Kinh Đại Bát-Niết-Bàn

TOÁTYẾU

Đến thôn Cưu-Bà đức Phật cùng các vị Tỳ-Khưu đến ngồi dưới gốc cây.

Những người Bà-lamôn, Trưởng-giả, Cư-sĩ trong số ấy có cả ông Phất-badục-đế trong thôn nghe biết, kéo nhau đến lễ Phật, được biết đức Phật sắp nhập Niết-Bàn. Họ kêu khóc, thỉnh Phật lưu lại thế-gian, nhưng Phật không nhận lời và đều được Ngài an-ủi như bao lần trước.

Tới đây, Ngài dạy: “Người tại-gia có 4 pháp cần nên tu-tập:

1/ Cungkính và hiếu-dưỡng cha mẹ.

2/ Đem pháp lành dạy vợ con.

3/ Thương mến và giúp đỡ tôi-tớ.

4/ Gần bạn lành, tránh bạn ác.

Ngài lại dạy: “Người tại-gia có 4 pháp vui:

1/ Không nợ ai.

2/ Giầu có nhưng bỏn sẻn với cả mình, cha mẹ, thân-thích v.v…

3/ Cự-phú biết ăn mặc, cung-dưỡng cha mẹ, thân-thích, phụng-sự các vị tu- hành.

4/ Thân, khẩu, ý, không làm ác, thôngminh, trítuệ, nghe nhiều.

Bốn hạng người này, 2 hạng đầu là pháp vui tối hạ, hạng thứ 3 là bậc trung, còn hạng thứ 4 là bậc thượng.

Vậy, từ nay các vị nên làm theo bậc trung và bậc thượng kia!”

Mọi người nghe Phật nói pháp đều hoanhỷ, xin thụ Tam-quy, ngũ-giới và xin thỉnh Phật cùng chúng Tăng ngày mai tới nhà nhận sự cúng-dàng của họ.

Trong bữa ăn, có vị không nghiêm- chỉnh uy-nghi, họ trông thấy, tâm họ không được vui vẻ. Đức Phật cảm thấy thế, Ngài dạy: “Trong bể lớn có nhiều loại chúng-sinh, to, nhỏ khác nhau, trong bể Pháp của Tôi cũng vậy, có các vị được Tứ-quả và cũng có những người phàm-phu chưa được pháp-lợi gì. Các vị không nên ngờ-vực. Và, biết rằng cúng-dàng Phật, chúng Tăng, phúc ấy mình sẽ được, như nước mọi sông, đều chảy về bể cả!”

Nghe đức Phật nói, mọi người xa lìa được trần-cấu và được pháp-nhãntịnh.

VII. ÔNG THUẦN-ĐÀ THỈNH

PHẬT

Sau đó, đức Thế-Tôn cùng các vị Tỳ- Khưu-Tăng từ tòa ngồi của mình đứng dậy, lại tiến về phía trước, đến thành Baba. Khi ấy, bọn ông Phất-badục-đế năm trăm người, thương xót kêu-khóc, kínhtiễn đức Như-Lai lên đường, họ bồi-hồi đoái nhìn mộ-kính, đến khi không trông thấy nữa, họ mới trở về.

Khi đức Thế-Tôn đến thành Ba-ba rồi, trong thành kia, có người con của một thợ khéo, tên là Thuần-Đà (Cunda).

Nhà ông Thuần-Đà có một khu vườn, rất tĩnh-mịch, đức Như-Lai liền cùng các vị Tỳ-Khưu vây-quanh trước sau, đi đến vườn kia.

Ông Thuần-Đà nghe biết đức Phật cùng chúng Tăng đến vườn nhà mình, vui mừng hớn hở, không tự hãm được, ông cùng những người đồng loại, đều đến nơi Phật, đầu mặt lễ xuống chân Phật, rồi đứng lùi một bên, bạch Phật rằng: “Lạy đức Thế-Tôn! Chúng con không biết đức Thế-Tôn, có duyên gì tới đây, hoặc có ý-thú gì khác?”

Đức Thế-Tôn đáp: “Nay Tôi sở-dĩ đến đây, là vì không bao lâu nữa Tôi sẽ nhập Niết-Bàn, Tôi muốn tương kiến lần cuối cùng!”

Bấy giờ, ông Thuần-Đà cùng những người đồng loại của ông, nghe đức Phật nói lời ấy, tâm não-thương quá, buồn-bã lăn ra đất, ngất đi giờ lâu mới tỉnh, khẽ bạch Phật rằng: “Lạy Đức Thế-Tôn! Nay Ngài bỏ chúng-sinh, không đem lòng từ, niệm đến họ nữa hay sao mà Ngài muốn nhập Niết-Bàn?

Kính xin Ngài hãy ở lại cõi thọ một kiếp hay non một kiếp!” Tức thời, ông lại bứt đầu, đấm ngực, kêu to: “Than ôi, khổ lắm thay! Con mắt của thế-gian mất rồi, hết thảy chúng-sinh từ nay về sau chìmđắm trong bể sinh-tử, không có kỳ nào ra khỏi được! Sao vậy? Đấng VôThượng Đạo-Sư nhập Niết-Bàn rồi!”

Đức Thế-Tôn bảo ông Thuần-Đà: “Nay ông không nên sinh tâm lo buồn, hết thảy mọi hành-tướng của các pháp đều như thế, đều bị vô-thường đổi dời; ânái hội-hợp, quyết có lúc ly-biệt, nên nay ông đừng sinh tâm lo-buồn nữa!”

Ông Thuần-Đà liền bạch Phật rằng:

“Lạy đức Thế-Tôn! Nay chúng con cũng biết mọi hành-tướng là vô- thường, ân-ái hội-hợp đều phải biệt-ly nhưng, đấng Vô-Thượng-Tôn sẽ nhập Niết-Bàn, làm sao chúng con không thương-xót, áonão được!”

Khi ấy, đức Thế-Tôn vì ông Thuần-Đà nói hết thảy pháp. Ông Thuần-Đà nghe rồi, tâm lo buồn hơi bớt, liền từ tòa ngồi của mình đứng dậy, thân chỉnh uynghi, chễ áo vai hữu, đỉnh lễ xuống chân Phật, bạch rằng: “Lạy đức Thế- Tôn! Ngày mai kính xin đức Thế-Tôn, nhận sự cúng-dàng đạm-bạc của chúng con!” Đức Thế-Tôn mặc nhiên ưng- thuận.

Lúc đó, ông Thuần-Đà biết đức Phật đã ưng-thuận, ông liễn lễ xuống chân Phật, lui về.

Ông Thuần-Đà về nhà, suốt đêm sắm- sửa nhiều thức ăn uống ngon lành.

Ngày mai, khi sắp đến giờ ăn, ông sai người tín-thành tới bạch Phật: “Kính xin đức Thế-Tôn biết thì giờ thụ-trai, việc trai-soạn đã xong!”

Khi ấy, đức Như-Lai cùng các vị Tỳ- Khưu vây-quanh trước sau Ngài, đến nhà ông Thuần-Đà. Đến nơi, lần-lượt ngồi xuống. Ông Thuần-Đà thấy đức Phật ngồi rồi, ông liền đi lấy nước, tự tay

châmchước các đồ tinh-soạn xuống bát. Đức Thế-Tôn cùng chúng Tăng ăn xong, rửa bát, về chỗ ngồi cũ.

Ông Thuần-Đà cũng ngồi. Đức Thế- Tôn bảo ông Thuần-Đà: “Nay ông đã làm được việc phúc hiếm có. Cúng- dàng cơm Phật và các vị Tỳ-Khưu- Tăng lần cuối cùng, quả-báo ấy, không bao giờ hết được. Mọi phúc của hết thảy chúng-sinh gieotrồng, không có gì có thể so-sánh được với phúc cúng- dàng của ông, ông nên tự sinh ra tâm vui mừng. Nay lần cuối cùng ta nhận lời thỉnh của ông xong, Ta không nhận lời thỉnh cúng cơm của ai nữa!”

Đức Thế-Tôn liền nói bài kệ:

Ông nay đã dựng nên,

Một công-đức hiếm có; Cuối cùng được cúng cơm, Phật cùng Tỳ-Khưu-Tăng.

Côngđức ngày thêm lên, Mãi mãi không cùngkiệt.

