Không hiểu rõ pháp giới,

Khởi tâm độ chúng sinh,

Và thanh tịnh cõi nước,

Đó chính là giả dối.

“Nếu nói tâm này đó là giả dối, vì tâm này nên chẳng gọi là Bồ-tát, thì như thế, do đâu mà được tên? Đáp: “Nếu có người tin hiểu, tất cả pháp, đều là tánh không…”. Tức là tất cả pháp đều không có tánh v.v...” Lời văn này, định nêu lên ý gì? Tụng nói:

Với Bồ-tát chúng sinh, Các pháp không tự tánh, Nếu hiểu dù chẳng Thánh, Gọi Thánh tuệ, nên biết.

Đây ý nói nghĩa gì? - Là nói pháp không có tánh. Pháp không tánh đó tức là căn cứ vào các pháp vốn có của chúng sanh và Bồ-tát. Nếu tin hiểu là không có tánh, hoặc bằng thế gian trí hoặc xuất thế gian trí thì gọi là Dị Sanh (phàm phu) và Thánh, đều gọi Bồ-tát cả. Do đó, liền có ý quyết định cho: Có hai hạng Bồ-tát: Bồ-tát bị thế tục ngăn che, và Bồ-tát thắng nghĩa. Điều nầy chỉ rõ sự tùy thuận theo nó. Lập lại hai tiếng “Bồ-tát, Bồ-tát”. Văn kinh trước đã nói: “Như Lai không có cái gì hiện bày ra”, nghĩa này trở nên sáng tỏ. Nếu như thế, thì lẽ nào Thánh nhân kia hoàn toàn không thấy gì cả? Để đáp vấn nạn này, nên mới nói là có năm thứ mắt. Vì muốn nêu bày nghĩa ấy, nên Tụng nói:

Tuy không thấy các pháp,

Nhưng chẳng phải không mắt,

Phật có đủ năm mắt,

Do cảnh vốn dối rỗng.

Phải như thế nào, mới là không dối? - Để đáp lời hỏi này, ở trước đã nói thí dụ.

“Tất cả chúng sinh đó, với đủ mọi thứ tánh, mà tâm thay đổi, biến chuyển thế nào, ta đều biết rõ cả.” - Như thế mà nói rằng, thì đấy chỉ rõ nghĩa gì? - Nói đó chẳng phải là thấy lầm, mà chính là do cảnh rỗng dối. Cái gì là cảnh rỗng dối? - Đó tức là các thức lầm lẫn. Tụng nói:

Các thứ tâm lưu chuyển,

Vì lìa khỏi niệm xứ,

Nó không yên, luôn động,

Nên nói là hư vọng.

Trong tất cả các thức, thì sáu thức khác nhau, mà nó lại là dối cả! Dựa vào đâu mà gọi thức là tâm lưu chuyển? - Kinh nói: Như Lai nói không có Đà La, đó là hiển bày tánh lìa bỏ niệm xứ. Vì niệm xứ ấy là chỗ nắm giữ Đà la, nếu không nắm giữ tức là không yên. Đà La Nẫm, A la, A Đà la, đây là ba cái tên cùng có nghĩa, đều gọi là trì (nắm giữ), cũng có nghĩa là rót chảy. Do không nắm giữ, kìm hãm; nên tâm luôn luôn biến đổi phân tán. Nói không nắm giữ, là hiển bày đối tượng, luôn biến đổi chuyển dời. Đã không nắm giữ, nên nói là nó luôn biến đổi. Đó là tánh lầm lẫn giả dối.

