SỐ 1444 — CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ XUẤT GIA SỰ

SỐ 1444

CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ XUẤT GIA SỰ

QUYỂN 1

Tổng Nhiếp Tụng:

Xá-lợi-tử xuất gia,

Và ngoại đạo hai người,

Cùng Khu ô thiếu nhi,

A-la-hán, bịnh, nữ.

Biệt Nhiếp Tụng:

Xá-lợi-tử xuất gia,

Cho thọ pháp Cận viên,

Điều phục gọi Tiểu quân,

Ngoại đạo.

Lúc đó có vua nước Chiêm-ba tên là Ương-già và vua nước Ma-kiệt-đà láng giềng hiệu là Đại-liên-hoa, hai nước giáp ranh nhau đều có binh mã hùng cường tinh nhuệ, dân chúng trong hai nước đều sống thịnh vượng giàu vui. hai nước đã trải qua nhiều năm đánh nhau lúc thắng lúc bại, sau đó vua Ương-già với nước giàu dân mạnh tính kế trả thù xưa nên cố gắng luyện tập quân đội hùng mạnh, định ngày tuyên thệ xuất quân tru diệt thù địch. Lúc đó những người sống ở vùng biên giới biết được liền sai sứ giả báo cho vua Đại-liên-hoa hay, vua hay tin liền xuất quân chống cự, hai bên giao tranh, vua Đại-liên-hoa bại trận rút quân về thành cố thủ. Vua Ương-già sai sứ đến nói với vua Đại-liên-hoa: "Nếu hàng phục thì tốt, bằng không sẽ không dung thứ, có lên trời cũng giăng lưới bắt, có trốn trong nước cũng giăng dây trói, có trốn lên núi hay chạy vào rừng cũng không thoát khỏi", vua Đại-liên-hoa nghe rồi rất sợ hãi nói với quần thần: "Quân của vua Ương-già hùng mạnh lại sai sứ đến bảo quy hàng, đất nước nguy ngập, các khanh có phương pháp nào cứu vãn hay không?", quần thần nói kệ tâu vua:

"Có vua thì có nước,

Không vua nước không còn,

Nước mất trùng hưng được,

Người chết không sống lại.

Nước và mạng khác nhau,

Người nên khéo giữ mạng,

Nước mất lập lại được,

Mạng mất không sống lại."

Nói kệ rồi quần thần khuyên vua quy hàng, vua nghe theo tự trói mình đến quy hàng và thệ ước với vua Ương-già sẽ triều cống vĩnh viễn, công việc hoàn tất, vua Đại-liên-hoa được thả về.

Lúc đó Bồ tát đang ở trên cõi trời Đổ-sử, quán thấy thế gian có đủ năm việc muốn hạ sanh nên chư thiên ở cõi trời Lục dục lo liệu những việc cần làm để cho Bồ tát vào thai của phu nhơn Tam tịnh Ma-da trong nhà Duyệt đầu đàn ở nước Ca-duy-la-vệ, lại khiến cho bà Ma-da được giấc mộng tốt lành là mộng thấy Bồ tát hiện hình voi trắng giáng thần vào thai mẹ. Lúc đó đại địa chấn động, ánh sáng rực rỡ lấn át sắc vàng ròng, chiếu soi khắp thế gian hơn cả ánh sáng của mặt trời mặt trăng, trên chiếu soi đến tận cõi trời ba mươi ba, dưới chiếu soi đến tận những nơi mà ánh sáng của mặt trời mặt trăng không chiếu tới khiến chúng sanh không nhận biết nhau, nhưng vừa gặp thần quang này soi tới liền thấy được nhau. Thánh nhơn thị hiện tướng, người thế gian không thể biết được, cho nên ngay trong ngày Bồ tát hạ sanh, hậu cung của vua bốn nước đồng thời cũng hạ sanh Thái-tử, vua của bốn nước đều cho là điềm lành của con mình.

Một là vua Đại-liên-hoa của thành Vương-xá vào ngày sanh Thái-tử, thấy ánh sáng chiếu soi này liền cho là điềm lành của con mình, tự nghĩ: "Oai đức của con ta như mặt trời mọc, oai quang của con ta có thể chiếu sáng thế gian", do ánh quang thù thắng biểu thị cho điềm tốt lành, nên vua đặt tên cho Thái-tử là Ảnh-thắng.

Hai là đại vương Ma la của thành Thất-la-phiệt cũng như vua Đại-liên-hoa cho ánh sáng này là điềm lành của con mình, nói rằng: "Con ta mới sanh liền có điềm lành thù thắng, ánh sang chiếu khắp nơi, quốc giới thanh bình", vua theo đức này nên đặt tên cho Thái-tử là Thắng quân.

Ba là Đại vương Xa-đa-di của thành Ô-xá-ny cũng như hai vua kia cho ánh sáng này là điềm lành của con mình, nói rằng: "Con ta có đức nên ánh sáng xuất hiện", vua theo điềm lành trên nên đặt tên cho Thái-tử là Xuất-quang.

Bốn là vua A-nan-đa-nê-di của thành Kiều-xa-di cũng như các vua kia cho ánh sáng này là điềm lành của con mình, nói rằng: "Con ta đản sanh như mặt trời mới mọc, ánh sáng chiếu soi phá trừ tăm tối, ánh sáng chuyển chiếu lên cao biểu thị cho sự tốt lành", vua theo điềm lành này nên đặt tên cho Thái-tử là Nhật sơ.

Cả bốn vua đều không biết thần quang đó là do đại thần lực của Bồ tát Thích-ca hiển hiện ra, nhưng các vương tử này đều có thắng nhân tích tập lâu đời, đều có đại nguyện lực nên cùng dẫn quyến thuộc theo bậc Thánh hạ sanh cõi này. Cho nên ngày Thái-tử Ảnh-thắng ra đời cũng là ngày năm trăm đại thần đều sanh con trai, họ đặt tên con theo tộc họ của mình. Thái-tử Ảnh-thắng được giao cho tám bà nhũ mẫu nuôi dưỡng, theo thời gian dần dần trưởng thành như hoa sen vượt lên khỏi mặt nước. Thái-tử không những học thông các môn binh thư kỹ nghệ, lịch số, kế toán cho đến tất cả pháp của vua quán đảnh dòng Sát-đế-lỵ; mà còn học thông các thứ công xảo và các phép tắc điều khiển voi ngựa, bắn cung, đánh kiếm, phương pháp điều binh cho đến bốn bộ Minh luận thảy đều thông suốt. Con của năm trăm vị đại thần cũng như Thái-tử đều học thông tất cả. Thời gian sau, Thái-tử coi ngó việc nước, một hôm Thái-tử cởi voi du hành thấy có người đang trưng thu thuế, liền hỏi tùy tùng: "Những người này tại sao được trưng thu thuế?", đáp: "Đây là sứ giả của vua Ương-già nước láng giềng đến đây trưng thu thuế", Thải tử hỏi: "Tại sao nước ta lại cho họ trưng thu thuế?", đáp; "Đó là thệ ước từ xưa". Lúc đó Thái-tử triệu sứ giả đến nói rằng: "Vua nước ngươi là Quán đảnh dòng Sát-đế-lỵ vua nước ta cũng là Quán đảnh dòng Sát-đế-lỵ, việc trị nước không đồng, dân chúng cũng khác, tại sao các ngươi vượt biên giới của mình đến đây trưng thu thuế. Các ngươi hãy mau trở về nước, từ nay dứt hẳn việc làm này". Sứ giả nghe rồi tự nghĩ: "Thái-tử bản tánh ngang ngược, ý muốn bội lời thệ ước để ta trở về tay không. Ta nên đến gặp vua Đại-liên-hoa đòi trưng thu thuế", nghĩ rồi liền cùng đến chỗ nhà vua và được vua ra sắc lịnh cho trưng thu thuế như cũ. Trên đường về cung, Thái-tử lại gặp sứ giả trưng thu thế như cũ liền nói: "Ta đã ra lịnh các ngươi rời khỏi nơi đây, tại sao các ngươi còn lưu lại. Trở về nước thì tốt, nếu không ta sẽ nghiêm trị". Sứ giả nghe rồi sợ hãi cùng nhau trở vế nước, đem việc này tâu lên vua Ương-già: "Thái-tử Ảnh-thắng là người ngang ngược, bội lời thề ước không cho trưng thu thuế. Cúi mong nhà vua sớm có kế sách đối phó, nếu không sẽ chiêu lấy họa hoạn sau này", vua nghe rồi nói kệ:

"Cây lúc đang lên mầm,

Móng tay bấm liền đứt,

Nếu đợi đến cao lớn,

Búa rìu không chặt ngã".

Lúc đó vua Ương-già tức giận sai sứ mang thư đến cho vua Đại-liên-hoa, trong thư nói: "Ảnh-thắng ngang ngược, phải trói cổ đưa tới đây, nếu không ta sẽ thân chinh giết nó, nên hiểu ý của trẫm", vua xem xong kinh hãi sợ mất nước nên triệu Thái-tử đến trách cứ và đưa thư cho Thái-tử xem, Thải tử xem xong tâu vua: "Vua nước họ là Quán đảnh dòng Sát-đế-lỵ, vua nước ta cũng là Quán đảnh dòng Sát-đế-lỵ, lãnh thổ khác nhau tại sao cho họ trưng thu thuế. Cúi xin Đại vương ban cho con bốn binh để con chống lại họ". Vua nghe rồi tự xét thấy Thái-tử có thể gánh vác được việc lớn nên phúc thư cho vua Ương-già, trong thư nói: "Nhà vua muốn tôi bắt Ảnh-thắng trói cổ đưa đến, nhưng đứa con này muốn kế tục sự nghiệp của Tiên vương. Lịnh trên tuy đáng làm nhưng tôi chưa dám vâng theo, đại vương muốn dùng hùng lực lấn áp, khí mạnh lấn sang, binh mã trán đồng, tôi chỉ biết chờ xử tội". Vua Ương-già xem xong hết sức tức giận ra lịnh chỉnh trang quân lực để vua thân chinh tru diệt Ảnh-thắng, nhà vua thống lĩnh ngàn vạn quân binh, cờ xí rợp trời, chuông trống vang dậy tiến quân đánh nước Ma-kiệt-đà. Vua Đại-liên-hoa nghe tin kinh hãi, liền triệu Ảnh-thắng đến giao cho bốn binh, Thái-tử thống lĩnh năm trăm người con của các đại thần hỏi: "Vua Ương-già cùng nước ta có oán thù xưa, nay ta phải phục hận, họ xâm lấn nước ta ắt có nhiều mưu kế, các ngươi thọ ân sủng của vua nay có phương sách gì giúp ta dẹp giặc an dân hay không?", tất cả đều đáp: "Chúng tôi không có kế sách gì, nhưng chúng tôi dám liều thân phò Thái-tử", Thái-tử liền nói kệ:

"Trị quốc nuôi lê dân,

Phải nên khéo giữ gìn,

Bị ngoại xâm lấn chiếm,

Bá tánh biết nương đâu?"

Nói kệ rồi bảo: "Các người hãy đồng tâm hợp lực hộ vệ ta". Sau đó Thái-tử ra lịnh xuất chinh, oai đức hùng mạnh và nói với ba quân:

"Ta nghe người thiện chiến không cần quân trận, nay vua Ương-già có binh mã đông và hùng mạnh, nếu đối địch chỉ thương tổn cho ta, ta phải dùng mưu trí mới là thượng sách". Thái-tử liền tuyển mộ những người mạnh khỏe, chờ lúc địch không phòng bị giết vua Ương-già khiến cho ba quân sáu sư nhất thời tan rã, sau đó chỉnh đốn binh mã tiến lên phương Bắc, người trong nước kia không biết vua mình đã chết nên cố thủ thành. Thái-tử liền ra lịnh treo đầu vua Ương-già lên ngọn giáo cho quân trong thánh thấy và ra lịnh: "Đây là đầu vua Ương-già, các ngươi hãy mau mở cửa thành, nếu không sẽ bị giết chết cùng một lúc", mọi người nghe rồi sợ hãi liền mở cửa thành quy hàng, Thái-tử vào thành tồi sai sứ về tâu lại vua cha: "Nhờ oai đức của Đại vương và quần thần tận lực nên vua Ương-già nghịch mạng đã bị giết chết, quốc giới từ nay thanh bình". Vua Đại-liên-hoa nghe rồi vô cùng mừng rỡ sai đem các y phục trang sức và lọng bảy báu đến ban cho Thải tử và phong làm vua nước Chiêm-ba thay thế vua Ương-già, nhân dân từ nay gọi là đại vương Ảnh-thắng, thần công thánh đức lan truyền khắp nơi, dân chúng sống an lạc không còn trộm cướp. Thời gian sau vua Đại-liên-hoa băng hà, quần thần nước Ma-kiệt-đà báo tang cho vua Ảnh-thắng biết và mời trở về trị nước, vua Ảnh-thắng giao việc nước Chiêm-ba cho cựu thần rồi nghiêm giá binh mã trở về nước thọ tang. Sau tang lễ vua Ảnh-thắng lên ngôi kế vị, dùng pháp giáo hóa dân, mưa thuận gió hòa, khắp nơi an ổn, các nước lân cận đều kính nể không còn oán địch.

Lúc đó ở trung Thiên trúc có con của một Bà-la-môn đi đến phương nam cầu học, ở nam Thiên trúc có một đại Bà-la-môn tên là Địa sư thông suốt bốn bộ luận, được mọi người tôn xưng là Đại sư. Đồng tử Bà-la-môn này đến phương nam rồi tới chỗ Đại sư đảnh lễ và xin được làm đệ tử cầu học, Đại sư hỏi muốn học gì, liền đáp là muốn học bốn bộ Minh luận, Đại sư thâu nhận, đồng tử này theo Đại sư học các pháp sự. Theo pháp của Bà-la-môn, mỗi tháng có ba ngày không làm các việc khác, chỉ làm ba việc là tắm rửa, vào thành thị và đốt củi. Đến ngày này các đệ tử của đại sư cùng đi kiếm củi về để đốt, trên đường đi họ cùng hỏi thăm nhau về quê quán và chủng tộc, người thì đáp là ở phương Đông, người đáp là ở phương Nam, người đáp là ở phương Tây, người đáp là ở phương Bắc, người đáp là ở Trung phương (Trung Thiên trúc). Lúc đó có người nói kệ:

"Trí huệ ở phương Đông,

Kính thuận ở phương Nam,

Lưỡng thiệt ở phương Tây,

Ác khẩu ở phương Bắc".

Còn Trung phương thì không biết như thế nào?". Sau đó họ bạch thầy: "Ô-ba-đà-da, chúng con muốn đến Trung phương tham quan và yết kiến các bậc thầy nơi đó, chúng con muốn hàng phục các luận sư ở nơi đó, nhờ nhân duyên này tên tuổi của chúng con sẽ lan truyền khắp nơi và được nhiều trân tài", vị Đại sư này vốn ái niệm các đệ tử nên đem y phục và các vật dụng đã có chia cho các đệ tử rồi cùng các đệ tử đi đến nước ở trung phương. Trên đường đi họ cùng những người có trí huệ luận nghị đều được thắng nên có nhiều theo xin cầu học và thờ làm thầy. Khi đến nước ở trung phương, vị đại sư này suy nghĩ: "Ta nghe những người có trí đều tập trung ở triều đình, ta nên đến đó hàng phục họ, vì sao? Vì ví như cây lớn có gốc và cành lá, những nơi ta đi qua luận nghị đều được thắng chỉ là cành lá, nếu ở nơi triều đình ta được thắng mới là chặt được gốc", nghĩ rồi liền đến chỗ vua xin được cùng luận nghị với các luận sư trong nước. Nhà vua nghe rồi liền hỏi quần thần: "Trong nước ta có các Bà-la-môn nào có thể luận nghị cùng vị đại sư này không?", quần thần đáp: "Có Bà-la-môn ở thôn Na-la thông suốt bốn bộ Minh luận, trí huệ như lửa đã tự tạo luận, tên là Ma-trá-la", nhà vua nói: "Hãy mời vị Ô-ba-đà-da đó đến". Đại thần vâng lịnh mời đến, vua hỏi: "Ô-ba-đà-da có thể ở trước ta luận nghị cùng vị đại sư kia không?", liền đáp: "Thần xin gắng sức đối đáp". Sau khi bố trí đàn tràng xong, cả hai cùng vào chỗ ngồi bắt đầu cùng luận nghị, vị Đại sư khách được trình bày trước bèn tụng ra năm trăm bài kệ tụng, Ma-trá-la tụng đáp lại và chỉ ra những lỗi sai của Đại sư rồi nói: "Ngôn nghĩa trong bài tụng của ông không tương đương, không hợp đạo lý", Đại sư nghe rồi liền im lặng, theo pháp luận nghị ai im lặng không đáp lại được là thua. Nhà vua nghe biết Ma-trá-la luận nghị được thắng rất vui vẻ hỏi rằng: "Ô-ba-đà-da hiện ở thôn ấp nào?", đáp là thôn Na la, nhà vua liền phong thưởng thôn Na-la cho Ma-trá-la được tùy ý thọ dụng. Thường tình có danh lợi thì liền có nhân duyên, cho nên Ma-trá-la cưới một người con gái dòng Bà-la-môn làm vợ cùng sống rất hạnh phúc, không bao lâu sau sanh được một trai, do có vóc dáng cao nên được gọi là Trường thể. Trường thể đến tuổi trưởng thành học thông các môn, cho đến bốn bộ Bệ-đà, pháp tế tự, sáu cách cho và nhận thảy đều được thành tựu. Thời gian sau vợ của Ma-trá-la lại sanh thêm một gái, do có đôi mắt như chim Anh-vũ nên được gọi là Anh-vũ, đến tuổi trưởng thành cũng học thông các pháp luận nghị, khi cùng người anh luận nghị, cô thường được thắng, nên người cha nói: "Con là nam tử mà lại luận nghị thua con gái, ta nếu không có người thừa kế, tài sản của ta ắt chuyển qua người khác".

Lúc đó ở nam Thiên trúc có một đồng tử Bà-la-môn tên là Để-sa, thông hiểu luận Vô hậu thế (không có đời sau), vì cầu pháp nên đến Trung phương gặp Ma-trá-la cầu học và được Ma-trá-la thâu nhận. Sau khi thọ pháp rồi, sau giờ học Để-sa thường hay luận thuyết, thời giam sau lại cùng thầy luận nghị trước vua, Ma-trá-la là bậc niên trưởng nên được trình bày trước, muốn cho Để-sa rối loạn nên Ma-trá-la tụng năm trăm bài kệ tụng dài, không ngờ Để-sa nói tụng đáp lại và chỉ ra những lỗi sai rồi nói: "Đây là lời sai (phi ngôn), lời này phi loại (xếp loại sai), thuyết này không đúng", khiến cho Ma-trá-la im lặng không đáp lại được nên bị thua. Nhà vua muôn phong ấp ban thưởng cho Để-sa, đại thần liền tâu: "Nếu ai luận nghị được thắng đều phong ấp ban thưởng thì nước Ma-kiệt-đà không bao lâu sẽ mất hết, vua nên thu lại thôn ấp đã ban thưởng cho Ma-trá-la trước kia để ban thưởng cho Để-sa", nhà vua chuẩn y. Ma-trá-la nghe rồi trở về bảo vợ thu xếp hành trang để đi đến thôn khác, người vợ hỏi nguyên do, Ma-trá-la nói: "Lâu nay ta thừa sự nhà vua, nhưng khi ta luận nạn không thắng, vua liền đoạt lại thôn ấp đã ban thưởng cho ta", người vợ nghe rồi liền thu xếp hành trang sửa soạn lên đường. Lúc đó thân tộc nghe biết tin này liền cùng nhau đến thăm hỏi, Ma-trá-la nói: "Lâu nay ta thừa sự… giống như đoạn văn trên, cho nên ta phải ra đi", thân tộc nói: "Ô-ba-đà-da sống ở đây rất tốt, xin hãy ở lại cùng với thân tộc", Ma-trá-la nói kệ:

"Trong nước bị người khinh,

Sống nước ngoài tốt nhất,

Nơi không bị khinh khi,

Là quê hương thân tộc".

Lúc đó Để-sa nói với Ma-trá-la: "Ô-ba-đà-da, tôi là khách chỉ ở tạm rồi đi, thôn ấp thầy đã thọ dụng, tôi xin giao lại cho thầy", Ma-trá-la không chịu nhận nên Để-sa nói: "Xin thầy hãy ở lại nhận một nửa thôn ấp, tôi nhận một nửa", Ma-trá-la nhận lời rồi nói với vợ: "Hiền thủ, lâu nay ta thừa sự nhà vua nhưng khi luận nạn không thắng, vua không bảo hộ ta nữa. Để-sa lại cho ta ân huệ, giao lại cho ta một nửa thôn ấp, ta nên gả con gái cho Để-sa", người vợ nói: "Hãy đợi ý kiến của con trai lớn là Câu-sắt-sỉ-la". Sau đó Ma-trá-la nói với con trai: "Lâu nay ta thừa sự … giống như đoạn văn trên, nay ta muốn gả Xá-lị cho Để-sa", Câu-sắt-sỉ-la nói: "Để-sa là oán thù của cha, đoạt thôn ấp của cha, lẽ nào cha lại kết làm người thân", Ma-trá-la nói: "Con thật ngu si không biết gì, ý của cha mẹ con nên vâng theo", sau đó Ma-trá-la y theo lễ pháp gả con gái cho Để-sa. Lúc đó Câu-sắt-sỉ-la suy nghĩ: "Ta vì ít nghe kém học nên bị coi thường, Để-sa kia do thông luận không có đời sau mà được thắng, ta cũng nên học luận này", nghĩ rồi hỏi thăm tìm người thông hiểu luận không có đời sau để cầu học. Có người chỉ ở phương Nam, Câu-sắt-sỉ-la liền đi đến phương Nam hỏi thăm, có người chỉ đến gặp một Phạm chí tên , Câu-sắt-sỉ-la liền đến chỗ Phạm chí đó cầu học luận không có đời sau, Phạm chí nói: "Ta không truyền dạy cho người thế tục", Câu-sắt-sỉ-la vì cầu học nên theo Phạm chí xuất gia rồi lập thệ: "Nếu ta không thông hiểu luận này quyết không cắt móng tay", do nguyên nhân nay nên móng tay của Câu-sắt-sỉ-la dài dần ra, người đương thời gọi Câu-sắt-sỉ-la là Trường-trảo-phạm-chí.

Lúc đó Xá-lị về sống với Để-sa rất hạnh phúc, có một vị trời ở cõi Tịnh-cư đã trồng căn lành từ lâu sẽ thọ thân sau cùng, không còn thích sanh tử, siêng tu cầu Niết-bàn nên ẩn thân nơi cõi trời Tịnh-cư đến thác sanh vào thai của bà Xá-lị. Lúc đó bà nằm mộng thấy có người cầm đuốc đi vào bụng mình, rồi thấy mình đi lên núi cao và bay lên hư không, lại thấy đại chúng làm lễ mình. Tỉnh dậy bà liền kể cho chồng nghe giấc mộng đó, Để-sa tuy hiểu về sách giải mộng nhưng vẫn không giải được giấc mộng này, bèn đến chỗ vị thầy giải mộng nhờ giải, vị thầy giải mộng nói: "Đó là một giấc mộng tốt lành, sẽ sanh quý tử, năm lên mười bốn tuổi sẽ đọc tụng thông suốt các luận của Thiên đế, sau này sẽ thắng tất cả luận nạn. Thấy lên núi cao và bay lên hư không được mọi người làm lễ là người con trai này sẽ xuất gia có oai đức lớn, thành tựu đại giới được trời người cung kính". Sau khi mang thai Xá-lị luận nạn với chồng đều được thắng, Để-sa suy nghĩ: "Trước đây ta luận nạn đều thắng Xá lị, nay Xá-lị đều được thắng, đấy chính là nhờ oai đức của thai nhi". Thời gian sau đủ ngày tháng Xá-lị sanh được một con trai, dung mạo đoan nghiêm, đủ các tướng tốt của bậc đại nhân, tôn thân tụ họp ăn mừng và muốn đặt tên cho đứa bé, người cha nói: "Nên đưa cháu đến gặp ông ngoại đặt tên", ông ngoại nói: "Nó là con của Để-sa nên đặt tên là Ô-ba-Để-sa", Để-sa suy nghĩ: "Đứa bé này được đặt tên theo họ cha, ta nên thêm họ mẹ đặt tên cho nó", nghĩ rồi liền đặt tên là Xá-lợi-tử, cũng gọi là Ô-ba-Để-sa. Xá-lợi-tử được giao cho tám bà nhũ mẫu chăm sóc, ngày qua tháng lại đứa bé trưởng thành như hoa sen vượt lên khỏi mặt nước, học thông các môn học và cả bốn bộ Bệ-đà, năm lên mười sáu tuổi đã có thể luận nghị hàng phục được người khác. Một hôm ở trước cha đọc luận vệ đà rồi hỏi cha ý nghĩa, người cha nói không biết, Xá-lợi-tử nói: "Những bài tụng này là do các vị Cổ tiên làm ra, người đời nay tuy không hiểu nghĩa nhưng những bài tụng này không phải là không có ý nghĩa". Người cha thấy Xá-lợi-tử học vượt trội hơn mọi người nên giao cho Xá-lợi-tử dạy năm trăm học trò về Minh luận.

Lúc đó ở thôn Lâm viên có một đại thần tên là Hình-ảnh giàu có thọ dụng đầy đủ, thê thiếp tuy nhiều nhưng không có con. Vì cầu con nên ông đi khắp các thiên miếu cho đến thọ thần ở sơn lâm để cầu, cuối cùng có một vị trời với thân sau cùng đến thác sanh vào thai vợ ông. Thời gian sau đủ ngày tháng vợ ông sanh được một trai muốn đặt tên cho con, mọi người bàn: "Đứa bé này do chư thiên mang đến nên đặt tên là Câu-lý-đa (Thiên bảo), cũng gọi là Mục-kiền-liên". Người cha giao hài nhi cho tám bà nhũ mẫu chăm sóc, đến tuổi trưởng thành học thông các môn học, sáu loại pháp sự và bốn bộ Vệ đà, cũng giống như Xá-lợi-tử dạy cho năm trăm học trò về Minh luận. Tan học, năm trăm học trò này vừa đi vào thành vừa tán tụng, lúc đó năm trăm học trò của Xá-lợi-tử cũng vừa đi vào thành vừa tán tụng, nghe năm trăm học trò kia tán tụng liền nói: "Tại sao các vị tụng sai văn luận?", hỏi: "Sai như thế nào?"… Sau đó năm trăm học trò của Xá-lợi-tử hỏi biết được là học trò của Mục-kiền-liên ở thôn Lâm viên nên tâm ý vui mừng trở về gặp thầy, thầy hỏi nguyên do không chịu nói, thầy liền nói kệ:

"Trong lòng có tình ý,

Có thể biết chuẩn xác,

Dùng thanh sắc, căn thân,

Biết giấu không thể được".

Học trò nghe rồi liền đem việc trên kể lại, thầy nghe xong nói rằng: "Những lời họ đọc tụng là văn hồi đáp đều đúng không sai". Lúc đó các học trò của Mục-kiền-liên trở về với sắc mặt không vui, thầy hỏi nguyên do không nói, gạn hỏi mới đem việc trên kể lại, thầy nghe xong nói rằng: "Theo những lời họ tán tụng thì thầy của họ là bậc thông minh trí huệ, trường luận, đoản luận, thúc văn, dẫn văn đều cực kỳ xảo diệu", hai bậc thầy này qua học trò đều muốn gặp mặt để hiểu biết nhau. Lúc đó Ô-ba-Để-sa đến gặp cha xin được đến thôn Lâm viên, người cha hỏi nguyên do liền đáp là muốn được gặp người con trai của vị đại thần Hình-ảnh tên là Câu-lý-đa, người cha nói: "Trí huệ của người ấy có thể thắng con", Ô-ba-Để-sa nói: "Trí huệ không thắng nhưng nhà giàu có được mọi người tôn trọng", liền nói kệ:

"Tôn trọng người cao niên,

Người giàu có cũng vậy,

Người học rộng nghe nhiều,

Đáng tôn trọng thừa sự".

Người cha nghe rồi liền nói: "Nếu người ấy đến đây, ta có thể truyền dạy, nhưng con không nên đến đó". Lúc đó Câu-lý-đa cũng đến xin phép cha đi đến thôn Na-thích-đà, người cha hỏi nguyên do, đáp là muốn gặp người con của Bà-la-môn Để-sa tên là Ô-ba-Để-sa, người cha nói: "Họ giàu hơn con không?", đáp là không giàu hơn nhưng trí huệ hơn, liền nói kệ:

"Niên trưởng đáng tôn trọng,

Người học nhiều cũng thế,

Hoặc người nhiều tiền của,

Đều tôn trọng thừa sự".

Người cha nghe rồi liền nói: "Nếu người ấy đến đây, con nên tặng tài vật nhưng con không nên đến đó".

Thời gian sau, trong thành Vương-xá có lễ hội, theo pháp vua hoặc vua tự đến hoặc sai Thái-tử đến. Lúc đó vua có việc riêng nên sai Thái-tử Vị-sanh-oán đến, đại thần Hình-ảnh nghe biết liền suy nghĩ: "Vua Ảnh-thắng băng hà thì Thái-tử sẽ kế vị, Câu-lý-đa sẽ thừa sự làm Thần tử", nghĩ rồi liền bảo con: "Con nên đến chỗ lễ hội bố trí bốn tòa ngồi: Tòa vua, tòa đại thần, tòa âm thanh và tòa Bà-la-môn; con nên ngồi trên tòa Đại thần thứ hai ". Lúc đó Để-sa cũng hay tin này liền bảo con: "Con nên đến chỗ lễ hội, thấy bốn tòa ngồi thì con nên để bình bát và tích trượng ở tòa ngồi thứ ba, còn con nên ngồi tòa thứ tư. Từ sáng đến chiều các luận sư đã có trong lễ hội đều sẽ không bằng con". Ô-ba-để-sa vâng lời cha ngồi ở tòa thứ tư, trong lúc mọi người tấu nhạc tán ca, Ô-ba-Để-sa đều ngồi im lặng nên mọi người bàn tán: "Người này chắc là Đại ngu, nếu không phải Đại ngu thì là bậc Đại trí". Khi âm nhạc dừng, Câu-lý-đa hỏi Ô-ba-Để-sa: "Bạn có nghe thấy mọi người tấu nhạc tán ca không?", đáp: "Tôi chánh nội quán nên không nghe thấy", liền nói kệ:

"Da gân chết tấu nhạc,

Làm mọi người vui vẻ,

Vô thường mau như xe,

Người trí biết không vui",

Câu-lý-đa nghe rồi liền hỏi: "Bạn có phải là Ô-ba-Để-sa không?", đáp phải, bèn hỏi lại: "Bạn có nghe thấy họ tấu nhạc tán ca không?", đáp: "Tôi chánh nội quán nên không nghe thấy", liền nói kệ:

"Tất cả loại chuỗi ngọc,

Trang sức làm nặng thân,

Thân chuyển động nhảy múa,

Đều nhiếp thuộc hư dối,

Ca hát làm trò vui,

Cũng như tiếng la hét,

Tất cả đều vô thường,

Nghĩ đến có gì vui".

Ô-ba-Để-sa nghe rồi liền hỏi: "Bạn có phải là Câu-lý-đa không?", đáp phải, Ô-ba-Để-sa nói: "Tôi vì bạn nên đến đây, bạn hãy cùng tôi xuất gia", Câu-lý-đa nói: "Những việc tế tự, tế thần lửa, cầu phúc, tu khổ hạnh… tồi đều thông hiểu; tôi lại là con của bậc đại thần thường cỡi voi đi, tại sao lại phải xuất gia?", Ô-ba-Để-sa nói kệ:

"Khi cây sắp muốn ngã,

Nhánh lá không chống nổi,

Chết đến cũng như vậy,

Tài sản nào cứu được .

Bạn hãy đến cùng tôi xuất gia", Câu-lý-đa nói: "Tôi phải hỏi cha mẹ", Ô-ba-Để-sa nói tốt lắm. Sau đó Câu-lý-đa đến xin phép cha mẹ cho đi xuất gia, người cha nói: "Những việc tế tự, tế thần lửa, cầu phúc, khổ hạnh con đều thông hiểu, con lại là con của Đại thần cỡi voi đi, tương lai sẽ là đại thần, vì sao phải xuất gia?", Câu-lý-đa nói kệ:

"Thà ở trong rừng mặc vỏ cây,

Ở chung với thú, ăn trái cây,

Không bận quốc sự, khỏi ràng buộc,

trí không làm việc đáng lo".

Người cha nói: "Cha chỉ có mình con thương yêu biết bao, nhưng ý nguyện của con kiên quyết như thế thì cha cũng chấp thuận cho con xuất gia". Lúc đó các bạn của Câu-lý-đa đều đến cùng Câu-lý-đa phát thắng tâm, sách tấn thân ý đi đến thôn Na thích đà hỏi thăm Ô-ba-Để-sa, người trong thôn nói: "Ô-ba-Để-sa đang ở nơi A-lan-nhã dạy cho năm trăm học trò đọc tụng thần chú Phạm tĩnh". Sau khi gặp nhau, Ô-ba-Để-sa hỏi Câu-lý-đa: "Bạn đã được cha cho xuất gia rồi sao?", đáp là đã cho, Ô-ba-Để-sa nói: "Bạn hãy tạm chờ, tôi cũng đi xin phép cha mẹ rồi sẽ trở lại ngay", nói rồi Ô-ba-Để-sa đến xin phép cha mẹ, người cha chấp thuận cho con xuất gia, Ô-ba-Để-sa trở lại gặp Câu-lý-đa nói là cha mẹ đã cho phép, Câu-lý-đa hỏi tại sao mau như thế, Ô-ba-Để-sa nói: "Không phải chỉ hôm nay mà đã năm trăm đời, tôi đã từng xuất gia lại từng phát nguyện sanh đến nơi không quá sang cũng không quá hèn, gia cảnh bình thường, gia sự đơn giản nên mau trở lại", Câu-lý-đa nói: "Còn tôi thuộc dòng tộc cao quý, muốn xuất gia không thể tùy nghi. Chúng ta hãy cùng thành vua yết kiến các vị tịnh phạm". Lúc đó Lục sư ngoại đạo ở trong thành đều tự cho mình đã đắc thần thông, tự tại vô ngại; Ô-ba-Để-sa cùng Câu-lý-đa đến chỗ lục sư Bộ thích noa hỏi: "Nhân giả hành pháp nhãn gì, tu tập giáo pháp gì, chứng đắc quả gì và nếu trì phạm hạnh sẽ được thù thắng gì?", đáp: "Ta thấy biết như vầy và nói học thuyết như vầy: không bố thí, không ái, không kiến, không cúng tế, không có thiện hạnh, Không có ác hạnh, không có quả dị thục của nghiệp báo thiện ác, không có đời này, không có đời sau, không có cha, không có mẹ, không có hữu tình hóa sanh. Trên thế gian không có A-la-hán chánh hạnh chánh thành tựu. Nếu người nơi đời này, đời sau ở nơi pháp của mình chứng được thần thông, nói là được viên thành rằng: sanh tử đã tận, phạm hạnh đã lập, chỗ làm đã xong, không còn thọ thân sau; thì chỉ thọ đời này, đoạn dứt đời sau, chết là hết, bốn đại giả hợp tạm gọi là thân, khi chết bốn đại trở về chỗ ban đầu là Không giới thứ năm. Các căn biến đổi, đem tử thi hỏa thiêu, cháy thành tro trắng thì không còn gọi là người nữa. Hiểu như vậy rồi, người trí hành bố thí và người thọ thí nếu ai nói có thì đều là vọng thuyết, hư thuyết, kẻ đó là ngu muội; còn người trí biết rõ đều là đoạn hoại, không có thân sau". Câu-lý-đa và Ô-ba-Để-sa nghe rồi liền suy nghĩ: "Vị thầy này trụ nơi phi đạo, hành sự phi trí; người trí không nên theo học và tu theo đạo này", liền nói kệ:

"Tà giải không nói đúng,

Ưa thích pháp thấp kém,

Nếu Thiện giáo như thế,

Phi pháp sẽ thế nào?".

Cả hai biết rõ những lời đó như đánh vào vật khí rỗng, liền bỏ đi đến chỗ lục sư Mạt yết lỵ cù xà ly tử hỏi giống như đã hỏi vị trước, vị này đáp: "Ta nhận biết như vầy và nói học thuyết như vầy: Hữu tình thọ khổ không nhân không duyên, được an tịnh cũng không nhân không duyên, được an tịnh tự nhiên không do nhân duyên. Hữu tình không có trí huệ, không có tri kiến đều không do nhân duyên; hữu tình có trí huệ, có tri kiến cũng không do nhân duyên, trí huệ tự nhiên cũng không do nhân duyên. Không lục, không tinh tấn, không trượng phu, không có hình hài của ta, không có hình hài của kẻ khác, không có hành động của ta, không có hành động của người. Tất cả hữu tình, tất cả sinh mạng, tất cả loài không có trú xứ, không có chỗ ở, không có quan niệm chính xác về chánh đạo, về chỗ quy y của hữu tình, về khổ lạc, về giác ngộ, đó là sáu nẻo chúng sanh". Cả hai nghe rồi suy nghĩ: Bậc thầy này trú nơi phi đạo, tu theo tà đạo; bậc trí giả nên xa lìa", liền nói kệ:

"Tà giải không nói đúng,

Ưa thích pháp thấp kém,

Chánh pháp đã như vậy,

Phi pháp sẽ thế nào?"

Cả hai biết rõ những lời nói đó như đánh vào vật khí rỗng, liền bỏ đi đến chỗ lục sư San-thệ-di tỳ thích tri tử hỏi giống như đã hỏi hai vị trước, vị này đáp: "Ta thấy biết như vầy và có học thuyết như vầy: Nếu cần giết người thì cứ giết và bảo người giết; cần tự đốt hay bảo người đốt, chặt, hại… cũng như vậy. Không cho mà nên lấy, nên hành tà dục, nên nói dối, nên uống rượu; nếu dùng dao ben chém chết người nhiều như núi, chất lại thành đống cũng không có tội hay quả báo gì cả. Ở phía nam sông Hăng sát sanh, qua phía bắc sông Hằng cúng tế làm hội thí, Cả hai đều không có tội phúc. Đối với các pháp bố thí, trì giới … bốn Nhiếp pháp không làm thì được quả báo lớn", Cả hai nghe rồi liền suy nghĩ: "Thuyết này là phi lý, đều là tà giáo, người trí nên từ bỏ", liền nói kệ:

"Tà giải không nói đúng,

Ưa thích pháp thấp kém,

Chánh pháp đã như vậy,

Phi pháp sẽ thế nào?"

Cả hai biết rõ những lời nói này như đánh vào vật khí rỗng, liền bỏ đi đến chỗ Lục sư A-thị-đa-kê-xá-cam-bạt-la-tử hỏi như đã hỏi các vị trên, vị này đáp: "Ta thấy biết như vầy và có học thuyết như vầy: Có bảy thân là địa, thủy, hỏa, phong, khổ, lạc và mạng; bảy thân này đều không có năng tác, không có sở tác, không có năng hóa, không có sở hóa, không có tổn hại, tích tụ an trụ như những cây sao đỡ lẫn nhau, chúng đều không sanh và không thay đổi cho đến chúng không hại nhau. Tội hay phước hay cả tội phước, khổ hay lạc hay cả khổ lạc, ở trong bảy thân này thân nào là trượng phu có thể hại nhau, người giết hay kẻ bị giết đều không có chủ tể, không hoại thế gian. Mạng nơi sáu thân, ở các khiếu cùng sáu thân làm chủ, rốt cuộc không tổn hại, trong đó cũng không hại nhau cũng không đấu tranh. Không có người ngộ, cũng không có phát ngộ, cũng không nhớ nghĩ, không có người tỉnh thức, không có biểu thị và người biểu thị. Tất cả có một vạn bốn ngàn sáu trăm môn phát thú độ lấy làm thượng thủ; lại có năm nghiệp, ba nghiệp là năng tác, hai nghiệp là sở tác; cũng có toàn nghiệp, cũng có bán nghiệp. Có sáu mươi bốn ngàn thân thuộc, sáu mươi trung kiếp, một trăm ba mươi Na thích ca các căn; lại có một trăm ba mươi sáu bịnh giới, có bốn mươi chín ngàn quyến thuộc của rồng, bốn mươi chín ngàn diệu súy điểu, bốn mươi chín ngàn quyến thuộc của ni kiền tử, bốn mươi chín ngàn quyến thuộc của ngoại đạo. bảy lần Có là một kiếp, bảy lần Không là một kiếp, bảy đời A-tô-la, bảy đời Ty-xá-già, bảy Thiên-cư, bảy Nhân gian, bảy ao lớn, bảy ao nhỏ, bảy mộng lớn, bảy trăm mộng nhỏ, bảy hầm hố lớn, bảy trăm hầm hố nhỏ, bảy đại ngộ, bảy trăm tiểu ngộ, sáu đoan nghiêm sanh, mười tăng trưởng. Về phía trượng phu là tám muôn bốn ngàn đại kiếp, trong đó kẻ ngu người trí đều phải luân chuyển qua rồi mới đoạn hết khổ và được giải thoát. Như lấy chỉ cột vào một vật nặng thả xuống đến hết chỉ, kẻ ngu người trí cũng vậy, đều phải trải qua tám muôn bốn ngàn kiếp lưu chuyển trong sanh tử đến hết kiếp mới được giải thoát. Trong đây nếu có Sa môn, Bà-la-môn nào nói rằng: Tôi giữ giới cấm này, cần khổ tu phạm hạnh, người chưa thành thục sẽ làm cho thành thục, người đã thành thục thì hết khổ đắc quả. Nếu ai nói lời này là không có lý, vì khổ vui thường trú, không có tăng giảm, không thể biết được. Tôi nói biết rõ sanh tử là thật không hư". Cả hai nghe rồi liền suy nghĩ: "Vị thầy này trụ nơi phi đạo, người trí nên xa lìa", liền nói kệ giống như văn kệ trên. Cả hai đều biết rõ những lời nói này như đánh vào vật khí rỗng, liền bỏ đi đến chỗ Nật-yết-lan-đà-tử hỏi như đã hỏi các vị trên, vị thầy này đáp: "Ta thấy biết như vầy và có học thuyết như vầy: Tất cả quả báo mà hữu tình thọ nhận đều là do nghiệp đời trước, nghiệp ác trong quá khứ nếu nay tu phạm hạnh sẽ được hết khổ; nay tu nghiệp thiện, do nhân duyên này sẽ được thiện quả, không tạo nghiệp ác nữa sẽ được lậu tận, lậu đã tận rồi, nghiệp khổ không còn, nghiệp khổ hết thì được giải thoát". Cả hai nghe rồi liền suy nghĩ: "Những lời của vị thầy này nói đều là phi đạo, người trí nên xa lìa", liền nói kệ giống như văn kệ trên. Cả hai đều biết rõ những lời nói này như đánh vào vật khí rỗng nên bỏ đi.

CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT

HỮU BỘ TỲ NẠI DA XUẤT GIA SỰ

QUYỂN 2

CÓ DUYÊN ĐỘ XÁ LỢI TỬ VÀ MỤC KIỀN LIÊN

Lúc đó Câu-lý-đa và Ô-ba-Để-sa đến chỗ vị giáo sư tên là San-the-di, hỏi mọi người: "Vị sư ấy tĩnh tọa ở đâu?", vị sư này đang ở trong phòng nghe rồi suy nghĩ: "Ta ở đây đã lâu nhưng không nghe ai dùng từ tĩnh tọa này". Cả hai biết vị sư đó đang tĩnh tọa nên không muốn làm kinh động, bèn ẩn ở chỗ khuất đợi vị sư ấy xuất định. Sau đó San-thệ-di xuất định, các căn thanh tịnh, Cả hai đến gặp và hỏi: "Nhân giả có pháp nhãn gì, khai thị những gì, có thù thắng gì, tu phạm hạnh gì và được quả gì?", San-thệ-di đáp: "Ta thấy biết như vầy: Chân thật không nói dối, không làm hại chúng sanh, thường không sanh tử, không đọa, không diệt sẽ được sanh lên hai cõi trời Phạm". Cả hai hỏi: "Học thuyết này có nghĩa gì?", liền đáp: "Không nói dối gọi là xuất gia, không làm hại chúng sanh là cùng tất cả pháp lấy làm căn bản. Không sanh, không tử, không đọa, không diệt là Niết-bàn; sanh lên hai cõi trời Phạm là chỗ mà các Bà-la-môn đã tu phạm hạnh đều mong đạt đến". Cả hai nghe rồi liền xin được xuất gia tu phạm hạnh, San-thệ-di liền cho Cả hai xuất gia, sau khi Cả hai xuất gia mọi người nghe biết đều mang phẩm vật đến dâng cúng nên San-thệ-di được rất nhiều lợi dưỡng. Ông liền suy nghĩ: "Vọng tộc xa xưa của ta thuộc dòng họ Kiều trần, nay ta cũng họ Kiều trần, nhưng ta được nhiều lợi dưỡng lại là do phúc đức của hai người đệ tử, không phải do phúc đức của ta". San-thệ-di vốn có năm trăm đệ tử thường dạy cho họ luận điển, nay chia cho Câu-lý-đa và Ô-ba-Để-sa mỗi người một nửa đệ tử của mình để thay mình dạy giáo pháp cho họ. Thời gian sau San-thệ-di mắc bịnh, Ô-ba-Để-sa bảo Câu-lý-đa tìm y dược chữa trị nhưng uống vào bịnh càng nặng thêm, lúc đó San-thệ-di bỗng miệng mỉm cười, Ô-ba-Để-sa nói: "Bậc đại nhân mỉm cưới ắt có nhân duyên, xin hỏi thầy mỉm cười là có nhân duyên gì?", San-thệ-di nói: "Quả thật ta mỉm cười là có duyên do, ở Kim châu có vị vua tên là Kim chủ, ông ta qua đời, khi sắp hỏa thiêu vợ ông ta cũng tự thiêu theo. Chúng sanh ngu si bị dục lôi kéo, dục tình đắm nhiễm nên chịu khổ não này", Ô-ba-Để-sa hỏi là vào ngày tháng năm nào, San-thệ-di liền nói rõ ngày tháng năm, Ô-ba-Để-sa liền ghi lại rồi nói: "Chúng con xuất gia vì cầu đoạn sanh tử, thầy đã đạt được, xin chỉ dạy cho chúng con", đáp: "Ta xuất gia cũng vì cầu việc này, nhưng điều các ngươi thỉnh cầu ta vẫn chưa đạt được. Vào ngày Bao sái đa có các thiên chúng ở trong hư không nói rằng: Trong dòng họ Thích có sanh một đồng tử, tại núi Tuyết có sông tên Phân lộ, trên bờ sông là trú xứ của tiên nhơn Kiếp-tỷ-la có một Bà-la-môn thông thiên văn và xem tướng. Vị này tiên đoán đồng tử này nếu không xuất gia sẽ là Chuyển luân Thánh vương, nhưng nếu xuất gia sẽ chứng Như lai Chánh đẳng chánh giác danh vang khắp mười phương. Các con nên xuất gia trong giáo pháp của vị ấy để tu phạm hạnh, không nên ỷ dòng họ tôn quý, phải siêng tu phạm hạnh, điều phục các căn, các con sẽ đắc quả vi diệu nơi vị ấy, không họ sanh tử nữa", liền nói kệ:

"Tích tụ đều tiêu tán,

Cao ngất ắt rơi rớt,

họp ắt biệt ly,

Có mạng đều phải chết".

Không bao lâu sau San-thệ-di qua đời, các đệ tử dùng lụa màu xanh, vàng đỏ trắng tẩm liệm rồi đem vào trong rừng hỏa thiêu. Lúc đó ở Kim châu có một Bà-la-môn tên là Kim phát đi đến thành Vương-xá gặp Ô-ba-Để-sa, Ô-ba-Để-sa hỏi biết được là từ Kim châu đến liền hỏi ở đó có việc gì hi hữu không, đáp: "Không có việc gì hi hữu, chỉ có vua Kim chủ chết, khi đem đi hỏa táng, vợ ông cũng tự thiêu theo", Ô-ba-Để-sa liền hỏi rõ ngày tháng rồi kiểm tra lại mới biết là đúng như lời thấy đã nói, Câu-lý-đa nói: "Thầy ta đã chứng diệu pháp nhưng lại không dạy bí pháp cho chúng ta, nếu thầy không chứng được pháp nhãn thiên nhĩ thì làm sao biết phương ấy có việc như thế", tuy nói như thế nhưng Câu-lý-đa lại nghĩ là Ô-ba-Để-sa chắc đã được diệu pháp từ thầy nên nói với Ô-ba-Để-sa: "Chúng ta cùng lập thệ: Ai chứng được pháp thượng diệu trước thì sẽ độ cho người kia", lập thệ rồi cùng du hành trong nhân gian.

Lúc đó Bồ tát đã hai mươi chín tuổi đang ở trong cung hưởng thọ ngũ dục lạc, do thấy cảnh sanh già bịnh chết nên nửa đêm vượt thành đến trong rừng già tu khổ hạnh sáu năm nhưng không đạt được gì. Bồ tát tự điều hòa hơi thở rồi thọ dụng sữa lạc…, dùng tô dầu thoa thân và tắm bằng nước thơm, sau đó đến tụ lạc Quân doanh nhận cháo sữa của hai mục nữ tên Hoan-hỉ và Hoan-hỉ lực dâng cúng. Sau đó có một người tên là Thường trụ đưa cho Bồ tát bó cỏ Cát tường, Bồ tát trải cỏ này dưới cội cây Bồ đề, chánh thân đoan tọa và phát thệ nguyện: "Nếu ta không đoạn tận các lậu, quyết sẽ không rời khỏi tòa này". Lúc đó Bồ tát chưa chứng ngộ nên phải hàng phục ba mươi sáu vạn câu chi ác ma và trăm ngàn quỷ thần là quyến thuộc của ác ma. Bồ tát dùng áo giáp và trượng Từ bi hàng phục quân ma rồi liền chứng được Chánh giác bồ đề vô thượng. Lúc đó có Phạm thiên đến thỉnh Phật thuyết pháp, Phật đến thành Bà-la-nê-tư ba lần chuyển pháp luân, trong hội này người nghe pháp có hơn năm mươi người con của Đại thần, nghe pháp rồi đều xin xuất gia và thọ Cận viên. Sau đó Phật đến thôn Bạch điệp lâm, nơi đây có sáu mươi người kết làm bạn thân sau khi nghe Phật thuyết pháp đều phát tâm chánh tín. Kế đó Phật đến thôn Quân trụ, nơi đây có hai người con gái của trưởng thôn tên là Nan-đà và Nan-đà-bà-la, sau khi nghe Phật thuyết pháp đều sanh tâm chánh tín. Kế đó Phật đến bên ao Ưu lâu tần loa, nơi đây có vị Đại tiên tên là Ca-nhiếp và một ngàn đệ tử nghe Phật thuyết pháp rồi đều xin xuất gia và thọ cận viên. Kế đó Phật đến đỉnh Già-da chỗ Chế-để, thị hiện ba loại thần biến để nhiếp phục Già-da Ca-diếp được trụ nơi Viên tịch. Sau đó Phật đến Trượng lâm nước Ma-kiệt-đà thuyết pháp khiến cho vua Ảnh-thắng được thấy Chơn đế, cùng tám vạn thiên chúng và Bà-la-môn cư sĩ nước Ma-kiệt-đà đến thành Vương-xá trụ ở Trúc-lâm bên ao Yết-lan-đạc-ca. Lúc đó Ô-ba-Để-sa và Câu-lý-đa đang du hành trong nhân gian, khi đến thành Vương-xá thấy trong thành tịch tĩnh tự nghĩ: "Có hai nhân duyên khiến trong thành kia tịch tĩnh: Có oán tặc làm cho sợ hãi hoặc có Bà-la-môn đại oai đức", nghĩ rồi liền đi quán sát thì thấy không có oán tặc làm cho sợ hãi, liền biết là có bậc đại oai đức ở trong thành. Lúc đó Phật quán biết hai người dị học này đã ở chỗ chư Phật quá khứ gieo trồng thiện căn sâu dày, cũng như ung nhọt đã muồi gặp duyên liền vỡ được lành, hai người này cũng vậy nay căn cơ đã đến lúc chín muồi được hóa độ. Phật lại quán căn khí của hai người này làm sao được độ, có duyên với ai và ở chỗ nào; liền quán biết hai người này sẽ phát tâm nơi người có đầy đủ luật nghi. Phật liền bảo Bí-sô Mã-thắng đến độ: "Thầy nên đến nhiếp thọ hai người ấy", Mã-thắng vâng lời Phật dạy đảnh lễ rồi đi. Sáng hôm sau, Mã-thắng đắp y mang bát vào thành Vương-xá theo thứ lớp khất thực với oai nghi thư thái, đoái nhìn như Ngưu vương. Lúc đó Ô-ba-Để-sa nhìn thấy Mã-thắng oai nghi thư thái liền khen ngợi là chưa từng có và nghĩ: "Những người xuất gia đã có trong thành không thể so sánh với vị này được, ta nên hỏi vị ấy đã xuất gia từ nơi ai, đã học pháp gì và thầy là ai", nghĩ rồi liền đứng bên đường đợi tôn giả, khi tôn giả đến gần liền hỏi: "Ai là thầy của tôn giả, tôn giả đã học pháp gì và xuất gia từ nơi ai?", Mã-thắng nói: "Đại sư của tôi thuộc chủng tộc Thích ca là sa môn Kiều-đáp-ma đã chứng Chánh đẳng bồ đề vô thượng. Vị ấy là thầy tôi, tôi nương nơi vị ấy cạo bỏ râu tóc xuất gia, học giáo pháp, tu phạm hạnh", Ô-ba-Để-sa nói: "Rất mong tôn giả thuyết giảng cho tôi nghe", Mã-thắng nói: "Giáo pháp của Như lai sâu xa vi diệu, khó hiểu khó biết. Tôi mới xuất gia không thể giảng giải hết, cũng không thể ghi nhớ hết, chỉ nói sơ lược nghĩa mà thôi", Ô-ba-Để-sa nói: "Cúi xin lược nói", Mã-thắng nói kệ:

"Các pháp từ Duyên khởi,

Như lai nói là Nhân,

Pháp kia Nhân duyên diệt (tận),

Là Đại sa môn nói".

Vừa nghe kệ xong, Ô-ba-Để-sa liền xa lìa trần cấu, chứng được pháp nhãn, thấy được pháp rồi tâm không còn nghi hoặc, không còn sợ hãi, chắp tay cung kính nói: "Đấy chính là chánh pháp, ai trú pháp này sẽ không còn đọa lạc, đây là chỗ vô ưu, con từ vô lượng kiếp đến nay chưa được nghe pháp yếu thâm diệu như thế này. Xin hỏi tôn giả Đại sư hiện nay đang ở nơi đâu?", Mã-thắng nói: "Đại sư đang ở Trúc-lâm bên ao Yết-lan-đạc-ca thành Vương-xá", Ô-ba-Để-sa nghe rồi Hoan-hỉ liền cung kính đi nhiễu ba vòng, cáo từ tôn giả Mã-thắng để đến chỗ Câu-lý-đa. Câu-lý-đa từ xa thấy Ô-ba-Để-sa đi đến liền hỏi: "Hôm nay dung mạo của bạn tươi sáng khác thường, phải chăng đã được diệu pháp cam lồ?", Ô-ba-Để-sa khen nói đúng rồi đem việc trên kể lại và nói lại bài kệ trên, Câu-lý-đa nghe rồi liền yêu cầu Ô-ba-Để-sa nói lại một lần nữa, Ô-ba-Để-sa nói lại kệ:

"Các pháp từ Duyên khởi,

Như lai nói là Nhân,

Pháp kia Nhân duyên diệt (tận),

Là Đại sa môn nói".

Vừa nghe kệ xong, Câu-lý-đa liền xa lìa trần cấu, chứng được pháp nhãn, thấy được pháp rồi tâm không còn nghi hoặc, không còn sợ hãi, chắp tay cung kính nói: "Đấy chính là chánh pháp, ai trú pháp này sẽ không còn đọa lạc, đây là chỗ vô ưu, tôi từ vô lượng kiếp đến nay chưa được nghe pháp yếu thâm diệu như thế này. Bạn có biết Đại sư hiện nay đang ở nơi đâu không?", đáp: "Đại sư đang ở Trúc-lâm bên ao Yết-lan-đạc-ca thành Vương-xá", Câu-lý-đa nói: "Chúng ta nên cùng đi đến chỗ Phật xuất gia tu phạm hạnh", Ô-ba-Để-sa bằng lòng, Câu-lý-đa nói: "Chúng ta nên hỏi các đệ tử có muốn cùng đi hay không", Ô-ba-Để-sa nói: "Lành thay, bạn là bậc danh đức mọi người đều nghe biết danh, bạn nên hỏi các đệ tử", Câu-lý-đa hỏi các đệ tử: "Nay tôi cùng Ô-ba-Để-sa đến chỗ Phật xuất gia tu phạm hạnh, ý các ngươi như thế nào?", đáp: "Sở học của chúng con đều do thầy truyền thọ, nay thầy theo Phật xuất gia, chúng con cũng theo Phật xuất gia", Câu-lý-đa khen lành thay. Lúc đó Ô-ba-Để-sa và Câu-lý-đa cùng các đệ tử của mình đi đến chỗ Phật, từ xa trông thấy Bí-sô Mã-thắng ngồi dưới gốc cây cách chỗ Phật không xa, Ô-ba-Để-sa hỏi Câu-lý-đa: "Chúng ta nên đến lễ Phật trước hay lễ Ô-ba-đà-da trước?", Câu-lý-đa nói: "Nên lễ Ô-ba-đà-da trước", nói rồi Cả hai đến đảnh lễ Bí-sô Mã-thắng. Lúc đó trong chúng của Như lai có một Bà-la-môn trước đây thờ thần mặt trăng, Thế tôn vì người này nói kệ:

"Người nào tỏ ngộ pháp,

Không luận trẻ hay già,

Đều phải cung kính họ,

Như mặt trăng mới mọc".

Lại có một Bà-la-môn thờ lửa, Thế tôn cũng vì người đó nói kệ:

"Người nào tỏ ngộ pháp,

Không luận trẻ hay già,

Đều phải cung kính họ,

Như lửa tịnh vật uế".

Đảnh lễ tôn giả xong, Cả hai cùng đến chỗ Phật, lúc đó Thế tôn đang nói pháp cho vô lượng trăm ngàn chúng Bí-sô trước sau vây quanh, Thế tôn từ xa trông thấy nhóm thầy trò Ô-ba-Để-sa và Câu-lý-đa đi đến liền bảo các Bí-sô: "Các thầy có thấy hai người thượng thủ trong nhóm đang đi đến không?", đáp thấy, Thế tôn nói: "Hai người ấy ở trong giáo pháp của ta xuất gia tu đạo sẽ là bậc nhất về thần thông và trí huệ trong chúng Thanh văn". Ô-ba-Để-sa và Câu-lý-đa đến đảnh lễ Phật rồi bạch Phật: "Thế tôn, cúi xin cho chúng con xuất gia và thọ Cận viên, thành tánh Bí-sô tu trì phạm hạnh trong thiện pháp luật này", Phật nói: "Thiện lai Bí-sô, tu hành phạm hạnh". Phật vừa nói xong, Cả hai đều râu tóc tự rụng, thân mặc ca sa như đã từng cạo tóc, trải qua bảy ngày đầy đủ oai nghi như Bí-sô một trăm tuổi hạ. Nhiếp tụng:

"Thế tôn bảo thiện lai, Các căn liền tịch tĩnh, Tóc rụng, mặc pháp y, Oai nghi như một trăm hạ".

Sau đó có nhiều Bí-sô đắp y mang bát vào thành theo thứ lớp khất thực, trong thành có nhiều đệ tử của San-thệ-di thấy các Bí-sô liền chê cười, nói kệ:

"Phật ở thành Vương-xá,

Ma-kiệt-đà tối thắng,

San thệ đều độ hết,

Nay Phật sẽ độ ai".

Các Bí-sô nghe rồi oai đức liền mất, trong lòng không Hoan-hỉ, khất thực xong trở về trú xứ thọ thực rồi đến chỗ Phật đem việc trên kể lại, Phật nói: "Nếu họ nói như vậy thì các thầy nên nói kệ đáp lại:

Hễ độ phải như pháp,

Thế tôn dạy là chánh,

Các ngươi có biết không,

Phật độ là y pháp".

Nếu các thầy đáp lại như thế, họ không còn oai đức sẽ im lặng bỏ đi". Hôm sau các Bí-sô đắp y mang bát vào thành khất thực cũng gắp các đệ tử của San-thệ-di chê cười nói kệ như trên, liền nói kệ đáp lại:

"Hễ độ phải như pháp,

Thế tôn dạy là chánh,

Các ngươi có biết không,

Phật độ là y pháp",

Họ nghe kệ xong liền mất oai đức, im lặng bỏ đi.

Thời gian sau, vợ chồng Bà-la-môn Ma-trá-la qua đời, vợ chồng Bà-la-môn Để-sa cũng qua đời, Câu-sắt-sỉ-la từ phương Nam mang luận Vô hậu thế về đến thôn na thích đà, người giữ cổng trông thấy liền hỏi: "Ông có phải là Câu-sắt-sỉ-la không?", đáp phải rồi hỏi: "Bà-la-môn Ma-trá-la nay ở đâu?", đáp là đã chết, lại hỏi: "Vợ chồng Để-sa nay ở đâu?", cũng đáp là đã chết, lại hỏi: "Xá-lợi-tử nay ở đâu?", đáp là đã xuất gia ở chỗ Đại sư San-thệ-di. Câu-sắt-sỉ-la nghe rồi liền đi vào thành Vương-xá hỏi thăm San-thệ-di nay ở đâu, mọi người đáp: "Đại sư đã qua đời, các đệ tử của ông đều đến chỗ sa môn Kiều-đáp-ma xuất gia". Câu-sắt-sỉ-la nay là phạm chí Trường trảo nghe rồi liền đi đến chỗ Phật, gặp Phật nói rằng: "Này sa môn Kiều-đáp-ma, tất cả ngã và pháp, tất cả thấy biết đều là tôi không ham muốn. Việc thờ lửa đã có là thấy như vầy và nói như vầy: Theo tôi thấy đều nên trừ bỏ hết, cũng xa lìa sự thay đổi, nếu từ bỏ cái thấy này thì không chấp thủ tương tục và không chấp thủ cái thấy biết khác. Này sa môn Kiều-đáp-ma, tôi thấy như vầy và hiểu như vầy: Việc mà thế gian thấy biết phần nhiều trái với việc thờ lửa; thấy và hiểu như vậy đều là trú ở đạo này. Sa môn Kiều-đáp-ma có thấy và hiểu như vậy không?. Lại nữa, người thờ lửa nói: Nếu Sa môn, Bà-la-môn bỏ được thấy biết này, không chấp thủ thấy biết khác, người ấy mới là chân Sa môn, Bà-la-môn. Lại nữa người thờ lửa nằm trong ba kiến giải: Một là tất cả không ham muốn, hai là tất cả ham muốn, ba là tất cả nguyện không ham muốn.…", cho đến câu Trường trảo xuất gia. Phật bảo các Bí-sô: "Trong các đệ tử Thanh văn của ta, bậc minh giải thông lợi hơn cả chính là Bí-sô Câu-sắt-sỉ-la".

Lúc đó Xá-lợi-tử đoạn trừ hết phiền não chứng quả A-la-hán, các Bí-sô đều có nghi thỉnh hỏi Phật: "Thế tôn, tôn giả Xá-lợi-tử trước đây đã tạo hạnh nghiệp gì, nhờ hạnh nghiệp ấy mà nay được trí huệ thông lợi, trí huệ sâu xa, trí huệ không nghi hoặc?", Phật nói: "Này các Bí-sô, Xá-lợi-tử trước kia tạo nghiệp nay trở lại tự thọ quả báo, các thầy lắng nghe:

Thuở xưa tại một thôn nọ, có một Bà-la-môn cưới vợ chưa bao lâu sanh được một trai, không bao lâu sau lại sanh thêm một gái, khi Cả hai trưởng thành thì cha mẹ đều qua đời vì bịnh. Đồng tử buồn thương nên muốn vào rừng núi ở, liền dẫn em gái vào trong rừng hái lượm hoa quả để chống chỏi qua ngày.

Này các Bí-sô, ví như rắn độc có năm điều đáng sợ: Một là nhiều sân, hai là nhiều hận, ba là làm ác, bốn là không biết ân nghĩa, năm là lợi độc. Người nữ cũng vậy, có năm điều xấu như trên, sao gọi là người nữ lợi độc? Tức là người nữ phần nhiều ôm lòng dục mạnh mẽ.

Lúc đó người em gái tuổi đã trưởng thành, tâm dục cũng phát triển nói với người anh: "Em không thể ở trong rừng ăn hoa quả để sống, chúng ta hãy rời khỏi nơi đây đến sống cùng mọi người, tìm cầu thức ăn thức uống". Người anh bèn đưa em ra khỏi rừng, đến một nhà Bà-la-môn khất thực, Cả hai gọi cửa, chủ nhà bước ra nhìn thấy rồi hỏi: "An sĩ cũng có vợ hay sao?", người anh nói: "Đây không phải là vợ, mà là em gái tôi", chủ nhà hỏi: "Em gái ông đã có chỗ nào chưa?", người anh nói: "Chưa có", chủ nhà nói: "Nếu vậy ông hãy gả em gái cho tôi", người anh nói: "Em tôi đã tránh xa pháp ác thế gian", người em gái với tâm dục hừng thạnh liền nói với anh: "Em không thể ở trong rừng ăn hoa quả để sống, em cũng không chịu đựng được bị phiền não bức bách. Chúng ta hãy từ bỏ núi rừng trở về cùng sống với mọi người, anh nên gả em cho vị Bà-la-môn này", người anh nói: "Ta thật không thể đem gả em vì đây là pháp ác, không phải là việc làm của ta nhưng em có tâm thế tục thì em muốn làm gì tùy ý". Bà-la-môn biết tâm ý của người em gái bèn dẫn vào nhà, họp thân tộc cùng làm lễ cưới rồi nói với người anh: "Anh hãy cùng chúng tôi sống chung một nhà, sẽ dành riêng một phòng cho anh", người anh nói: "Tôi không cầu dục lạc, chỉ ưa muốn xuất gia", người em gái nói: "Chúng ta hãy cùng lập lời thề ước", người anh hỏi: "Thề ước như thế nào?", người em gái nói: "Nếu anh chứng được quả thù thắng thì trở lại gặp em", người anh nói: "Lành thay, sẽ làm như lời em nói". Người anh từ giả rồi đến chỗ các ẩn sĩ sống đời xuất gia, do sức thiện căn đời trước nên người anh ngay nơi ba mươi bảy phẩm pháp bồ đề phần, không thầy tự ngộ chứng quả Độc giác. Lúc đó người anh nhớ đến lời thề ước với em gái nên đi đến chỗ người em gái, ở trước người em liền bay lên hư không, thân hiện thần biến, trên thân ra lửa, dưới thân ra nước… rồi trở xuống đất. Phàm phu hễ thấy được thần thông, tâm ý mau hồi chuyển như cây đại thọ bị ngã xuống đất nên người em gái sụp xuống đảnh lễ rồi nói: "Đại huynh, anh đã được thắng đức thù diệu rồi sao?", đáp phải, người em nói: "Anh khất thực nuôi thân, em vì cầu phúc, anh hãy ở lại để em được cúng dường", người anh nói: "Em không tự tại, hãy hỏi ý người chồng". Người em vào nói với chồng: "Anh biết không, anh tôi xuất gia thành tựu cấm giới đã đắc quả thượng diệu đệ nhất trong thế gian. Tôi muốn cúng dường nhưng không dám tự chuyên, nếu anh cho phép, tôi sẽ cúng dường tứ sự cho anh tôi trong ba tháng", người chồng nói: "Hiền thủ, nếu anh ấy không xuất gia, dù tôi không muốn cũng phải cung cấp trọn đời; huống chi anh ấy đã xuất gia và đã đắc đạo thù thắng, nay theo ý em cúng dường cho anh ấy trong ba tháng". Trong ba tháng hai vợ chồng cúng dường đầy đủ không để thiếu thốn, mãn ba tháng họ đem vải tốt, dao và kim chỉ cho người anh, người anh nhận rồi cầm dao cắt vải, dao bén nên cắt rất nhanh, người em gái thấy rồi liền phát nguyện: "Xin nguyện căn tánh tôi sẽ sắc bén, nhanh và khéo như dao bén này cho đến đời vị lại thành tựu lợi trí"; người anh lại cầm kim xỏ chỉ may khéo léo không trở ngại, người em gái thấy rồi liền phát nguyện: "Xin nguyện thân tôi đến đời vị lại được trí huệ sâu xa thông đạt vô ngại như đường kim mũi chỉ này".

Này các Bí-sô, người em gái thuở xưa đó chính là Xá-lợi-tử ngày nay, quá khứ do cúng dường vị Độc giác rồi phát nguyện nên ngày nay được trí huệ sắc bén, thông minh bậc nhất. Này các Bí-sô, phải biết quả báo tự làm tự thọ, hễ tạo nghiệp đen thì cảm quả báo dị thục đen; tạo nghiệp trắng thì cảm quả báo dị thục trắng… các thầy nên học như thế."

Lúc đó các Bí-sô vẫn còn nghi thỉnh hỏi Phật: "Cụ thọ Xá-lợi-tử đã tạo nghiệp gì trong quá khứ mà nay được sanh ra trong một gia đình trung lưu, không thuộc quý tộc cũng không hạ tiện, lại thường được xuất gia?", Phật nói: "Các thầy lắng nghe: Thuở xưa có một quốc vương lấy vợ không lâu thì đắm say dục lạc, ham mê săn bắn. Vài năm sau sanh được một trai, Thái-tử trưởng thành thấy vua cha trị nước phi pháp liền suy nghĩ: "Cha ta mệnh chung sẽ đọa vào địa ngục, ta kế vị rồi cũng sẽ giống như cha, ta nên đến trong Thiện pháp luật xuất gia tu phạm hạnh", nghĩ rồi liền đến xin phép vua cha cho xuất gia, vua cha nói: "Tất cả việc cúng tế thiên thần đều là vì cấu phú quý, con là Thái-tử cỡi voi đi, vương vị kề bên, vì sao lại cầu xuất gia?", vua cha trách mắng rồi không cho Thái-tử xuất gia. Thời gian sau, Thái-tử cỡi voi ra thành du ngoạn, thấy một người nghèo cầm miếng lá xin ăn, Thái-tử nói: "Hiền thủ, ta ở địa vị tôn quý nên không được xuất gia, ngươi không có địa vị tôn quý vì sao lại không xuất gia?", đáp: "Tôi không có y bát làm sao xuất gia được?", Thái-tử nói: "Ta sẽ cho ngươi y bát, ngươi nên xuất gia", nói rồi liền cho y bát và dẫn người ăn xin này đến chỗ vị tiên nhơn đã đắc ngũ thông đang tọa thiền dưới một gốc cây, bạch rằng: "Cúi xin tiên nhơn cho vị này xuất gia". Tiên nhơn liền cho xuất gia, Thái-tử nói với người ăn xin kia rằng: "Bây giờ tôi phải trở về, nếu người đắc đạo chứng quả thì hãy báo cho tôi biết", đáp: "Tôi sẽ làm đúng như lời Thái-tử nói". Xuất gia rồi người kia đến chỗ yên tĩnh nổ lực thiền tư, không bao lâu sau ngay nơi ba mươi bảy phẩm pháp bồ đề phần, không thầy tự ngộ chứng quả Độc giác. Chứng quả rồi liền nhớ đến lời đã hứa với Thái-tử nên đi đến chỗ Thái-tử, ở trước Thái-tử liền bay lên hư không, thân hiện thần biến, trên thân ra lửa, dưới thân ra nước… rồi trở xuống đất. Phàm phu hễ thấy được thần thông, tâm ý mau hồi chuyển như cây đại thọ bị ngã xuống đất, Thái-tử kính lễ rồi hỏi: "Thánh giả đã chứng được quả thù thắng rồi sao?", đáp phải, Thái-tử liền suy nghĩ: "Người kia chứng quả là nhờ ta. Ta không xuất gia, không chứng được quả, há chẳng phải là do ta sanh trong nhà quý tộc hay sao", nghĩ rồi liền phát nguyện: "Xin nguyện tôi đời đời kiếp kiếp đừng sanh trong nhà quý tộc, cũng không sanh trong nhà hạ tiện, mà sanh trong gia đình trung lưu để không gặp trở ngại dễ được xuất gia".

Này các Bí-sô, Thái-tử trong quá khư chính là Xá-lợi-tử ngày nay, do quá khư phát nguyện đó nên nay sanh trong gia đình trung lưu lại thường được xuất gia. Này các Bí-sô, phải biết quả báo tự làm tự thọ, hễ tạo nghiệp đen thì cảm quả báo dị thục đen; tạo nghiệp trắng thì cảm quả báo dị thục trắng… các thầy nên học như thế."

Lúc đó các Bí-sô vẫn còn nghi thỉnh hỏi Phật: "Cụ thọ Xá-lợi-tử quá khứ đã tạo phước nghiệp gì mà thiện căn thành thục, được Phật thọ ký là Trí huệ bậc nhất trong chúng Thanh văn?", Phật nói: "Cũng là do sức phát nguyện trong đời quá khứ, các thầy lắng nghe: Thuở xa xưa ngay trong Hiền kiếp này, khi con người sống thọ hai vạn tuổi, có Phật ra đời hiệu là Ca-nhiếp-ba đầy đủ mười hiệu. Xá-lợi-tử có một thầy dạy ở chỗ Phật Ca-nhiếp-ba mà được xuất gia, Phật Ca-nhiếp-ba thọ ký cho thầy của Xá-lợi-tử là thông minh trí huệ bậc nhất trong chúng Thanh văn, cho nên khi sắp lâm chung Xá-lợi-tử phát nguyện: "Nguyện nhờ công đức thiện căn tu phạm hạnh này ở đời vị lai lúc con người thọ một trăm tuổi, có Phật Thích-ca-mâu-ni ra đời đầy đủ mười hiệu, tôi sẽ được xuất gia trong giáo pháp của vị Phật ấy, đoạn trừ phiền não chứng quả A-la-hán và được Phật thọ ký là thông minh trí huệ bậc nhất trong chúng Thanh văn".

Này các Bí-sô, do nguyện lực đó nên ngày nay Xá-lợi-tử được ta thọ ký là thông minh trí huệ bậc nhất trong chúng Thanh văn".

Lúc đó các Bí-sô vẫn còn nghi thỉnh hỏi Phật: "Cụ thọ Đại Mục-kiền-liên trước kia đã từng tạo nghiệp gì mà thiện căn thành thục được Phật thọ ký là Thần thông bậc nhất trong chúng Thanh văn?", Phật nói:

"Các thầy lắng nghe:

Thuở xưa, cách thành Ba-la-nại không xa là chỗ ở của một tiên nhơn, vị này tâm từ bi trải khắp các hữu tình. Lúc đó có một tiều phu nghèo khổ vác củi đi đến gần chỗ vị tiên nhơn ở, mệt nhọc khom người xuống thở, tiên nhơn nhìn thấy thương xót tự nghĩ: "Người này nghèo khổ là do đời trước không chịu tu hành, gieo trồng thiện căn nên nay tuy được thân người nhưng phải chịu vất vả như thế, ta nay nên độ người này xuất gia tu phạm hạnh", nghĩ rồi liền bảo tiều phu: "Ngươi vất vả như thế, vì sao không xuất gia?", đáp: "Đại tiên, tôi nghèo khổ vất vả kiếm sống, ai lại đọ cho tôi xuất gia", tiên nhơn nói: "Ta sẽ độ, nếu ngươi chứng được quả hãy báo cho ta biết", đáp: "Đại tiên, nếu con đắc quả sẽ báo cho đại tiên biết". Tiên nhơn liền cho xuất gia, sau khi xuất gia người này đến chỗ yên tĩnh nổ lực thiền tư, không bao lâu sau ngay nơi ba mươi bảy phẩm pháp bồ đề phần, không thầy tự ngộ chứng quả Độc giác. Chứng quả rồi liền nhớ đến lời đã hứa với tiên nhơn nên đi đến trước tiên nhơn liền bay lên hư không, thân hiện thần biến, trên thân ra lửa, dưới thân ra nước… rồi trở xuống đất. Phàm phu hễ thấy được thần thông, tâm ý mau hồi chuyển như cây đại thọ bị ngã xuống đất, tiên nhơn kính lễ rồi phát nguyện: "Xin nguyện với vô lương công đức đã tu ở đời vị lai sẽ có được oai đức thần thông bậc nhất như vị kia đã có".

Này các Bí-sô, tiên nhơn trong quá khư đó chính là Đại Mục-kiền-liên ngày nay. Này các Bí-sô, phải biết quả báo tự làm tự thọ, hễ tạo nghiệp đen thì cảm quả báo dị thục đen; tạo nghiệp trắng thì cảm quả báo dị thục trắng… các thầy nên học như thế."

Lúc đó các Bí-sô vẫn còn nghi thỉnh hỏi Phật: "Cụ thọ Đại Mục-kiền-liên đã tạo hạnh nghiệp gì mà nay được Phật thọ ký là Thần thông bậc nhất trong chúng Thanh văn?", Phật nói: "Các thầy lắng nghe: Thuở xa xưa ngay trong Hiền kiếp này lúc con người thọ hai vạn tuổi có Phật Ca-nhiếp-ba ra đời… giống như đoạn văn trên cho đến câu lúc lâm chung phát nguyện": "Nguyện nhờ công đức thiện căn tu phạm hạnh này ở đời vị lai lúc con người thọ một trăm tuổi, có Phật Thích-ca-mâu-ni ra đời đầy đủ mười hiệu, tôi sẽ được xuất gia trong giáo pháp của vị Phật ấy, đoạn trừ phiền não chứng quả A-la-hán và được Phật thọ ký là Thần thông bậc nhất trong chúng Thanh văn".

Lúc đó các Bí-sô vẫn còn nghi thỉnh hỏi Phật: "Cụ thọ Kiều-trần-như đời trước đã hành nghiệp gì mà nay thiện căn thành thục được Tứ như ý giải, lợi căn minh liễu?", Phật nói: "Các thầy lắng nghe: Thuở xưa ngay trong Hiền kiếp này khi con người sống thọ hai vạn tuổi có Phật Ca-nhiếp-ba ra đời… giống như đoạn văn cho đến câu lâm chung phát nguyện: "Nguyện nhờ công đức thiện căn tu phạm hạnh này ở đời vị lai lúc con người thọ một trăm tuổi, có Phật Thích-ca-mâu-ni ra đời đầy đủ mười hiệu, tôi sẽ được xuất gia trong giáo pháp của vị Phật ấy, đoạn trừ phiền não chứng quả A-la-hán và được Tứ như ý giải, lợi căn minh liễu".

Phật trụ ở đời, nếu có ai muốn xuất gia thọ cận viên đều đến gặp Phật, Phật nói: "Thiện lai, Bí-sô", thì râu tóc tự rụng, thân mặc ca sa với bình bát trên tay liền trở thành người xuất gia thọ cận viên. Sau đó có người ở nước ngoài xa đến chỗ Bí-sô cầu xuất gia, Bí-sô đưa người này đến chỗ Phật, trên đường đi người này qua đời nên không được xuất gia và thọ cận viên. Các Bí-sô đem việc này bạch Phật, Phật suy nghĩ: "Làm cho các đệ tử Thanh văn mệt nhọc, ở quốc độ xa nếu có người đến cầu xuất gia và thọ cận viên, nên để Tăng chúng cho họ xuất gia và truyền thọ Cận viên", nghĩ rồi Phật tập họp các Bí-sô nói rằng: "Do nhân duyên này, từ nay về sau nếu có người cầu xuất gia, Tăng chúng Bí-sô nên cho họ xuất gia và truyền thọ Cận viên". Lúc đó Tăng chúng không biết nên cho xuất gia và truyền thọ cận viên như thế nào nên bạch Phật, Phật bảo các Bí-sô: "Hễ có người đến cầu xuất gia nên hỏi họ các chướng nạn, nếu không có chướng nạn mới cho họ thọ Tam quy. Bảo họ quỳ gối chắp tay tự xưng tên rồi nguyện trọn đời quy y Phật lưỡng túc tôn, quy y Pháp ly dục tôn, quy y Tăng chúng trung tôn, Kế cho họ thọ năm học xứ, sau đó truyền thọ mười giới và sau cùng là truyền thọ hai trăm năm mươi giới".

Sau đó có người xuất gia được thọ Cận viên rồi đối với Ô-ba-đà-da và A-giá-lợi-da không có tâm kính sợ, những việc ra làm đều không hỏi hai thầy, các Bí-sô bạch Phật, Phật bảo các Bí-sô: "Nay ta chế định cho các đệ tử: Nếu đệ tử muốn làm việc gì như dùng nước tưới rưới trên đất, dùng Cù Ma-da đắp nền nhà, cho đến các việc liên quan tới y bát, ăn uống… đều phải bạch thầy. Có khách Bí-sô không quen đến ở trong phòng… các việc đều phải bạch thầy, nếu làm trái thì phạm tội Việt pháp. Trừ năm việc không phạm là xỉa răng, uống nước, đại tiểu tiện, lễ bài Chế để trong phạm vi bốn mươi chín tầm. Nếu thầy may vá y, đệ tử nên thưa thầy: Thầy không nên lao nhọc như vậy, con sẽ làm cho thầy. Nếu nói và làm như vậy thì tốt, nếu không như vậy thì phạm tội Việt pháp. Nếu thầy làm việc phước và làm việc do Tăng sai, đệ tử không làm thay không phạm. Hai thầy có bịnh, đệ tử phải chăm sóc, những thức ăn uống và thuốc thang cần dùng đều nên thuận theo ý thầy, không được nghịch ý. Nếu làm được như vậy thì tốt, nếu không như vậy thì phạm tội Việt pháp. Nếu thầy phạm tội, đệ tử cùng ở chung nên phương tiện khéo khuyên can thầy phát lồ thuyết hối. Nếu thầy tà kiến bị Tăng tác pháp xua đuổi, đệ tử ở chung nên ở trong chúng ân cần sám tạ khiến Tăng Hoan-hỉ, rồi phương tiện khuyên can thầy bỏ ác kiến để cùng tăng hòa hợp và được an lạc trụ. Nếu thầy phạm tội Tăng-già-phạt-thi-sa, đệ tử nên khuyên can thầy phát lồ. Nếu thầy bị Tăng cho hành pháp Biến trú cho đến hành Ý hỉ, không được ở cùng phòng với thiện Bí-sô; đệ tử nên khuyên can thầy như pháp sám hối khiến cho tội Căn bản và nghiệp được trừ, trở lại đồng như thiện Bí-sô. Nếu làm được như vậy thì tốt, nếu không như thế thì phạm tội Việt pháp. Ngược lại đệ tử có lỗi, thầy cũng phải khuyên can quở trách khiến cho họ hối cải."

CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT

HỮU BỘ TỲ NẠI DA XUẤT GIA SỰ