Nay ông nên tự mình,

Sinh tâm rất vui mừng; Hết thảy phúc người tạo, Không sánh kịp phúc ông!

TOÁTYẾU

Đến thành Ba-ba, đức Phật cùng chúng Tăng đến nghỉ tại khu vườn của nhà ông Thuần-Đà.

Ông Thuần-Đà cùng những người đồng-loại nghe biết, đến lễ Phật và thỉnh-vấn việc Ngài tới đây. Ngài dạy:

“Tôi sắp nhập Niết-Bàn, nên Tôi muốn tới đây tương-kiến”.

Ông Thuần-Đà cùng mọi người nghe thấy thế buồn-rầu, kêu-khóc thỉnh Phật lưu lại thế-gian, thời Ngài đều an-ủi như bao người trước.

Tiếp đó, ông thỉnh Phật cùng chúng Tăng ngày mai hoan-hỷ tới nhà ông dùng cơm. Đức Phật im-lặng.

Sau bữa cơm, đức Phật bảo ông Thuần- Đà: Nay ông đã làm được việc phúc hiếm có là cúng-dàng Phật, chúng Tăng lần cuối cùng. Phúc-báo ấy không bao giờ hết được. Mọi phúc-báo của chúng-sinh, không thể so-sánh được với phúc-báo của ông. Ông nên khởi tâm vui mừng. Đây là lần cuối cùng Ta nhận lời thỉnh của ông thôi!”

VIII. PHẬT ĐỘ ÔNG PHẤT-CA-SA

Khi đức Thế-Tôn nói bài kệ ấy rồi, Ngài liền bảo ông A-Nan: “Nay Tôi thấy đau mình, muốn chóng đến thành Cưu-thina!”

Bấy giờ, ông A-Nan cùng các vị Tỳ- Khưu và ông Thuần-Đà, nghe đức Phật nói lời ấy, sinh đau khổ quá, kêu-khóc thướt-mướt, không tự hãm được.

Ngay lúc đó, đức Thế-Tôn từ tòa ngồi của mình đứng dậy, cùng các vị Tỳ- Khưu vây-quanh trước sau, đi về thành kia. Ông Thuần-Đà cùng quyến-thuộc cũng đi theo đức Như-Lai.

Nửa đường đức Thế-Tôn ngồi nghỉ dưới một gốc cây, Ngài bảo ông A- Nan: “Nay Tôi đau bụng quá!”. Ngài dựa vào ông A-Nan mà đi. Đi cách chỗ kia chưa được mấy, Ngài thổ-huyết lại trở lại dưới gốc cây cũ, Ngài bảo ông ANan: “Ông cầm cái áo Tăng-giàlê[44], gấp bốn trải xuống đất, Tôi muốn ngồi nghỉ đây, chứ không thể tiến lên được nữa!” Ông A-Nan vâng lời đức Phật dạy, làm y như thế.

Đức Thế-Tôn ngồi nghỉ dưới gốc cây và bảo ông A-Nan: “Nay Tôi khát nước, ông đến sông Ca-khuất-ta, kín ít nước sạch về cho Tôi uống!”.

Ông ANan bạch Phật rằng: “Lạy Đức Thế-Tôn! Vừa nãy có những người lái buôn cùng năm trăm cỗ xe qua sông ấy, sợ nước sông đục, không thể uống được!”

Ông ANan bạch như thế đến ba lần.

Đức Phật bảo ông A-Nan: “Ông cứ đi đi!” Ông A-Nan cầm bát đi, đến trên bờ sông, thấy nước sông lắng trong, tâm rất sợ hãi, rởn cả mình-mẩy, chân lông, ông tự nghĩ rằng: “Vừa rồi ta thấy những người lái buôn cùng năm trăm cỗ xe qua sông này, ý hẳn còn đục, ngờ đâu lại trong, thành ra ta trái-nghịch lời sai khiến của Như-Lai!”.

Nghĩ rồi ông kín nước đem về dâng cúng Phật và nói lên rằng: “Lạ lắm, lạy đức Thế-Tôn! Vừa rồi con thấy những người lái buôn cùng năm trăm cỗ xe, trước sau qua sông, đáng lẽ trong vòng mười ngày, nước còn chưa trong, thế mà nhờ thần-lực của đức Thế-Tôn trong chốt-lát đã trong mát rồi!”

Đức Thế-Tôn liền bưng nước uống.

Bấy giờ, có một người con của Mãn-la tiênnhân, tên là Phất-CaSa, là đệ-tử của Ca-lan tiênnhân. Ông này từ thành Cưu-ThiNa, đến thành Ba-ba, giữa đường tình-cờ thấy đức Như-Lai ngồi nghỉ dưới gốc cây. Ông liền chắp tay vấn-tấn, rồi ngồi lui về một bên bạch Phật rằng: “Lạy Đức Thế-Tôn! Pháp xuất-gia, sự-nghiệp tọa-thiền là tối đệ- nhất, vì nó điều phục tình-căn, làm cho tâm không rối-loạn, chuyên-tinh tịch- tĩnh, không kinh sợ gì. Sao vậy? – Vì, tôi ghi nhớ: xưa kia tôi theo thầy tôi là Ca-lan tiênnhân, đi trên đường-trường.

Khi đã mỏi-mệt, chúng tôi ngồi nghỉ dưới gốc cây bên đường. Thầy tôi liền tọa-thiền tư-duy. Giữa lúc đó, có những người lái-buôn chở năm mươi cỗ xe qua trước, mà thầy tôi vẫn ngồi imlặng, thân không lay động. Và, cứ như thế khá lâu, thầy tôi mới từ thiền- định tỉnh dậy. Tôi liền bạch với thầy tôi rằng: “Bạch thầy lúc thầy ngồi thiền tại đây, có những người lái-buôn cùng năm mươi cỗ xe qua trước, tiếng kêu như sấm, không biết thầy có nghe thấy không?” Thầy tôi đáp: “Ta không thấy gì cả.” Tôi lại hỏi: “Vậy thầy có nghe thấy tiếng xe đi không?” Thầy tôi cũng đáp là không nghe thấy. Tôi bạch:

“Bạch thầy, nay trên áo thầy sở-dĩ có những bụi bám nhơ-nhớp, là do những xe kia đi qua, gây nên thế!” Khi ấy, tôi cho là rất lạ lùng và biết rằng: pháp tọa-thiền thực đáng kính-trọng, vì nó khéo điều-nhiếp được tình-căn, không làm rối loạn!”.

Đức Thế-Tôn đáp ông Phất-casa rằng:

“Sự ông vừa nói, không phải lạ-lùng.

Sao vậy? Nếu có người không phải ngủ-say, cũng không phải nhập Diệt- tận-định[45], tâm đoanchính, ngồi Thiền, lúc đó có năm trăm cỗ xe đi qua, người ấy vẫn không biết, không nghe thấy gì, như thế mới là lạ-lùng chứ!

Lại nữa, ông Phất-casa! Đây cũng chưa phải là rất lạ. Nếu có người chínhniệm tọa-thiền, gặp lúc trời sấm- sét ầm ầm, sáng lóe, bấy giờ có hai anh em người đi cày, nghe tiếng kinh sợ ấy, tức thời chết tươi và bốn con trâu gần đấy cũng chết ngay, mà người ngồi thiền kia không biết, không nghe thấy gì, thế được gọi là lạ-lùng chăng? Ông Phất-casa thưa: Lạy đức Thế-Tôn!

Năm trăm cỗ xe qua trước không biết, không nghe, đã là lạ-lùng, phương chi lại sấm-sét, sáng lóe, ầm ầm động đất không biết, không nghe, thời là rất hiếm có!”

Đức Thế-Tôn bảo ông Phất-ca-sa:

“Xưa kia ta chính tâm ngồi thiền, suy- nghĩ dưới một gốc cây ở thôn A-xa-ma.

Lúcđó, có những người lái-buôn cùng năm trăm cỗ xe qua trước chỗ ta ngồi, ta suynghĩ trong thiền-định không biết, không nghe thấy gì. Những người láibuôn kia, đi qua giờ lâu, Tôi mới xuất-định. Họ vừa đi vừa ngoảnh lại trông. Lúc họ xa trông thấy Tôi đứng dậy, họ ùa chạy lại, thấy cát bụi bám nhơ-nhớp trên áo Tôi, họ liền phủi đi và hỏi rằng: “Vừa rồi, chúng tôi cùng năm trăm cỗ xe đi qua đây, đức Thế- Tôn có trông thấy không? Tôi đáp:

“Tôi không trông thấy!” Họ lại hỏi:

“Đức Thế-Tôn nhắm mắt nên không trôngthấy, nhưng, chắc là nghe thấy tiếng?” Tôi đáp: “Tôi cũng không nghe thấy tiếng!” Họ lại hỏi: “Vậy đức Thế- Tôn ngủ say hay là nhập Diệt-tận- định?” – Tôi đáp: “Tôi không ngủ say cũng không phải nhập Diệt-tận-định, Tôi chỉ ở trong thiền suy-nghĩ, nên không nghe, không thấy gì!” Họ nghe lời nói ấy của Tôi, họ cho là rất lạ-lùng, khen chưa từng có bao giờ và nói rằng:

“Sức tọa-thiền được như thế đấy!” Tôi liền vì họ, nói cho họ nghe mọi pháp và những người lái-buôn kia, do nơi mọi pháp ấy, đều xa lìa trần-cấu, được pháp-nhãntịnh.

Lại nữa, ông Phất-casa! Ngày trước Tôi ngồi một mình trong khoảnh ruộng bên thôn kia, lặng-lẽ suy-nghĩ thiền, chốc-lát tự-nhiên sấm-sét vanggiật, gió mưa chấn-động cả trời đất. Khi ấy có hai anh em người cày ruộng, chợt nghe thấy những tiếng ấy, đều cùng sợ mà chết; lại có bốn con trâu cũng đều chết tươi. bấy giờ, người trong thôn kia, nghe tin có hai người đi cày, nghe tiếng sét sợ chết, hoặc cha mẹ, vợ con, bạn-bè, họ-hàng hợp cùng những người trong thôn đi theo, khóc-lóc lại xem; lúc đó, Tôi mới ở trong thiền-định tỉnh dậy, thấy mặt đất đầy nước bùn, lại có nhiều người, tụ-tập gào khóc. Có một người đi lại, Tôi liền hỏi: “Sao lại có nhiều người tự-tập lại đây và khóc-lóc như vậy?” -Người kia đáp: “Vừa rồi đức Thế-Tôn không nghe biết tiếng sấm, sét ư?” Có hai anh em nhà kia trong thôn con, cày ruộng tại nơi đây, hai người đồng thời bị sét đánh chết và cả bốn con trâu cũng đều bị chết, sao mà đức Thế-Tôn không hiểu biết gì?

Hay là, vừa rồi đức Như-Lai ngủ say, hoặc là Ngài nhập Diệt-tận-định ư? – Tôi đáp: “Không, vừa rồi Tôi không ngủ say cũng không nhập Diệt-tận- định, Tôi chính-tâm, imlặng ngồi thiền, nên Tôi không nghe thấy đó?”

Người kia nghe đức Phật nói lời ấy, cho là rất lạ-lùng, khen chưa từng có bao giờ. Tâm họ tự-niệm: “Tọa-thiền có năng-lực như thế!” Tôi liền vì họ, nói cho họ nghe mọi pháp. Họ nghe pháp rồi, do trong những pháp ấy, họ xalìa trần-cấu, được pháp-nhãntịnh.

Bấy giờ, ông Phất-casa, nghe đức Phật nói lời ấy, sinh tâm hiếm có, bạch đức Phật rằng: “Lạy đức Thế-Tôn! Trước đây khi tôi thấy thầy tôi ngồi thiền, năm mươi cỗ xe đi qua, không nghe, không biết gì, tôi cho là lạ-lùng; nay đức Như-Lai nói hai việc trên đây, gấp trăm, nghìn, vạn lần, không gì có thể sosánh được với năng-lực Thiền-định không thể nghĩ, bàn được của Như- Lai!” Bạch rồi, ông theo Phật thụ Tam- quyy. Đức Như-Lai lại vì ông nói cho nghe mọi pháp nhiệm-mầu. Ông nghe pháp rồi, tâm-ý khaingộ, xa lìa trần- cấu, được pháp-nhãntịnh.

Ông ấy liền bảo người đi hầu: “Ngươi đi cầm hai tấm vải tốt màu vàng ròng của ta, đem lại đây cho ta, ta muốn dâng cúng Phật!” Người hầu vâng lời, lấy vải đem đến; ông Phất-ca-sa tay cầm tấm vải, quỳ thẳng trước Phật, bạch rằng: “Lạy đức Thế-Tôn! Nay con đem tấm vải này dâng lên Thế-Tôn, kính mong Thế-Tôn thương con, nhận cho con!”

Đức Thế-Tôn đáp lời ông Phất-ca-sa:

“Tôi nay vì lòng chân-thành của ông, nhận cho ông một tấm, còn một tấm ông nên đem cúng ông A-Nan! Sao vậy? – Vì, ông ANan đêm ngày hầu cận bên Tôi, vả lại, ngày nay ông trông nom sự đau yếu của Tôi, nếu có thí- chủ, bố-thí cho người đau yếu cùng người trông nom người đau yếu ấy, thế gọi là đầy đủ sự bố-thí lớn-lao (mãntúc đại-thí).”

Ông Phất-casa nghe đức Phật nói lời ấy, vui mừng hớn-hở, liền để một tấm vải dưới chân Phật và cầm một tấm tới chỗ ông A-Nan, quỳ thẳng, bạch rằng:

“Nay tôi đem tấm vải này cúng Tôn- giả, kính mong Tôn-giả nhận cho!”

Ông ANan đáp: “Quý hóa thay, quý hóa thay! Nay ông tin lời đấng Thiên- NhânSư, tôi mong ông được an-lạc mãimãi, tôi xin nhận vật bố-thí của ông!”

Sau đó ông Phất-ca-sa, trở về nơi đức Phật, đức Phật lại vì ông ấy, nói cho nghe mọi pháp. Ông ấy nghe pháp rồi, chứng được quả A-nahàm. Khi ấy, ông Phất-casa lại bạch Phật rằng: “Lạy đức Thế-Tôn! Nay con muốn xuất-gia trong Phật-pháp.” Đức Phật liền gọi:

“Thiện-lai Tỳ-Khưu!”[46]Lúc đó râu tóc tự sạch trụi, áo ca-sa[47]mặc vào mình, thành Samôn, chứng quả A-lahán.

TOÁTYẾU

Sau lúc phótrai tại nhà ông Thuần-Đà, đức Phật thấy người đau, Ngài liền cùng ông ANan, các vị Tỳ-Khưu và quyến-thuộc ông Thuần-Đà đi về thành Cưu-thi-na.

Nửa đường Ngài đau bụng, thổ huyết, đành nghỉ lại dưới một gốc cây.

Ngài khát nước. Ông A-Nan đến sông Cakhuất-ta kín nước về Ngài uống.

Tìnhcờ, con của Mãn-la tiên-nhân, tên là Phất-casa, đệ-tử của Ca-lan tiênnhân, đi từ thành Cưu-thina đến thành Baba, gặp Ngài tại đây.

Sau khi vấn-tấn đức Phật, ông tán- dương sự-nghiệp tọa-thiền là tối đệ- nhất, điều-phục được tình-căn, tâm không rối-loạn, không kinh sợ. Ông nói lại sự nghiệp ấy của thầy ông: một hôm ngồi thiền dưới gốc cây bên đường, năm mươi cỗ xe đi qua không biết.

Đức Phật bảo: Như thế chưa thấy gì làm lạ. Ngày xưa Tôi ngồi thiền dưới một gốc cây tại thôn A-xama, năm trăm cỗ xe của người lái buôn đi qua, Tôi không nghe thấy gì. Hơn thế nữa, một hôm cũng ở thôn kia, Tôi ngồi thiền, trời mưa, sét đánh chết 2 người đi cày và 4 con trâu, mà Tôi cũng không nghe thấy chi!

Ông Phất-casa nghe đức Phật nói thế, ông rất thán-phục và xin thụ Tam-quy.

Tiếp đó, ông dâng cúng Phật một tấm vải vàng tốt và đem cúng ông A-Nan một tấm, theo lời Phật chỉ-giáo.

Và, tới đây ông xin xuất-gia theo Phật- pháp, thành bậc Sa-môn, chứng quả A- la-hán.

IX. BÁO ĐIỀM NHẬP-DIỆT

Bấy giờ, từ diện-môn đức Như-Lai, phóng ra nhiều hào-quang: xanh, vàng, đỏ, trắng, pha-lê, sắc hồng. Ông A-Nan liền đỉnh lễ xuống chân Phật, quỳ thẳng, chắp tay, bạch Phật rằng: “Lạy đức Thế-Tôn! Không biết có nhân- duyên gì, mà đức Thế-Tôn hiện ra thụy-tướng ấy?”

Đức Phật đáp: Ông A-Nan! Ông nên biết có hai thời Tôi phóng ra những hàoquang sáng lớn: Một là, khi Tôi sắp thành Phật ở dưới gốc cây Bồ-Đề, phóng ra hàoquang sáng lớn. Hai là, khi Tôi sắp nhập Niết-Bàn, phóng ra hàoquang sáng lớn.”

Ông ANan! Ông có biết không: Tôi thành VôThượng Chính-Đẳng ChínhGiác, thuộc về ban đêm, khi gần sáng, thời khi tôi nhập Niết-Bàn cũng như thế! Ông nay nên biết: gần sáng đêm hôm nay, tôi sẽ nhập Niết-Bàn, khoảng hàng Sa-la songthụ bên bờ sông Ni- liên, nơi Lực-sĩ sinh-địa[48], thuộc thành Cưu-thina!”

Đức Phật nói lời ấy rồi, các vị Tỳ- Khưu, chư Thiên trên hư-không, thương xót, kêu khóc, không tự hãm được.

Khi ấy, đức Thế-Tôn cùng các vị Tỳ- Khưu, đến sông Ca-khuất-ta. Đến đây, đức Thế-Tôn liền xuống sông tắm rửa.

Tắm rửa xong. Ngài lại cùng các vị Tỳ- Khưu-Tăng, ngồi bên bờ sông.

Lúc đó, ông Thuần-Đà, tự trách tâm mình rằng: “Đức Thế-Tôn vì thụ bữa cơm cúng-dàng của ta, sinh ra đau bụng, mà sắp nhập Niết-Bàn chăng?”

Đức Thế-Tôn biết tâm ông Thuần-Đà nghĩ thế, Ngài liền bảo ông A-Nan:

“Này ông A-Nan! Ông nay nên biết:

hết thảy chúng-sinh, chớ nên trách mình rằng đức Như-Lai vì thụ bữa cơm cúngdàng của ta, đến nỗi bị bệnh trong thân, mà nhập Niết-Bàn. Sao vậy? Đức Như-Lai ra đời, có hai hạng người được phúc hơn hết: Một là, khi Như- Lai sắp thành Vô-Thượng Chính-Đẳng, ChínhGiác, đem món ăn lại dâng cúng. Hai là, khi Như-Lai sắp nhập Niết-Bàn,

cúngdàng bữa cơm sau

cùng. Hai hạng người cúng-dàng ấy, phúc đều bằng nhau không khác và được quả-báo rất nhiều, không kể xiết được. Hai hạng người cúng-dàng như thế, kể khó gặp được cũng như hoa Ưu-đàm[49], bao thời, bao thời, mới có một lần!”

Đức Thế-Tôn liền bảo ông Thuần-Đà:

“Ông Thuần-Đà! Tâm ý ông hiện nay chính có niệm ấy. Ông không nên tự sinh tâm hối-trách như thế. Ông đã được sự quý-báu vôthượng khó được như thế, ông nên tự sinh ra tấm lòng vui mừng, may-mắn. Ông nên biết:

Trong trăm, nghìn, muôn kiếp, khó được nghe thấy danh-hiệu Phật. Tuy có khi được nghe danh-hiệu Phật, nhưng, trông thấy được Phật lại khó. Tuy có khi trông thấy được Phật, nhưng, cúng- dàng được cũng khó. Tuy có khi được cúngdàng, nhưng, được dự vào hai hạng cúng-dàng như trên, cũng lại rất khó. Ông nay đã được phúc-quả ấy, không bao lâu nữa, ông sẽ được biện- tài, trítuệ, sắc-lực và thọ-mệnh.”

Ông Thuần-Đà nghe đức Phật nói lời ấy, tâm sinh vui mừng không tự hãm được, bạch Phật rằng: “Sung-sướng thay, lạy đức Thế-Tôn! Nay con đã được lợi-ích lớn-lao như thế!”

Đức Thế-Tôn liền nói bài kệ:

“Người bố-thí được phúc, Người từ-tâm không oán; Người làm thiện khỏi ác, Người ly-dục[50] không não.

Nếu làm hạnh như thế, Không lâu, chứng Niết-Bàn.”

Đức Thế-Tôn nói bài kệ ấy rồi, Ngài bảo ông Thuần-Đà: “Ông Thuần-Đà!

Nay ông nên đem việc phúc-báo trong sự cúng-dàng lần cuối cùng này, nói khắp cho mọi người nghe, làm cho những người được nghe ấy, được sự anlạc mãi-mãi!”

TOÁTYẾU

Sau khi độ ông Phất

-casa rồi, từ diện-

môn, đức Thế-Tôn phóng ra hào-quang nhiều mầu.

Ông ANan không hiểu, đỉnh lễ hỏi Phật về nhân-duyên ấy, đức Phật dạy:

“Có 2 thời-kỳ Tôi phóng hào-quang lớn là khi Tôi sắp thành-đạo dưới gốc Bồ-Đề và khi Tôi sắp nhập Niết-Bàn.

Trước khi Tôi thành-đạo vào lúc gần sáng của ban đêm, thời nay Tôi nhập Niết-Bàn, cũng thế! Gần sáng đêm hôm nay Tôi sẽ nhập Niết-Bàn dưới hàng cây Sa-la songthụ, bên bờ sông Ni-liênthiền, nơi Lực-sĩ sinh-địa, thuộc thành Cưu-thina!”

Các vị Tỳ-Khưu cùng chư thiên trên hư-không đều buồn-rầu khóc-lóc!

Liền đó, đức Phật cùng chúng Tăng đi đến sông Ca-khuất-ta. Đến đây Ngài xuống sông tắm. Tắm xong, Ngài cùng tất cả ngồi nghỉ bên bờ sông.

Khi ấy ông Thuần-Đà tự-trách là do ông cúng cơm mà đức Phật đau, nhập- diệt. Ngài cảm thấy như thế, Ngài liền bảo ông A-Nan: “Chúng-sinh đừng ai có tâmniệm rằng vì mình cúng cơm, mà Phật nhập-diệt. Vì, đức Như-Lai ra đời, ai cúng bữa cơm khi sắp thành-đạo và bữa cơm khi sắp nhập-diệt, được phúcbáo hơn cả.”

“Ông Thuần-Đà! Ông không nên nghĩ như vậy! Trong trăm, nghìn, muôn kiếp dễ nghe được hiệu Phật, dễ thấy được Phật, dễ cúng-dàng được Phật và dễ được dự vào hai buổi cúng-dàng như trên? Ông nên tự vui mừng, đã được phúcbáo ấy, không bao lâu ông sẽ được biện-tài, trítuệ, sắc-lực và thọ- mệnh. Nhân nào, quả ấy!”

“Vậy ông nên phổ-cáo cho mọi người biết về sự phúc-báo trong việc cúng- dàng lần cuối cùng này, để cho người nghe cùng được sự an-lạc.”

X. PHẬT TỚI SA-LA SONGTHỤ

Bấy giờ, đức Thế-Tôn bảo ông A-Nan:

“Nay Tôi muốn tiến đến khoảng hàng cây Sa-la[51] songthụ bên bờ sông Ni- liên, nơi Lực-sĩ sinh-địa, thuộc thành Cưu-thina!”

Ông ANan bạch Phật: “Dạ, lạy Thế- Tôn! Con xin vâng.”

Khi ấy đức Như-Lai cùng các vị Tỳ- Khưu, vây quanh trước sau, tiến lên đường. Qua sông Ni-liên, đức Thế-Tôn cùng đại-chúng dừng lại ngoài rừng Sala, nơi Lực-sĩ sinh-địa thuộc thành Cưu-thina. Ngài bảo ông A-Nan:

“Ông đi vào trong rừng Sa-la, thấy nơi nào có hàng cây songthụ, riêng một chỗ ấy, ông quét rửa ở dưới cho sạch- sẽ và ông đặt cái giường kết bằng dây tại đấy, nhưng để đầu quay về hướng Bắc. Nay thân-thể Tôi mỏi-mệt quá rồi!”

Ông ANan cùng các vị Tỳ-Khưu nghe đức Phật nói lời ấy, càng thêm thương- xót, buồn-bã! Ông ANan sa lệ, vâng lời Phật dạy mà đi. Đến chỗ hàng cây kia, ông quét rửa, xếp đặt, các việc đều như pháp, rồi ông trở về bạch Phật rằng: “Lạy đức Thế-Tôn! Con quét rửa, xếp đặt, xong cả rồi!”

Bấy giờ, đức Thế-Tôn cùng các vị Tỳ- Khưu vào trong rừng Sa-la, đến dưới chỗ hàng cây song-thụ. Đến nơi, Ngài đặt hông bên hữu xuống giường, nằm xếp chân như kiểu con Sư-tử nằm ngủ.

Ngài đoan-tâm, chínhniệm.

Khi ấy, hàng cây Sa-la songthụ bỗng dưng nở hoa, rơi xuống mình đức Như- Lai. Đức Thế-Tôn liền hỏi ông A-Nan:

“Ông có thấy cây Sa-la kia nở hoa trái mùa để cúng-dàng Tôi không?” Ông ANan đáp: “Dạ, lạy đức Thế-Tôn!

Con cótrông thấy.” Lúc đó, chư Thiên, longthần tám bộ, trong hư-không, rải những hoa quý như các hoa: Man-đà- la, Ma-ha manđà-la, Man-thù-sa, Maha man-thù-sa[52]lên trên đức Phật; lại rắc những hương Ngưu-đầu Chiên- đàn; tấu những kỹ-nhạc cõi Thiên và ca-hát, tán-thán.

Đức Phật bảo ông A-Nan: “Ông có thấy chư Thiên tám bộ trong hư-không cúngdàng Tôi không?” – Ông A-Nan bạch Phật: “Dạ, lạy đức Thế-Tôn! Con có trông thấy”.

Đức Thế-Tôn lại bảo ông A-Nan:

“Muốn cúng-dàng Tôi, để báo ân, bất- tất phải dùng đến hương-hoa, kỹ-nhạc cõi trời. Giữ giới cấm thanh-tịnh, đọc tụng kinh sách, suy-nghĩ nghĩa thâm- diệu của các pháp, thế là cúng-dàng Tôi vậy!”

Khi ấy, có một vị Tỳ-Khưu tên là Ưu- ba-mana (Upamàna) ngày xưa khi đức Như-Lai chưa đem ông A-Nan vào làm thị-giả, vị Tỳ-Khưu ấy thường giữ việc trông nom đức Như-Lai, nay ông Ưu- ba-mana, thấy đức Như-Lai nằm dưới hàng cây Sa-la songthụ, tâm ông rất khổ-não, ông liền đứng trước đức Phật, để được chiêm-ngưỡng đức Phật lần cuối cùng. Đức Thế-Tôn liền bảo ông rằng: “Ông Ưu-ba-ma-na!

Hôm nay

ông không nên đứng lấp trước mặt Tôi!” Ông Ưu-ba-mana liền đứng lui về một bên.

Ông ANan thấy thế, tâm ông sinh niệm ngờ-vực: “Lạ thực, ta hầu Phật từ xưa tới nay trải đã bao năm, ta chưa từng thấy đức Phật nói ra lời như thế, sao ngày nay đức Như-Lai lại không cho đứng trước mặt; hay là, nay đức Phật Như-Lai sắp nhập Niết-Bàn, không cho ai đứng trước mặt buồn-rầu, khóclóc? Nghĩ rồi, ông A-Nan đỉnh lễ xuống chân Phật, quỳ thẳng, chắp tay bạch: “Lạy đức Thế-Tôn! Từ trước tới nay con hầu Phật, thường thường con đứng trước mặt đức Thế-Tôn con chưa từng nghe thấy đức Thế-Tôn bảo con đứng lùi ra, nay sao đức Thế-Tôn lại bảo ông Ưu-ba-mana đứng tránh trước mặt?”

Đức Phật dạy: “Ông A-Nan! Đồ-chúng của chư Thiên, long-thần tám bộ[53], nghe Tôi nằm nghiêng về hông bên hữu dưới hàng cây Sa-la songthụ này, họ tranh nhau lại trông ngắm Tôi, từ trong hư-không, dồn đến mặt đất, bốn mặt đầy ních đến ba mươi hai do-tuần; Tỳ-Khưu Ưu-ba-mana này, đứng lấp trước mặt Tôi, Thiên, long tám bộ sinh tâm không vui, nghĩ rằng nay đức Như- Lai ở dưới hàng cây Sa-la songthụ này, không bao lâu nữa sẽ nhập Niết- Bàn, chúng ta muốn được trông ngắm đức Như-Lai lần cuối cùng này, mà vị Tỳ-Khưu kia lại đứng che lấp trước mặt Phật!” Vì nhân-duyên ấy nên tôi bảo ông ấy đứng lùi về một bên.”

Ông Anan có biết không, nay trong tám bộ đây, hoặc có người thương khóc, không tự hãm được, hoặc có người áo-não, mêmuộn sắp ngất đi, hoặc có người buồn quá, lấy tay nhổ tóc trên đầu mình, hoặc có người xé đứt những đồ trang-nghiêm nơi thân mình và đều đồng thanh xướng rằng:

“Nay đức Như-Lai nhập Niết-Bàn, sao nhanh quá vậy thay! Đức Như-Lai ra đời, khó gặp gỡ được, như hoa Ưu-đàm bao thời, bao thời mới hiện, mà nay không bao lâu nữa, Ngài sẽ nhập Niết- Bàn. Than ôi, khổ lắm! Con mắt của thế-gian mất rồi từ nay trở đi, chúng ta lấy ai là nơi quy-y, dẫn-đạo!” Chư Thiên nơi Ly-dục[54]cũng đều than rằng: “Than ôi, thế-gian rất là vô- thường, không có cái gì có thụ-sinh, mà không hướng về nơi tiêu-diệt!”

Cũng chư Thiên kia, họ cùng bảo nhau:

“Ngày trước đức Thế-Tôn hoặc nơi thành Tỳ-daly (Vaisàli) hoặc ở nơi thành Vương-xá (Ràjagrha) hoặc ở trong nước Xá-vệ (Sràvasti) cùng ở những nơi khác, khi an-cư xong, các vị Tỳ-Khưu, từ bốn phương về vấn-tấn đức Thế-Tôn, nhân thế, chúng ta ở bên đường được trông thấy các vị Tỳ- Khưu, lễ-bái, cúngdàng, nghe thụ kinhpháp, được nhiều phúc-lợi; nay đức Thế-Tôn nhập Niết-Bàn rồi, các vị Tỳ-Khưu, khi an-cư xong, không về vấn-tấn như trước nữa, các vị du-hành khắp nơi, chúng ta không được ở bên đường trông thấy các vị Tỳ-Khưu, lễ bái, cúngdàng, nghe thụ kinh-pháp, từ nay chúng ta vĩnh-viễn mất những phúclợi ấy.”

Bấy giờ, đức Như-Lai bảo ông A-Nan:

“Nếu Tỳ-Khưu, Tỳ-Khưu-Ni, Ưu-BàTắc, Ưu-BàDi, sau khi Tôi diệt-độ, phát tâm, đến bốn nơi của Tôi khi trước, sẽ được nhiều công-đức không thể tính kể được và nơi sẽ sinh của họ sau này, thường ở trong cõi Nhân, Thiên, hưởng thụ quả-báo an-vui,

không khi nào cùngtận. Bốn nơi ấy là những nơi nào? -Một là, nơi khi Như- Lai làm bồ-Tát, giángsinh tại vườn Lâmtỳ-ni (Lumbini) nuớc Ca-tỳ-lavệ (Kapilavastu). Hai là, nơi Tôi bắt đầu ngồi dưới gốc cây Bồ-Đề (Boddhidruma)

thành

Vôthượng

chínhđẳng chính-giác, tại nước Ma- kiệt-đề (Magadha). Ba là, nơi chuyển- phápluân (thuyết-pháp) đầu tiên, trong vườn Lộcgiã (Mrgadàva) (nơi các Tiênnhân ở trước), nước Ba-lanại (Vàranasi Benares). Bốn là, nơi Tôi nhập Niết-Bàn, khoảng hai hàng cây, trong rừng Sa-la (Sàlavana) bên bờ sông Niliên (Nairanjana) nơi Lực-sĩ sinhđịa,

nước

Cưu-thi-na

(Kusinagara). Đó là bốn nơi! Nếu Tỳ- Khưu, Tỳ-Khưu-Ni, Ưu-BàTắc, Ưu- BàDi, cùng những đồ-chúng ngoại- đạo khác, phát-tâm muốn đến những nơi kia lễ-bái, đều thu được công-đức, như đã nói ở trên.”

Ông ANan nghe đức Phật nói lời ấy, ông liền bạch Phật: “Lạy đức Thế-Tôn!

Từ nay, con xin tuyêncáo khắp cả cho bốn bộ-chúng biết bốn nơi ấy và nếu ai đi đến lễ-bái, được công-đức như thế.”

Khi ấy, ông A-Nan lại bạch Phật rằng:

“Lạy đức Thế-Tôn! Nếu các người Ưu- bàdi có thiện-tâm, giữ trọn giới-hạnh, ham nghe kinhpháp, muốn yết-kiến vị Tỳ-Khưu, từ nay chúng con nên xử thế nào? Đức Phật dạy: “Từ nay các ông đừng nên tương kiến!” Ông A-Nan bạch: “Nếu bỗng nhiên hội-ngộ, nên xử ra sao?” Đức Phật dạy: “Đừng cùng nói chuyện”. Ông A-nan bạch: “Nếu không nói chuyện, nhưng, họ có lời thỉnh cầu, muốn nghe kinhpháp nên làm thế nào?” Đức Phật dạy: “Nên vì họ, thuyết-pháp cho họ nghe, nhưng, các ông nên giữ-gìn khéoléo thân, khẩu, ý của các ông!” Ông A-Nan bạch: “Lạy đức Thế-Tôn! Từ nay chúng con xin vâng làm như thế.”

TOÁTYẾU

Bấy giờ, đức Thế-Tôn cùng các vị Tỳ- Khưu tiến lên đường.

Đến rừng Sa-la, Ngài cùng đại-chúng dừng lại, sai ông A-Nan vào sửa-sang khoảng hàng cây Sa-la songthụ.

Sửa-sang xong, Ngài cùng tất cả vào trong rừng. Đến nơi kia Ngài đặt hông bên hữu xuống cái giường kết bằng dây, đầu hướng Bắc, chân xếp lên như kiểu con sư-tử nằm ngủ. Ngài đoan- tâm, chínhniệm.

Khi ấy, Thiên long tám bộ trên hư- không rải hoa, rắc hương, tấu Thiên- nhạc, ca hát tán-thán.

Đức Phật bảo ông A-Nan: “Muốn cúngdàng Tôi để báo-ân, bất tất phải dùng đến hương-hoa, kỹ-nhạc cõi trời.

Giữ giới cấm thanh-tịnh, đọc tụng kinh sách, suynghĩ nghĩa thâm-diệu của các pháp, thế là cúng-dàng Tôi vậy!”

Đồ-chúng của Thiên, long tám bộ đến quá đông. Ai ai cũng than-tiếc, khóc- lóc và cũng muốn được trông thấy chândung đức Phật lần cuối cùng.

Cảm thấy thế, ngài bảo ông Ưu-ba-mana Tỳ-Khưu đang đứng trước mặt Ngài, đứng lui về một bên.

Muốn chúng-sinh đời sau hưởng-thụ quả-báo anvui, đức Phật còn dạy nên đi chiêm-lễ, cúng-dàng 4 nơi di-tích của Ngài là nơi giáng-sinh, nơi thành- đạo, nơi chuyển-phápluân và nơi nhập Niết-Bàn.

Tới đây ông A-Nan hỏi Phật về xử-sự đối với hàng Ưu-bàdi thiện-tâm, giữ giới, ham muốn nghe kinh, nên như thế nào? Đức Phật dạy: “Nên thuyết-pháp cho họ nghe, nhưng, mình cũng nên giữ gìn 3 nghiệp cho khéo-léo!”

Ông ANan xin vâng làm như thế.

Phần tiếp theo

[1]Kinh Đại Bát-Niết-Bàn là cuốn kinh số 7 trong Đại-Tạng kinh.

Đại Bát

-Niết-Bàn (Mahàparinirvàna):

Tàu dịch là “Đại nhập-diệt tức”; “Đại- diệt-độ”; “Đại-viêntịch nhập”… “Đại”

là lời khen đức “tịch-diệt”, có tính cách sâu, rộng lớn; “Diệt” là diệt phiền-não nơi thân tâm; “Tức” là yên nghỉ, “Độ”

là vượt qua bể sinh-tử, “Viên-tịch” là côngđức viên-mãn, tịch-diệt phiền-não và “Nhập” có nghĩa là hướng về nơi tịch-diệt. Tóm lại, là đức-trí đầy đủ, phiền-não dứt sạch, chứng nhập nơi yêntịnh sáng-suốt cao-sâu, rộng lớn.

Kinh này gồm 3 quyển: Thượng, trung, hạ. Nhận thấy ý văn trong kinh liên- tục, nên khi dịch chúng tôi không theo sự phân chia thành từng quyển như cũ.

Song, đến cuối mỗi quyển cũ chúng tôi có ghi nơi chú-thích để lưu lại dấu xưa.

Và, muốn cho dễ nhận-định và ký-ức, chúng tôi ghi thêm đề-mục và toát-yếu từng đoạn trong kinh. (lời dịch-giả) [2] Giaphu: Ngồi xếp bằng, hai bàn chân để chéo lên hai vế .

[3]Bốn phép thần-túc: Còn gọi là 4 như-ýtúc: Dục, niệm, tinh-tiến và tuệ.

[4]

MaVương: Vị chúa trong loài Thiênma, tức vị Thiên-chúa ở cõi Tha- hóatự-tại-thiên, là cõi trời thứ 6 thuộc Dục-giới. Ma-vương kia thường đốc- xuất quyến-thuộc hướng về nhân-gian, làm chướng-ngại đạo Phật, nên còn gọi là Batuần. Nhưng, Đại-thừa là cho đó là vị Bồ-tát, dùng đại phương-tiện, hiện Mavương để giáo-hóa chúng-sinh.

[5]

Thiện-Thệ: (Tu-giàđà: Sugata): Một hiệu trong 10 hiệu của Phật và có nghĩa là đi tốt. Ý nói: Dùng nhất thiết trí làm xe, đi trên đường bát-chính, rảo tới nơi Niết-Bàn, nên gọi là “Thiện-Thệ”.

[6]

Hữu: Tức là hữu-lậu-nghiệp. Ý nói:

Chúngsinh bị sinh-tử luân hồi, đều do những hành-vi tạo-tác bất thiện huân- tập và hấp-dẫn. Đức Thế-Tôn cũng có thân ở trong sinh-tử nhưng, vì độ sinh mà có và Ngài đã đạt tới chỗ vô-lậu rồi. Nay tấm thân giả-tạm do tứ-đại hợp-thành này Ngài muốn trả về bản- hữu của nó.

[7]

Đây là phần chọn lựa những ý yếu- ước trong chính-văn, hầu giúp quí Phật-tử dễ hiểu, dễ nhớ, khi xem xong từng đoạn. Vì là, những toát-yếu, nếu Phật-tử nào muốn tụng, xin tụng chính- văn, mà dành phần này lại. (Lời dịch- giả).

[8]

Nhất-thiết chủng-trí: Tức là Phật-trí, có nghĩa là trí-tuệ biết suốt hết thảy pháp.

[9]

Chuyển-pháp-luân (quay bánh xe

pháp): Giáo pháp của Phật gọi là “pháp-luân” (bánh xe pháp); truyền nói giáopháp ấy gọi là “chuyển” (quay).

Nghĩa là giáo-pháp của Phật, quay vòng khắp chúng-sinhgiới, phá tan những phiền-não. Và, “chuyển” đây còn có nghĩa là chuyển pháp tự tâm mình, chuyển-di sang tâm người khác.

[10]

Sátlỵ (Ksatriya): Giaicấp vua chúa. Giacấp thứ 2 trong 4 giai-cấp của Ấn-Độ.

[11]

Bà-la-môn (Bràhmana): Giaicấp tusĩ của Ấn-Độ-giáo, Tàu dịch là “Tịnh-hạnh”; “Tịnhchí”, “Tĩnh-chí”.

Giáicấp thứ nhất, trong 4 giai-cấp của Ấn-Độ.

[12]

Trưởng-giả: Tiếng Phạm gọi là “Nghị-lực-hạ-bátđể”

(Drha-pati).

Tiếng gọi thông thường chỉ cho người nhiều của, đủ đức. Bộ Pháp-Hoa Huyền-Tán quyển 10 nói: “Trưởng-giả là người tâm bình, tính thẳng, nói thực, làm chăm, tuổi nhiều, của lắm”.

[13]

Cư-sĩ: Tiếng Phạm gọi là Ca-laviệt (Kulapati): Là người có của ở nhà không ra làm việc đời; là người ẩn-dật ở nơi nhà mình không ra làm quan; hay là người tại-gia có chíhướng về đạo Phật. Bộ Pháp-Hoa Huyền-Tán quyển 10 nói: “Giữ đạo tự điềm-đạm, chứa đức ít muốn, gọi là Cư-sĩ”.

[14]

Samôn (Srmana): Xưa dịch là “Tức-tâm, Tĩnh-chí, Bần-đạo v.v…”

Nay dịch là “Công-lao, Cần-tức”, đều có nghĩa là vị tu-hành siêngnăng tu- tập, ngăn dứt phiền-não nơi tâm, làm yênlặng, trong sạch thần-chí, có công cần-cù khónhọc tiến tu về đạo giải- thoát (đạo Phật).

[15]

Đây là nói về y-cứ của 8 thiền-định phátkhởi ra thắng-tri (hiểu biết cao), thắng-kiến (thấy biết cao) để xả tâm thamái. Đại-ý: 1/ Đạo nơi mình chưa tăng-trưởng, thời cần chú trọng quán- tưởng ngay nơi thân tâm mình đã, chưa cần quán-tưởng đến hình-sắc ngoài thân tâmmình, hoặc chỉ ít thôi. Tỷ-dụ:

mình đang quán-tưởng thân mình là bất-tịnh chưa được thấu đáo, bền chắc, thời chưa nên (hay chỉ ít thôi) đi xem thây người chết khác, có khi sinh sợ- hãi, thoáichuyển. 2/ Đạo tiệm tiến, quán nơi mình và quán nơi người nhiều vẫn không hại. 3/ Đạo đạt dần tới chỗ thắng-diệu, dù quán hình sắc ngoài, nhưng trong tâm không vương chút hìnhsắc nào. 4/ Tiến thêm hơn nữa, dú quán hìnhsắc ngoài nhiều, trong tâm vẫn không vương chút hình-sắc nào.

Bốn quán trên đây là lẫn lộn cả tịnh và bất-tịnh. Còn tứ quán thứ 5, 6, 7, 8 là đạo đã đạt tới chỗ thắng-diệu thực sự, không còn có sự chấp-trước vào pháp- tướng nữa, mà chuyển-biến tự-tại.

[16]

Đây là 8 pháp quán giúp người tu Thiền-định được giải-thoát. Đại-ý: 1/ Trong tâm mình có lòng thamtưởng về sắc, muốn trừ nó cho được giải-thoát, nên đi xem cái thây thối-tha, chương phềnh của người chết v.v… 2/ Muốn thêm kiêncố trong sự giải-thoát, dù trongtâm không khởi tưởng tham sắc, vẫn cứ đi xem thây chết kia v.v… 3/ Quán sắc-tướng thanh-tịnh, trừ-tướng bất tịnh. Ba quán trên, quán thứ nhất y vào Sơ-thiền-định phát-khởi và duyên vào sắc của Dục-giới; quán thứ 2 y vào Nhị-thiền-định phát-khởi và duyên vào sắc của Sơ-thiền; quán thứ 3 y vào Tứ- thiền phát-khởi và duyên vào sắc của Dục-giới, nhưng cho là sắc bất-tịnh.

Còn quán giải-thoát thứ 4, 5, 6, 7 y vào 4 định của cõi Vô-sắc phát-khởi và ở ngay chỗ đắc định quán về khổ, không, vôthường, vô-ngã, sinh tâm chán ghét mà bỏ, nên gọi là giải-thoát. Quán giải- thoát thứ 8, diệt thụ, tưởng, y vào Tứ- thiền bỏ hết thảy sở-duyên trong Phiphitưởng nên gọi là giải-thoát.

[17]

Ba mươi bảy đạo phẩm: a/ 4 niệm xứ: Quán thân bất-tịnh, quán thụ là khổ, quán tâm vô-thường và quán pháp vôngã. b/ 4 chính cần: Ác đã sinh làm cho chóng dứt. Ác chưa sinh làm cho không sinh được. Thiện chưa sinh làm cho chóng sinh. Thiện đã sinh làm cho tăng-trưởng. c/ 4 thần-túc: Dục, niệm, tiến và tuệ. d/ Năm căn: Tín, tinh-tiến, niệm, định và tuệ. e/ Năm lực: Cũng là 5 căn, nhưng, đây đứng về mặt đối-trị mà nói. f/ 7 giácchi: trạch-pháp, tinhtiến, hỷ, khinh-an, niệm, định và hành- xả. g/ 8 thánh đạo: chính-kiến, chính- tư-duy,

chínhngữ, chính-nghiệp, chínhmệnh, chính-tinhtiến, chính- niệm và chính-định.

[18] Ly-xa (Licchavi): Tên dòng vua, quan của thành Tỳ-da-ly.

[19]Pháp hữu-vi: Sự-vật do nhân-duyên tạo-tác.

[20] Giác-ý: Ýniệm giác-ngộ. Tức 7 giác-chi.

[21]

Ngũ-dục: Năm thứ ham-muốn: của- cải, sắc-đẹp, danh-vọng, ăn-uống, ngủ- nghỉ. Hoặc là sắc, thanh, hương, vị, xúc: 5 trần-cảnh.

[22]

Cửu bộ pháp (tức Cửu bộ kinh):

Chín bộ kinh: Trong kinh có chia làm 12 phận-giáo: 1/ Tuđa-la (Sutra: khế- kinh: văn suôi). 2/ Kỳ-dạ (Geya: trùng- tụng: bài kệ nói lại nghĩa của văn suôi).

Giàđà (Gàthà: phúng-tụng: bài kệ 4 câu đứng riêng, không liền với văn suôi).

3/

Niđà-na

(Nidàna:

nhânduyên). Yđế-mục-đa (Itivrtaka: Bản- sự: nói những việc đời trước). 6/ Xà- đa-già (Jàtaka: Bản-sinh: Phật tự nói nhânduyên mình đời trước). 7/ A-phùđạt-ma (Adbhutadharma: Vị-tằng-hữu:

làm những sự hiếm có). 8/ A-bađà-na (Avadàna:

thídụ). 9/ Ưu-bàđề-xá (Upadesa: luận-nghĩa). 10/ Ưu-đà-na (Udana: tự thuyết: tự Phật nói, không đợi ai hỏi). 11/ Tỳ-phật-lược (Vaipulya: phương-quảng: Văn nói về chânlý phương-chính, quảng-đại; tức là đại-thừa-giáo).

12/

Hòa-già-la

(Vyàkarana: thụ-ký). Tuy vậy, có chỗ Tiểu-thừa bỏ: Phương-quảng, thụ-ký và tự-thuyết đi còn 9 phần, gọi là cửu- bộ pháp (hay cửu-bộ kinh). Và Đại- thừa có chỗ bỏ: Nhân-duyên, thídụ và luận-nghĩa, thành cũng còn 9 bộ-phận.

[23]

Chín lỗ thường chảy: Trong thân người có chín lỗ hổng thường chảy những thứ nhơ-nhớp là: 2 mắt, 2 lỗ mũi, mồm và nơi đại, tiểu-tiện.

[24] Anhlạc: Tiếng Phạm gọi là Chỉ-dola (Keyùra): Chuỗi dây-chuyền làm bằng ngọc để đeo vào cổ, vào mình.

[25]

Trần-cấu: Chỉ cho phiền-não, nhưng nay thường chỉ vào 88 kết-sử của kiến- hoặc.

[26] Pháp-nhãntịnh: Nghĩa là thấy chân- lý bằng cách rõ ràng.

[27]

Lậu-nghiệp hết, ý khai-giải: Bậc tamthừa dùng Thánh-trídứt hết phiền- não do ý căn tạo ra, ý được mở tỏ và giải-thoát.

[28]

A-lahán: (Arahat): Quả vị thứ tư trong 4 quả của bậc Thanh-văn, A-lahán, Tàu dịch là “Bất-sinh” (cũng có chỗ gọi là Vô-Sinh). Nghĩa là quả-báo trong một đời diệt hết, được vào Niết- bàn mãi mãi, không phải tái-sinh trong 3 cõi nữa.

[29]Xem phần chínhvăn.

[30]Năm ấm: Sắc, thụ, tưởng, hành, thức.

[31]

Pháp hữu-lậu: “Lậu” (dò-rỉ) tên riêng chỉ cho phiền-não. Sự-vật có hàmtàng sự phiền-não gọi là hữu-lậu.

Hết thảy sự thể trong thế-gian đều là pháp hữu-lậu.

[32]

Tăng-già-lam (Samghàràma): Tàu dịch là “chúng-viên” cái vườn hay rừng chúngtăng ở. Nay ta thường cho là chùa.

[33]

A-lannhã (Àrinya): Tên gọi chung cho các tự-viện, là nơi ở của các vị Tỳ- Khưu. Nhưng, đúng ra A-lannhã là nơi xavắng, yên-tĩnh, nên Tàu dịch là “Nhàn-tịch”.

[34]Đến đây là hết quyển thượng.

[35] Tam quy-y: Quy-y TamBảo: Phật, Pháp, Tăng.

[36]

Ngũ giới: Năm điều răn: Không sát- sinh, không trộm-cắp, không tà-dâm, không nói dối và không uống rượu.

[37]

Châmchước: Hầu-hạ, bưng-rót, gắp bỏ, san-sẻ thức ăn uống.

[38] Ba phép minh: 1/ Túcmệnh. 2/ Thiênnhãn. 3/ Lậu-tận.

[39]

6 phép thần-thông: Thần-thông có nghĩa là phép có tác-dụng tự-tại vô- ngại. 6 phép ấy là: 1/ Thần-túc-thông (Rddhividhi-jnàna).

2/

Thiên-nhãnthông (Divya-caksus). 3/ Thiênnhĩ- thông

(Divya-sirotra).

4/

Tha-tâmthông (Paracit-jnàna).

5/ Túcmệnh-

thông (Pur-vanivàsànusmrti-jnàna). 6/ Lậu-tận-thông (As-ravaksaya-jnàna).

[40]

A-nahàm (Angàmi): Quả vị thứ 3 trong 4 quả của Thanh-Văn. A-na-hàm Tàu dịch là Bất-lai hay Bất-hoàn.

Nghĩa là vị tu-hành đã diệt hết hoặc- nghiệp cõi Dục không phải trở lại lần nữa. Và, sau chỉ phải sinh lên cõi Sắc, cõi VôSắc mà thôi.

[41]

Tư-đà-hàm (Sakrdàgàmi): Quả vị thứ 2 trong 4 quả của Thanh-Văn. Tư- đà-hàm Tàu dịch là “Nhất-lai”. Nghĩa là vị tu-hành, đoạn cửu-địa tư-hoặc, được 6 phẩm trước, còn 3 phẩm sau, còn phải thụ-sinh trong Dục-giới một lần nữa, nên gọi là “Nhất-lai”.

[42]

Tuđà-hoàn

(Srotapanna-phala):

Quả thứ 1 trong 4 quả của bậc Thanh- Văn. Tàu dịch là “Nhập-lưu, Nghịch- lưu, Dự-lưu”. Đều có nghĩa là vị tu- hành đã đi ngược dòng sinh-tử, phàm- phu mà đã được dự vào dòng Thánh- Đạo.

[43]

Tứ-quả: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm,

A-lahán. Tứ-hướng: Tu- đà-hoànhướng, Tu-đà-hàmhướng, A- na-hàmhướng,

A-la-hánhướng.

Hướng có nghĩa là hướng tới, đi đến.

[44]

Tăng-giàlê (Samghàti): Tên một áo trong 3 áo của Tỳ-Khưu. Áo này Tàu dịch là “trùng” hay là “hợp”. Vì áo này xé vải ra thành những miếng vụn xong rồi may đụp lên. Áo này có nhiều thứ hoặc 9 điều, 11 điều, 13 điều, mỗi điều hai mảnh dài, 1 mảnh ngắn; 15, 17, 19 điều, mỗi điều 3 mảnh dài, 1 mảnh ngắn; 21, 23, 25 điều, mỗi điều 4 mảnh dài, 1 mảnh ngắn.

[45]

Diệt-tận-định (Nirodhasamàpatti):

Cũng gọi là Diệt-thụ-tưởng-định là 1 trong 2 Vô-tâmđịnh. Là môn thiền- định diệt hết tâm, tâm-sở, 6 thức, làm cho không phátkhởi được nữa.

[46]

Thiện-lai Tỳ-Khưu: Đây nói, khi thời Phật tại thế, người thiện-tâm xuất- gia, do nguyện-lực của đương-nhân cùng sức uy-thần của Phật, Phật hướng vào người xuất-gia, gọi: “Thiện-lai Tỳ- Khưu” (vị Tỳ-Khưu do thiện-nguyện tới), tức thì thành vị Sa-môn; hình

tướng như tóc trụi, áo nhuộm, tự đầy đủ…, thân thành cụ-túcgiới.

[47]

Casa (Kasàya): Có nghĩa là áo nhuộm hoại-sắc, không để chính-sắc.

Là áo của các vị Tỳ-Khưu. Áo này có 3 bậc: 5 điều, 7 điều và 9 điều…

[48] Lực-sĩ sinh-địa: Nơi sinh-trưởng của phái Lực-sĩ, thành Cưu-thi-na.

[49]

Hoa Ưu-đàm: Ưu-đàm gọi đủ là Ưu-đàm-bala (Udumbara), Tàu dịch là “Linh-thụy” (điềm linh- thiêng);

“Thụy-ứng” (Ứng vào điềm tốt). Theo PhápHoa văn-cú nói thời hoa này 3.000 năm một lần hiện, khi hoa ấy hiện ra thời có kim-luânvương ra đời.

[50] Lydục: Xa-lìa dục-vọng.

[51]

Sala (Sàla): Tàu dịch là “Kiên-cố”

(vững-bền). Theo Tuệ-uyển-sư nói thì đức Phật nhập-diệt ở khoảng giữa 4 cây Sala, nhưng mỗi cây này một gốc mọc thành 2 cây, nên gọi là Sa-la songthụ.

[52]

Trên đây là các hoa cõi Trời: Hoa Manđà-la (Mandarava) Tàu dịch là hoa “Tiểu-bạch-đoàn”; hoa Ma-ha manđà-la (Maha Mandarava) Tàu dịch là hoa “Đại-bạch-đoàn”; hoa Mạn-thùsa (Manjùsaka) Tàu dịch là hoa “Tiểu- xíchđoàn”; hoa Ma-ha mạn-thù-sa (Maha Manjùsaka) Tàu dịch là hoa “Đại-xíchđoàn”.

[53]

Tám bộ: 1/Thiên (Deva): Các vị trên các cõi Trời. 2/ Long (Nàga): Loài Rồng. 3/ Dạ-soa (Yaksa): Hoặc gọi là Dược-soa là loài quỉ-thần bay trên hư- không. 4/ Càn-thát-bà (Gadharva): Tàu dịch là “Hương-ấm”, nhạc-thần nơi Đế-thích-thiên. 5/ A-tu-la (Asura): Có chỗ gọi là A-tuluân, Tàu dịch là “Phi- thiên”, cũng thuộc loài quỉ-thần. 6/ Ca- lâu-la (Garuda): Chim Kimsí. 7/ khẩn- na-la (Kimnara): Cathần: Nhạc-thần nơi Đế-thích-thiên. 8/ Mahầu-la-già (Mahoga): Đại-mãngthần.

[54]Chư Thiên nơi Ly-dục: Chỉ cho các vị trời nơi Sắc-giới trở lên.