( Hỏi: Vì sao, có bản kinh xưa còn lưu lại, tiếng Phạm gọi là: “Đà la” mà không dịch thành chữ Hán. Vậy là có ý gì? Đáp: Bản tiếng Phạm có ba chỗ đều dùng chữ Đà La, nhưng nghĩa có khác nhau. Nay người dịch đã dùng nguyên tiếng Phạm, là vì đã bị trở ngại trong ngôn ngữ dịch thành tiếng Trung quốc. Như các bản dịch đều toàn dùng tiếng nói ở đời nhà Đường, xét lý thì trái nhau với bên Tây Vực. Cho nên bản dịch xưa, dùng nguyên tiếng Phạm. Có thể dùng nghĩa là chuyển dời, biến đổi. Đặc biệt ở trong đạo, thì dùng chính thức nghĩa là sự cầm nắm giữ gìn. Để dịch chữ đó, mới xem ý trong bản Tụng của Bồ-tát Vô Trước có phù hợp với hoàn cảnh của người chú thích, là Bồ-tát Thế Thân chăng? Như trong bản xưa, chẳng có chữ đó, thì chẳng lẽ “tặng” lại đời sau chữ viết sai! Nếu dịch chung là lưu chuyển, đổi dời; thì nghĩa nắm giữ biến mất. Mà nếu theo nghĩa của trì, thì nghĩa lưu chuyển không còn. Nếu dùng cả hai nghĩa, mới thật là thỏa đáng. Nếu dịch là thay đổi biến dời, thì lý cũng đúng, nhưng gồm có nhiều nghĩa, chẳng bằng dùng hai chữ Đà La, một chữ đã vậy, các chữ khác thì suy mà biết. Những ai còn giữ bản tiếng Phạm xưa, mà gồm có ý khác, vì kinh Bát Nhã này đã trải qua bốn, năm lần (bản) dịch; thì nên tìm xem cho kỹ, chẳng nên ham mới lạ, mà nên dịch lại ý xưa, để lý nghĩa được sống còn. Tiếng nói ở Tây

Vực có bản danh mục ghi nhiều việc, một việc lại có nhiều tên. Như một chữ Đa La đây, gồm có nhiều nghĩa vừa (lưu), vừa (trì), lý tùy văn thể và phong tục xứ sở mà khác xa. Chẳng nên cậy xưa mà lầm tiếng. Nếu xét thấy bản dịch cũ toàn là sơ sót thô lậu, mà chẳng rãnh rỗi, nói hết chỗ còn khuất lấp hay sao?)

“Vì sao thế”? - Là vì có các tâm quá khứ chẳng thể nói được. Gọi là tâm quá khứ, vị lai; là do tánh của quá khứ, vị lai không thể nắm bắt được. Còn đối với hiện tại, thì chỉ là “biến kế sở chấp”, tự tánh của nó không có. Đây là chỉ rõ tâm luôn dời đổi, đó là tánh của thức mê lầm đối tượng, không có tánh chất của ba đời. - Lại nói thí dụ về tụ phước đức, là có ý gì đây? - Tụng đáp:

Nên biết là trì Trí

Sức phước, chẳng giả dối,

Nên rõ, nhân phước này,

Nhắc lại, cùng nói dụ.

Đây nói nghĩa gì? - Tâm đã luôn biến đổi thì đó là tánh dối trá lầm lẫn, phước tụ có bao nhiêu cũng chỉ là không. Việc đó đã là hư dối, thì làm sao thành tựu thiện pháp được? - Vì có nghi sâu xa này, nên cần lý giải thật rõ ràng.

Đáp: Tâm luôn chuyển dời thì đúng thật là giả dối, nhưng thể của tụ phước đức, thì không giả dối, trống rỗng; vì nó luôn được nắm giữ do Trí Chánh giác. Làm sao hiểu rõ tánh nắm giữ này? Như kinh nói: “Này Diệu Sinh! Nếu đó là tụ phước đức, Như Lai tất sẽ không nói là tụ phước đức”. - Đây có ý nghĩa thế nào? Ấy là do chấp cái thể giả dối của năm uẩn, nếu tụ phước đức này là thủ uẩn, thì Như Lai đã không nói tụ phước đức đó, là tánh của tụ phước đức, không nói là nghĩa nắm giữ của trí tuệ. - Nếu nói Như Lai là chẳng phải do sự tập họp tạo nên, thì tại sao lại cho Như Lai có những vẻ đẹp và các tướng?

Để giải đáp lời hỏi này, kinh có nói: “Chẳng nên lấy sắc thân vẹn toàn và tướng hoàn hảo đầy đủ mà nhìn Như Lai”. Nói sắc thân, thì đã rơi vào nghĩa vẻ đẹp rồi.

KINH THÍCH NĂNG ĐOẠN

KIM CANG BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA