Thành Thật Luận

Lại như Kinh Trường Trảo nói : Tất cả nhẫn là tham, tất cả bất nhẫn là sân. Tất cả bất nhẫn là tham, tất cả nhẫn là sân. Cũng lấy phiền não nầy tự cao. Phiền não nầy đều có thể khởi nghiệp thân khẩu. Bởi vì sao ? Vì trong kinh nói : Sinh tâm thấy biết như vậy, nói việc như vậy. Nghĩa là có thần v.v....

Lại tất cả phiền não nầy đều ở trong thức thứ 6, trong 5 thức kia không có. Bởi vì sao ? Vì tưởng hiện hành trong thức thứ 6, nên tất cả phiền não đều do tưởng sinh. Nếu không phải như vậy, thì thân kiến v.v... cũng phải ở trong 5 thức. Bởi vì sao ? Vì mắt thấy sắc bảo ta có thể thấy. Nghi nạn v.v... cũng như vậy.

Hỏi : Trong kinh nói 6 ái chúng. Vì sao nói trong 5 thức kia không phiền não ?

Đáp : Như 6 ý hành đều hiện hành trong ý thức. Chỉ nhờ mắt v.v... mở cửa và dẫn đường, nên mới gọi 6 ý hành. Điều này cũng vậy.

Lại trong ý thức có những phân biệt nhân duyên, mà trong 5 thức kia không có. Cho nên biết trong 5 thức không có phiền não.

Phẩm 139 : Dứt lỗi Hỏi : Có người nói các phiền não có 9 bậc hạ, trung, thượng là hạ hạ, hạ trung, hạ thượng; trung hạ, trung trung, trung thượng; thượng hạ, thượng trung, thượng thượng. Trí cũng có 9 bậc là phiền não trước dứt thượng thượng, sau cùng dứt hạ hạ. Đem trí hạ hạ dứt phiền não thượng thượng, cho đến đem trí thượng thượng dứt phiền não hạ hạ. Việc đó thế nào ?

Đáp : Dùng tâm nhiều vô lượng dứt các phiền não. Bởi vì sao ? Trong kinh Phật nới : Vì như người thợ khéo, tay cầm cán rìu, mắt thấy chỗ ngón tay nắm, tuy hằng ngày không thể phân biệt mòn hết bao nhiêu, nhưng khi mòn hết mới hay là mòn hết. Tì-kheo cũng vậy, khi đang tu đạo, tuy không phân biệt biết ngày nay diệt được hết bao nhiêu phiền não, hôm qua đã diệt hết bao nhiêu;

nhưng đến khi diệt hết rồi mới biết là hết. Cho nên biết phải dùng vô lượng trí diệt mới hết các phiền não chứ không phải 8 không phải 9.

Hỏi : Dựa định nào, diệt những phiền não nào ?

Đáp : Nhờ 7 chỗ dựa diệt được phiền não. Như trong kinh Phật nói : Nhờ Sơ thiền lậu hết, cho đến nhờ Vô sở hữu xứ lậu hết.

Lại lìa 7 chỗ dựa nầy cũng có thể hết lậu, như trong kinh Tu-thi-ma nói lìa 7 chỗ dựa cũng được hết lậu. Cho nên biết dựa vào định cõi Dục cũng được hết lậu.

Hỏi : Kiến đế thì phiền não dứt, không cần nưong định Vô sắc mà dứt, vì lẽ hành giả nầy đã hoại sắc tướng ?

Đáp : Điều này trước đã đáp rồi, nghĩa là Vô sắc định có thể duyên Sắc.

Hỏi : Vì là trước từ Sơ thiền rồi tuần tự lìa dục đến Nhị thiền v.v... là đồng thời hay sao ?

Đáp : Phải tuần tự, vì lìa Sơ thiền muốn sinh Nhị thiền.

Hỏi : Trong cõi Dục cũng có thứ tự sao ?

Đáp : Các phiền não diệt từng mỗi niệm nên cũng phải thứ tự.

Lại như những người ở các cõi trời Diệm-ma, khi ôm nhau thì thành dâm dục. Trời Đâu-suất-đà nắm tay nhau thành dục. Trời Hóa Lạc miệng nói với nhau thành dục. Trời Tha Hóa Tự Tại nhìn nhau là thành dâm dục. Phải biết phiền não cõi Dục cũng tuần tự mới dứt hết.

Có người nói nhờ nhân duyên phúc đức mà sinh về trong đó, chứ không phải nhờ dứt phiền não, vì chỗ sở dục vi diệu nên mới có sai khác.

Lại do căn chậm lụt nên ôm nhau mới thành dục; căn linh lợi nên nhìn nhau là thành dục.

Hỏi : Có người nói phiền não do tư duy thì dứt là dứt dần dần. Trước dứt trói buộc cõi Dục, sau dứt trói buộc cõi Sắc và Vô sắc. Còn kiến đế thì dứt là đồng thời dứt.. Việc đó thế nào ?

Đáp : Tùy theo kiến đế mà dứt, nhưng thật ra tất cả phiền não, thấy diệt đế mới dứt. Điều này trước đã nói. Như nói kiến đế dứt các phiền như thân kiến v.v... đều là khi thấy diệt đế mới dứt.

Từ Noãn pháp, dùng vô thường v.v… tu quán tướng 5 ấm mới dứt phiền não, thấy diệt đế mới hết. Hỏi : Quán khổ trói buộc cõi Dục, có thể dứt kết cõi Dục.

Tập cũng như vậy. Như cõi Dục cho đến Phi Tưởng Phi Phi Tưởng xứ cũng như vậy. Quán diệt cõi Dục có thể dứt kết cả 3 cõi. Đạo cũng như vậy. Việc đó thế nào ?

Đáp: Diệt trí có thể dứt phiền não. Cho nên lời ông nói không đúng.

Hỏi : Trong kinh nói quán 5 ấm vô thường v.v..., nên được quả Tu-đà-hoàn, cho đến quả A-la-hán. Sao ông nói chỉ quán diệt đế là dứt phiền não ?

Đáp : Trí quán 5 ấm nầy sinh diệt hợp lại mà quán nên có thể dứt kết sử. Như trong kinh nói: Tì-kheo quán sắc nầy là sắc tập, là sắc diệt.

Lại còn nói thấy pháp biết pháp thì dứt phiền não. Mới biết là thấy diệt đế nên dứt hết các phiền não.

Lại 5 ấm là ở trong khổ sinh các phiền não, nếu thấy 5 ấm diệt cho là tịch diệt an ổn. Như vậy là khổ tưởng đầy đủ. Cho nên biết thấy các ấm diệt, thì phiền não hết. Như nói vì các pháp không thể tính, nương một xả tâm mà dứt, Không thể tính tức diệt. Nếu hành giả thấy sắc không thể tính, cho đến thức cũng không thể tính, thì được xa lìa sâu.

Lại 3 môn giải thoát đều duyên Nê-hoàn, vì môn giải thoát nầy có thể dứt phiền não, không còn phương tiện nào khác. Cho nên biết chỉ vô vi duyên đạo mới có thể dứt phiền não. Cho nên ông nói phương pháp dứt phiền não là việc đó không đúng.

Luận giả nói : Các phiền não có vô lượng môn phân biệt như vậy v.v..., người cầu giải thoát cần phải biết. Bởi vì sao ? Vì biết đó là trói buộc là tội lỗi nên được giải thoát. Như người biết kẻ oán nên mới xa lìa được. Như biết đường hiểm nên mới tránh được. Phiền não cũng như vậy.

Lại phiền não trói buộc rất là chặt chẽ, quá hơn vua A-tu-la Tỳ-ma-chất-đa-la, cho nên chúng sinh ở cõi Hữu Đỉnh cũng vẫn thường bị phiền não trói buộc. Cho nên phải biết tội lỗi đó.

Lại chúng sinh, cho đến cõi Hữu Đỉnh vẫn còn thoái đọa trở lại, là vì đều không thể thấy biết tội lỗi của phiền não. Lại vì không dứt kết nên sinh tăng thượng mạn, tự cho mình đã dứt, sau thì nghi ngờ hối hận. Cho nên phải biết lỗi các phiền não, đừng để bị lừa gạt. Lại nếu chúng sinh lìa bỏ cái vui tịnh diệu của Nê-hoàn, lại tham vui dục lạc tệ lậu. Hễ có vui thì đều do lỗi các phiền não. Nếu dứt các phiền não thì được lợi ích lớn. Cho nên phải biết thấy lỗi các phiền não có chướng ngại pháp giải thoát tức là phiền não. Nếu không dứt phiền não quyết không có nhân duyên giải thoát. Bởi vì sao ? Vì các phiền não là nhân duyên có thân; tùy phiền não có thân, tùy thân có khổ. Cho nên người cầu lìa khổ, cần phải siêng năng tinh tiến dứt các phiền não.

Phẩm 140 : Thuyết minh về nhân Hỏi : Phiền não làm nhân duyên cho thân, điều này cần phải thuyết minh. Bởi vì sao ? Vì có các ngoại đạo không tin điều này.

Hoặc nói thân nầy không nhân không duyên, giống như cỏ cây tự nhiên sinh. Hoặc nói muôn vật là do Đại Tự Tại v.v… các Trời sinh ra. Hoặc nói muôn vật từ thể tính sinh ra. Hoặc vi trần hòa hợp sinh ra. Có những thuyết lập luận như vậy, cho nên phải thuyết minh ?

Đáp : Từ nghiệp có thân, việc nầy trước đã thành lập. Nghiệp đó do phiền não sinh nên lấy phiền não làm nhân duyên sinh thân.

Hỏi : Vì sao biết bởi phiền não mới có nghiệp ?

Đáp : Tùy tâm giả danh gọi là vô minh. Tâm giả danh đó có thể nhóm các nghiệp, cho nên biết nhân duyên phiền não mới có nghiệp.

Lại A-la-hán các nghiệp không nhóm không thành, cho nên biết các nghiệp do phiền não mà thành. Như trong kinh Phật nói :

Nếu người được minh, lìa vô minh, người đó có thể khởi tội nghiệp, phúc nghiệp và bất động nghiệp chăng ? – Thưa không, Thế Tôn !

Lại không có nghiệp vô lậu, cho nên biết chỉ tùy giả danh có thể khởi các nghiệp. Tâm vô lậu không tùy giả danh nên không khởi nghiệp. Lại người học nhân không hành, như kinh nói : Học nhân hoàn mà không hành, diệt mà không tác. Tướng tác là hành, hành là nghiệp.

Lại vì tâm vô lậu không phải tướng của hành, nên không có nghiệp vô lậu. Cho nên tất cả nghiệp thụ thân đều bởi phiền não sinh.

Lại người dứt phiền não không còn thụ sinh. Cho nên biết có thân đều bởi phiền não. Hỏi : Tất cả chúng sinh đều là không phiền não, sau khi sinh mới khởi, như người khi sinh không răng, về sau mới mọc ?

Đáp : Không phải vậy. Người có phiền não tùy có những tướng, nghĩa là khi mới sinh ra hiện có tiếng khóc v.v.... Cho nên biết đều cùng với phiền não cọng sinh. Lại hiện thấy chúng sinh phần nhiều sinh trong chuồng xí v.v... chứ không sinh trên đá bàn thạch. Phải biết vì tham đắm hương vị v.v... nên mới sinh vào trong đó. Cho nên biết do phiền não mà sinh.

Hỏi : Trong địa ngục v.v... không nên sinh được. Bởi vì sao ?

Vì không ai tham vui trong địa ngục ?

Đáp : Chúng sinh vì sức mạnh ngu si, nên ở trong tâm điên đảo mà sinh, khi sắp chết xa thấy địa ngục lầm cho là ao hoa do đó tham đắm, nên sinh vào trong đó. Như trong kinh nói : Nếu người ở trong chỗ chật hẹp ồn ào mà chết thì muốn được chỗ rộng rãi là sinh trong loài chim. Nếu người chết vì khát có thể là sinh làm loài trùng trong nước. Nếu người chết vì lạnh thì sinh trong địa ngục nóng, chết nóng thì sinh trong địa ngục băng giá. Nếu tham đắm dâm dục thì sinh trong loài chim sẻ. Tham đắm ăn uống thì sinh làm loài trùng trong thây chết.

Lại bởi vì chỗ tham đắm nên gây các ác. Vì các nhân duyên ác bắt buộc phải thụ quả báo.

Lại vì tham đắm thân, nên các nghiệp có thể sinh quả báo. Bởi vì sao ? Vì sức mạnh ngu si tham đắm thân mình, nên sinh các phiền não kiêu mạn v.v.... Do đó có thể tụ tập thành nghiệp, vì nghiệp nên vào trong các đạo.

Hỏi : Nếu vì nhân duyên phiền não mới có thân, Người dứt phiền não, lẽ ra 5 ấm không còn nối nhau được ?

Đáp : Thân nầy gốc do phiền não mới sinh, phiền não tuy hết, nhưng vì thế lực nên thân vẫn còn không dứt. Như lấy gậy quay bánh xe, tuy tạm bỏ gậy, nhưng bánh xe vẫn còn chạy không ngừng.

Hỏi : Nếu vì thế lực phiền não nghiệp trước nên mới có thân thì những người dứt phiền não, cũng vì thế lực phiền não nghiệp trước nên cũng phải thụ thân ?

Đáp : Cốt yếu là vì lấy lấy tướng nên thức mới trụ được.

Người nầy hết thế lực nghiệp trước, nay khéo tu môn vô tướng giải thoát nên không thụ thân sau.

Lại như các hạt giống không sinh trên đá nóng. Như vậy lấy lửa trí tuệ làm nóng các thức xứ thì giống thức không sinh, là dứt không còn nối nhau đời sau. Lại vì nhân duyên các hành không đầy đủ nên không còn nối nhau nữa. Như trong kinh Phật nói : Thức là hạt giống, nghiệp hành là ruộng, tham ái là nước, vô minh là che khuất. Vì nhân duyên nầy nên thụ thân sau. A-la-hán duyên nầy không đủ nên không có thân sau. Phải biết nhân duyên phiền não mà thụ sinh.

Lại người không phiền não, có tâm biết khổ v.v.... Nay những người thụ sinh không thấy có những tâm nầy. Cho nên biết người không phiền não không thể thụ sinh.

Hỏi : Tu-đà-hoàn v.v... có tâm biết khổ v.v... mà khi sinh cũng không thấy có ?

Đáp : Các A-la-hán sức trí tuệ mạnh, tất cả phiền não không thể thắng nổi, nên khi mạng sắp chết ngăn được thụ sinh. Tu-đà-hoàn v.v... trí lực không bằng, cho nên không nên đem so sánh. Lại ông nói như răng về sau dần dần mọc, phiền não cũng vậy. Việc đó không đúng. Bởi vì sao ? Vì các A-la-hán dùng trí tuệ vô lậu đã đốt cháy phiền não, nên không còn thụ sinh nữa, như hạt giống bị rang cháy không còn mọc được.

Lại hiện thấy đời nay do phiền não sinh thân, như do tham dục mà thân sắc biến khác, giận dữ cũng vậy. Cho nên biết 5 ấm thân đời sau cũng do từ phiền não sinh.

Hỏi : Cũng thấy do nhân duyên uống ăn v.v... có 5 ấm sinh, mà sao không gọi uống ăn là nhân duyên thụ thân ?

Đáp : Uống, ăn nương nhờ tâm mà có thể sinh sắc v.v....

Phiền não không phải như vậy. Lại vì không chỗ nương để sinh sắc v.v.... Cho nên biết phiền não là nhân duyên thụ thân. Lại hiện thấy chim sẻ v.v... nhiều dục, rắn độc v.v... nhiều giận, heo v.v... nhiều ngu si. Phải biết các chúng sinh đó chắc chắn đã nhóm họp dâm dục v.v... các phiền não, nên mới sinh vào trong các loại đó. Hỏi : Pháp sinh xứ là vậy, nhưng không phải trước đã nhóm họp nhân duyên phiền não ?

Đáp : Nếu như vậy thì dâm dục v.v... không có nhân, điều này không thể được. Phải biết do từ trước nhóm họp nhân duyên nên mới có.

Lại tham giận v.v... phiền não bùng phát mạnh thì gây các tội sát hại v.v…. Vì tội này nên hiện chịu các khổ roi gậy trói buộc. Phiền não, nếu mỏng thì được trì giới tu thiện, làm các điều lợi ích v.v.... Nhờ giới thiện nầy hiện được vui tiếng khen lợi dưỡng v.v.... Nếu hiện đời này suy bại lợi lạc, là đều bởi phiền não thì biết đời sau sẽ cũng như vậy.

Hỏi : Nếu do phiền não mà có thân, thì không có sinh tử qua lại. Bởi vì sao ? Vì phiền não thịnh nên đọa trong ác đạo. Thân đã chịu tội, phiền não càng tăng, hẳn không nhân giải thoát. Như vậy không thể được sinh chỗ thiện. Nếu thụ thân phúc thì phúc lại tăng lên, tức không còn sinh lại chỗ ác. Như vậy thì không có sinh tử qua lại ?

Đáp : Người đó tuy đọa chỗ ác, hoặc cũng có được thiện tâm, tuy sinh chỗ thiện hoặc cũng có khởi ác tâm, cho nên sinh tử qua lại không dứt.

Lại tùy tham v.v... phiền não giảm ít, theo đó mà được sinh chỗ tốt, tùy tham v.v... nhiều, theo đó mà sinh chỗ xấu, như heo chó v.v.... Người tùy theo phiền não giảm sinh chỗ tốt, như vì phiền não mỏng nên có thể tu bố thí, trì giới v.v... phúc sinh cõi trời Lục Dục, vì dứt tâm dâm dục nên được vui thắng thiền, vì dứt sắc nhiễm nên được vui thắng định, hết tất cả kết thì được vui Nê-hoàn không gì so sánh. Cho nên biết thân nầy bởi phiền não mà có.

Lại hiện thấy chúng sinh ưa cõi nước tồi tệ, và ưa ở những chỗ tồi tệ của người ác là đều do tham đắm. Cho nên biết chỗ ở của chúng sinh trong sinh tử cũng do tham đắm, như con bướm tham ánh sáng mà bị đèn đốt cháy. Sự tham đắm đó không do trí sinh. Bởi vì sao ? Vì con bướm kia không biết lửa đèn là khổ xúc nên mới gieo mình vào. Cũng vậy, chúng sinh bị khổ thân sau, đều bởi nhân duyên vô minh tham ái nên mới sinh. Như cá nuốt mồi câu; hưu nai chạy theo tiếng kêu giả của người thợ săn, đều do tham đắm nên đến nỗi phải chết chóc.

Lại như người vì tham đắm nên đi đến phương xa lạ mà không thể hồi hương. Phải biết đều bởi phiền não sinh ra.

Lại như cây không nhổ rễ thì cây mọc lại. Cũng như vậy rễ tham không nhổ thì cây khổ vẫn còn. Như Phật nói : Rễ cây không nhổ, dù chặt gốc cây vẫn còn sinh. Tham sử không nhổ, thường thường chịu khổ.

Lại thân này là bất tịnh, vô thường, khổ, không, vô ngã, tự không vô minh, thì làm gì có người trí mà tham thụ khổ nầy. Giống như người mù mới có thể đem áo bẩn mà gạt là đồ quý báu. Như vậy là bị vô minh làm mù quáng, thì có thể chịu tội lỗi 5 ấm bất tịnh.

Lại bởi ngã tâm nên thụ thân, tuy khổ mà không thể rời bỏ.

Nếu không có ngã tâm, thì có thể xa lìa, như Xá-lợi-phất nói : Người thanh tịnh trì giới đắc đạo, khi chết vui mừng, như phá vỡ bát thuốc độc. Cho nên biết nhân duyên phiền não mà có thân.

Lại có người vì vô trí nên tham đắm thân nầy, như lấy chiếc hộp sơn vẽ đựng đầy đồ bất tịnh, khi chưa mở nắp, thì thấy có thể yêu thích, nhưng khi mở ra thì toàn là hôi thối.

Lại như rắn độc đầy trong nhà tối, khi đèn chưa soi thì sinh lòng vui đắm, mà khi thấy thì bỏ chạy ngay. Chúng sinh cũng vậy, tùy có vô minh thì vui thế gian, nếu khi hết vô minh thì tâm chán lìa. Như vậy tham ái là căn bản của thụ thân. Bởi vì sao ? Vì tham ái nên cầu. Cầu có 2 thứ là dục cầu và hữu cầu. Cầu các dục hiện tại gọi là dục cầu, lại cầu thân sau gọi là hữu cầu. Cho nên biết tham ái là gốc của sự thụ thân.

Lại nếu tham đắm 5 ấm tức sinh thân kiến. Như nói : Ngã nầy là ngã ngữ thủ. Nhân thủ nầy sinh 3 thủ khác. Thủ làm nhân duyên hữu, hữu làm nhân duyên sinh. Phải biết phiền não là căn bản của thân.

Lại thân nầy đều khổ. Với khổ thân nầy sinh tưởng điên đảo là vui. Do vui điên đảo nầy sinh ái điên đảo; vì ái điên đảo nầy mà có thể thụ thân sau. Cho nên biết nhân duyên tham ái mới có thân.

Lại thân nầy nhờ nhân duyên ăn nên mới sống còn. Đắm trước đoàn thực nên không vượt khỏi cõi Dục. Như trong Phẩm Nghiệp nói tham hương vị nên sinh trong chuồng xí v.v.... Vì tham đắm xúc nên sinh trong bào thai. Vì tham đắm xúc ấm mát, nên sinh trong trứng, chỗ ướt, đều không vượt khỏi cõi Dục. Nhân 3 thứ xúc nầy mà sinh 3 thứ thụ, nên mới nói xúc làm nhân duyên thụ. Ý tư thực cũng như vậy. Phát nguyện muốn được thân đời sau rằng ta sẽ làm điều này. Không thấy biết thức là gốc tham ái, có thể khiến có thân sau. Cũng như vậy, 4 cách ăn đều do tham ái. Tất cả chúng sinh đều nhờ ăn mà sống còn, cho nên biết ái làm nhân duyên cho sinh. Lại 4 loài sinh là sinh trứng, sinh thai, sinh bằng sự ẩm ướt, và sinh bằng biến hóa. Vì ái dâm dục nên sinh trứng sinh thai. Tham hương vị v.v... nên sinh chỗ ẩm ướt. Tùy chỗ yêu thích nên khởi nghiệp nặng nề thì thụ hóa sinh. Cho nên biết 4 loài sinh sai khác đều do tham ái.

Lại 4 thứ thụ thân có thứ có thể tự giết mà người khác không thể giết, như vậy v.v... 4 thứ đều do tham ái sai khác mà có. Cho nên biết tham ái là nhân duyên có thân.

Lại 4 thức xứ là tùy sắc thức trụ, y sắc, duyên sắc, lấy hỷ làm nhuận thấm. Thụ, tưởng, hành cũng như vậy, mà không nói thức là thức xứ, vì khi thức tỉnh là không phiền não. Cho nên biết phiền não là nhân duyên có thân.

Lại 12 nhân duyên đều do vô minh. Bởi vì sao ? Vì theo tâm giả danh gọi là vô minh. Nhân vô minh nầy mới khởi nghiệp phúc hành, tội hành và bất động hành. Muốn an lạc chúng sinh gọi là phúc hành, làm khổ não chúng sinh gọi là tội hành, nhiếp tâm từ bi v.v... gọi là bất động hành. Tùy theo các hành nghiệp nầy mà thức trụ thân đời sau. Dựa vào thức sinh danh sắc, lục nhập, xúc, thụ. Bốn chi nầy là quả báo phiền não nghiệp đời trước.

Lại nhân ái nầy sinh ái, lấy và hữu là nghiệp phiền não có thể sinh sinh, lão và tử đời sau. Như vậy 12 hữu phần nối nhau đều lấy vô minh làm gốc. Cho nên biết phiền não là nhân duyên có thân.

Lại sinh tử vô thủy, vì sao biết được ? Trong kinh nói : Từ nghiệp nhân duyên mới có mắt v.v... các căn. Do ái có nghiệp, do vô minh nên có ái. Vô minh do nhớ nghĩ tà vạy, nhớ nghĩ tà vạy trở lại do mắt duyên sắc, từ si sinh. Cho nên biết sinh tử luân chuyển không có khởi đầu.

Nếu nói do trời Tự Tại v.v... thì chẳng phải vô thủy, điều này không thể được. Cho nên biết phiền não nhân duyên có thân.

Lại diệt hết phiền não thì được giải thoát.

Lại thân chúng sinh có nhiều tạp loại. Nếu do Tự Tại v.v...

thì lẽ ra không tạp. Vì nghiệp phiền não có nhiều thứ nên thân cũng không phải một.

Lại 22 căn, do 6 căn sinh 6 thức. Trong đó có nam nữ căn.

Các pháp nầy nối nhau không dứt nên gọi là mạng. Mạng nầy lấy gì làm căn ? Đó gọi là nghiệp. Nghiệp nầy do nơi phiền não.

Phiền não nương thụ, nên lấy 5 thụ làm căn. Như vậy sinh tử lần lượt nối nhau. Nương tín v.v... các căn v.v... có thể dứt sự nối nhau. Như vậy 22 căn qua lại sinh tử. Cho nên biết đều bởi phiền não có thân. Lại người cầu giải thoát mới sinh các phẩm giới định tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến. Những thứ nầy dùng để làm gì ? Đều để diệt các phiền não. Người trí thấy lợi ích đó nên mới dựa vào các phẩm nầy. Cho nên biết là nhân duyên phiền não có thân.

Lại các phiền não thứ lớp diệt hết. Dứt 3 kết được quả Tu-đà-hoàn. Mỏng dần tham dục v.v...được quả Tư-đà-hàm. Hết kết cõi Dục được quả A-na-hàm. Trong các thiền định cũng như vậy. Thứ lớp tất cả đều hết thì chứng được quả A-la-hán. Như vậy tùy theo các phiền não thứ lớp diệt nên thân cũng dần diệt theo. Nếu thân do trời Tự Tại v.v... thì không phải dần diệt. Cho nên biết là nhân duyên phiền não có thân.

Lại phiền não tham v.v... các người thiện đều cầu dứt diệt, vì chắc sẽ thấy nhân duyên tham v.v... đời này đời sau bị việc suy hại, cho nên cầu dứt. Nếu không như vậy thì không cầu dứt. Nếu ai nói thân là do trời Tự Tại v.v..., thì người đó cũng cầu dứt tham dục v.v.... Cho nên biết tham dục v.v... là nhân duyên có thân. Lại người trí biết dùng trí tuệ mà được giải thoát. Có thể biết vì do vô trí nên phải trói buộc. Cho nên biết là do nhân duyên phiền não có thân. Lại Phật nói trong các kinh : Diệt hết tham, và vui mừng mới được chính giải thoát. Bởi vì sao ? Vì mắt, sắc v.v... không gọi là trói buộc, tham và vui mừng mới gọi là trói buộc. Vì phá tham và vui mừng, nên tâm được chính giải thoát. Chính giải thoát nên tâm mới có thể vào Nê-hoàn. Cho nên biết là do nhân duyên phiền não có thân. Lại dùng không, vô tướng, vô tác mà được giải thoát. Cho nên biết là nhân duyên phiền não có thân. Bởi vì sao ? Vì quán các pháp trống không, tức không có tướng có thể được. Vì diệt tướng nên không nguyện muốn thân sau. Cho nên dùng không, làm môn giải thoát. Trái lại kia là trói buộc. Vì các lẽ trên nên biết do phiền não mà có thân. Điều này thuyết minh đã rõ.

Hết nhóm Tập đế.

Phẩm 141 : Trước tiên lập giả danh trong nhóm diệt đế Luận giả nói : Diệt 3 thứ tâm gọi là diệt đế. Đó là giả danh tâm, pháp tâm, và không tâm.

Hỏi : Làm sao diệt 3 tâm này ?

Đáp : Giả danh tâm thì hoặc dùng nhân duyên trí đa văn mà diệt, hoặc dùng nhân duyên trí tư duy mà diệt. Pháp tâm ở trong noãn pháp v.v... dùng không trí mà diệt. Không tâm thì vào Diệt tận định diệt, hoặc khi vào Nê-hoàn vô dư, khi dứt nối nhau là diệt.

Hỏi : Sao gọi giả danh ? Đáp : Bởi các ấm có phân biệt, như bởi 5 ấm nói có người, bởi sắc, hương, vị, xúc mới nói có cái bình v.v....

Hỏi : Vì sao lấy đó cho là giả danh ?

Đáp : Trong kinh Phật nói : Như trục, bánh xe, hòa họp nên gọi là cái xe. Các ấm hòa họp nên gọi là người.

Lại như Phật bảo các Tì-kheo : Các pháp là vô thường, khổ, không, vô ngã. Do nhiều nhân duyên sinh, không có tính nhất định. Chỉ có tên gọi, chỉ có nghĩ nhớ và chỉ có tác dụng. Do 5 ấm nầy sinh nhiều thứ tên như là chúng sinh, người, trời, v.v.... Trong kinh đó ngăn pháp thật có, nên nói chỉ có tên gọi.

Lại Phật nói 2 đế là chân đế và tục đế. Chân đế là sắc v.v... pháp và Nê-hoàn. Tục đế là chỉ có giả danh không có tự thể. Như sắc v.v... nhân duyên thành cái bình, nhân duyên 5 ấm thành người.

Hỏi : Nếu trong đệ nhất đế không có thế đế thì cần gì phải nói ? Đáp : Thế gian chúng sinh thụ dụng thế đế. Làm sao biết được ? Như nói vẽ lửa người ta cũng tin nhận. Chư Phật, Hiền thánh muốn cho thế gian lìa bỏ giả danh, nên đem thế đế giảng nói. Như trong kinh Phật nói : Ta không tranh với thế gian, mà thế gian tranh với ta. Vì người trí không cần tranh cãi.

Lại người thời thượng cổ vì muốn dùng sự vật, nên khi vạn vật sinh thì đặt tên, như cái bình v.v.... Nếu trực tiếp pháp đó thì không thể dùng được, nên nói thế đế.

Lại nếu nói 2 đế thì Phật pháp thanh tịnh. Vì đệ nhất nghĩa đế nên người trí không hơn. Vì thế đế nên người ngu không tranh cãi.

Lại nói 2 đế thì không rơi vào đoạn, thường, không sa vào tà kiến và bên khổ bên vui, nghiệp quả báo v.v... đều có thể thành lập được.

Lại thế đế là căn bản giáo hóa của chư Phật, như bố thí trì giới được quả báo sinh chỗ thiện. Nếu lấy pháp nầy điều hòa tâm nhu thuận mới kham thụ đạo giáo, rồi sau vì nói đạo lý đệ nhất nghĩa. Như vậy Phật pháp ban đầu không sâu gấp mà giống như biển cả sâu dần dần, nên nói thế đế. Lại nếu thành tựu được đạo trí tuệ, mới có thể vì nói thật pháp. Như Phật nghĩ rằng : Tì-kheo La-hầu-la nay đã có thể thành tựu đạo trí tuệ, sẽ vì nói thật pháp. Ví như cái ung nhọt đã chín muồi thì dễ vỡ mà chưa muồi thì khó phá. Cũng như vậy, dùng trí thế đế khiến tâm điều hòa nhu thuận, rồi sau mới lấy trí đệ nhất mà phá chấp.

Lại trong kinh nói : Trước biết phân biệt các pháp, rồi sau mới biết Nê-hoàn. Hành giả trước biết các pháp là giả danh có, hay là chân thật có ? Sau mới có thể chứng diệt đế. Lại các phiền não trước thô sau tế, lần lượt diệt hết, như lấy các tướng tóc lông diệt tướng nam nữ, lấy tướng sắc v.v… diệt tướng tóc lông. Sau mới lấy không tướng mà diệt sắc tướng v.v..., như lấy nêm tháo nêm, cho nên nói thế đế.

Lại nhờ thế đế nên được thành lý trung đạo. Bởi vì sao ? Vì 5 ấm nối nhau sinh nên không dứt; niệm niệm diệt nên không thường. Lìa dứt thường này gọi là trung đạo. Như trong kinh nói :

Thấy thế gian nhóm thì diệt chấp không; thấy thế gian diệt thì diệt chấp có. Vì có thế đế nên mới có thể thấy tập, thấy diệt, cho nên nói thế đế.

Lại vì thế đế nên Phật pháp đều thật. Nghĩa là có các môn có ngã không ngã. Nếu vì thế đế nên nói có ngã thì không lỗi, vì đệ nhất nghĩa nên nói không có ngã cũng là thật.

Lại vì thế đế nên có lời nạn vấn mà để đó không đáp. Nếu đứng về thật pháp thì đều có thể đáp.

Lại nếu chấp thật có chúng sinh là đại si ám. Nếu nói thật không, cũng đọa vào si ám. Bởi vì sao ? Vì 2 chấp có, không, nầy là sa vào chấp đoạn thường, khiến hành giả thoát được bên có, lại rơi vào bên không. Nếu không có thế đế thì do đâu được ra khỏi ? Lại nếu người chưa được trí tuệ chân không, mà nói không có chúng sinh, vậy là tà kiến, vì không chúng sinh chịu sinh tử, nên gọi tà kiến. Nếu được không trí, nói không chúng sinh thì không lỗi. Như trong kinh nói : A-la-hán Tì-kheo-ni hỏi ác ma rằng : Ngươi lấy gì cho là chúng sinh ? Chỉ có nhóm 5 ấm trống không, thật không có chúng sinh. Lại nói thân này 5 ấm nối nhau, trống không, không có gì cả, như trò ảo hóa dối gạt phàm phu, gọi là oán là giặc, như mũi tên, như ung nhọt, khổ, không, vô ngã, chỉ là tướng sinh diệt bại hoại. Hỏi : Đều là tâm không có gì cả, mà vì sao gọi là tà kiến, hoặc gọi đệ nhất nghĩa ? Đáp : Nếu người chưa sinh trí tuệ chân không, vì có ngã tâm nên nghe nói vô ngã liền sinh khiếp sợ. Như Phật nói : Nếu phàm phu nghe không, vô ngã, thì rất kinh sợ không còn làm gì nữa.

Cho nên biết chưa được không trí, vì có ngã tâm nên khiếp sợ Nê-hoàn, vậy là tà kiến. Được trí chân không, biết bản lai không, thì không e sợ.

Lại người này chưa được chân không mà thấy không có gì thì đọa ác kiến, tức là đoạn kiến, tà kiến. Nếu người đó trước nhờ thế đế nên biết có ngã, tin nghiệp quả báo, sau quán tướng các pháp vô thường sinh diệt, dần dần chứng được diệt. Không còn ngã tâm thì diệt tâm tham. Nếu nghe nói không có gì, thì không tội lỗi nên nói thế đế.

Lại có ngoại đạo chê Phật là Sa-môn Cù-đàm phá chân thật Thần. Cho nên Phật nói : Ta dùng thế đế nói có chúng sinh. Ta biết rõ trong chính kiến nói có chúng sinh qua lại sinh tử. Đó gọi là chính kiến. Chỉ vì phàm phu tà niệm nên trong cái thật không chúng sinh, mà nói là thật có, nên chỉ phá tà niệm nầy mà không phá chúng sinh. Như cái bình v.v... là lấy giả danh mà nói. Trong đó không phải sắc v.v… là cái bình, không phải rời sắc v.v... riêng có cái bình. Cũng như vậy, không phải sắc v.v... các ấm là chúng sinh, cũng không phải rời sắc v.v... các ấm riêng có chúng sinh. Như do sắc v.v... quá giả danh, cũng như vậy lấy tướng diệt quá sắc v.v..., lấy thí dụ khiến nghĩa dễ hiểu. Cũng như cái đèn vẽ, cũng gọi là cái đèn, mà thật không có công dụng của cái đèn. Như vậy tuy nói có cái bình, mà không phải thật có, tuy nói 5 ấm mà không phải đệ nhất nghĩa.

Phẩm 142 : Tướng của giả danh Hỏi : Làm sao biết các vật như cái bình v.v... là giả danh mà có, không phải chân thật ? Đáp : Trong giả danh, hiển thị cái tướng, trong chân thật, không hiển thị tướng. Như nói sắc nầy là sắc của cái bình, không nói được là sắc của sắc, cũng không nói được là thụ v.v... của sắc.

Lại đèn vì dụng cụ của sắc có thể soi, dụng cụ của xúc có thể đốt. Thật pháp không thấy như vậy. Bởi vì sao ? Vì thức không vì khác dụng cụ thức, thụ cũng không vì khác dụng cụ thụ. Cho nên biết có dụng cụ là giả danh có.

Lại nhân pháp khác mà thành tên, giả danh là có, như nhân sắc v.v... thành cái bình. Thật pháp thì không nhân pháp khác mà thành. Bởi vì sao ? Vì như thụ không nhân pháp khác mà thành.

Lại giả danh có nhiều sở năng, như đèn có thể soi có thể đốt.

Thật pháp không thấy như vậy. Bởi vì sao ? Vì như thụ không thể vừa thụ vừa thức.

Lại tên cái xe ở trong bánh xe, trục xe v.v.... mà tên gọi sắc v.v... không ở trong vật. Có sai khác như vậy.

Lại bánh xe, trục xe v.v... là nhân duyên thành cái xe, trong đó không có tên cái xe. Vậy thì trong nhân duyên cái xe không có pháp cái xe, mà chỉ nhờ đó thành xe. Cho nên biết cái xe là giả danh.

Lại như vì tên gọi sắc v.v... được nói là sắc v.v..., mà tên gọi cái bình v.v... không được nói cái bình v.v.... Cho nên biết cái bình v.v... là giả danh.

Lại có trong giả danh tâm động không định. Như người thấy con ngựa, hoặc nói thấy đuôi con ngựa, hoặc nói thấy thân con ngựa, hoặc nói thấy da, hoặc nói thấy lông. Hoặc nói nghe tiếng đàn tranh, hoặc nói nghe tiếng đàn huyền. Hoạc nói ngửi hoa, hoặc nói ngửi mùi thơm của hoa. Hoặc nói nếm bơ, hoặc nói nếm vị bơ. Hoặc nói chạm phải người, hoặc nói chạm thân người, hoặc nói chạm cánh tay người, hoặc nói chạm tay người, hoặc nói chạm ngón tay người, hoặc nói chạm đốt ngón tay. Ý thức đối với trong chúng sinh v.v... động, bảo thân là chúng sinh, tâm là chúng sinh.

Sắc v.v... là cái bình, rời sắc v.v... có bình. Như vậy v.v... trong thật pháp tâm định không động. Không được nói tôi thấy sắc cũng thấy tiếng v.v....

Lại trong pháp khả tri v.v... bất khả thuyết cũng gọi là có, vì đó là giả danh như cái bình, cho nên biết cái bình v.v… là giả danh có. Bởi vì sao ? Vì các pháp như sắc v.v... không gọi là bất khả thuyết trong các pháp khả tri v.v...

Lại như pháp sắc v.v... là tự tướng khả thuyết mà cái bình v.v... là tự tướng bất khả thuyết. Cho nên biết là giả danh có. Hoặc có thuyết nói tướng giả danh là tướng ở những chỗ khác, không ở trong giả danh. Như trong kinh nói : Nghiệp là trí, tướng là chẳng có trí. Nếu thân khẩu ý có thể khởi nghiệp thiện gọi là trí, mà thân khẩu ý khởi nghiệp bất thiện gọi là chẳng phải trí. Thân nghiệp khẩu nghiệp nương 4 đại, ý nghiệp nương tâm. Ba việc nầy vì sao gọi là tướng của trí, tướng của chẳng phải trí ? Cho nên biết giả danh không có tự tướng.

Lại tướng giả danh tuy ở các chỗ khác cũng không phải một. Như nói người chịu khổ não như mũi nhọn đâm vào tâm não hoại là sắc tướng.

Lại thụ là thụ tướng, cũng đối với người mà nói. Như Phật nói : Người trí người ngu đều thụ khổ vui mà người trí trong khổ vui không sinh tham giận, lấy nhiều ít v.v...Tướng là tướng tưởng, cũng đối với người mà nói. Như nói tôi thấy ánh sáng, thấy sắc tác khởi, đó là tướng của hành. Cũng với người mà nói. Như nói người nầy khởi tác phúc hành, cũng khởi tội hành và bất động hành. Thức là thức tướng, cũng với người mà nói, như nói người trí biết pháp như lưỡi nếm vị. Cho nên nếu ở các chỗ khác mà nói cũng có nhiều tướng là tướng giả danh. Tướng sắc v.v... không ở các chỗ khác, cũng không nhiều tướng.

Lại nếu pháp bị tất cả thứ sử sai khiến, là giả danh có. Thật pháp không bị sử sai khiến, vì các sử sai khiến người. Lại trong giả danh không sinh biết, mà trong sắc v.v... trước sinh biết, sau do tà tưởng phân biệt nói tôi thấy cái bình v.v....

Lại trong cái bình, cái biết cần đợi sắc v.v.... Bởi vì sao ? Vì nhân sắc, hương, vị, xúc mới gọi là cái bình, mà cái biết trong thật pháp lại không cần đợi gì cả.

Lại trong giả danh sinh nghi, như nghi là thân cây trơ trụi, hay là con người ? Mà trong sắc v.v... không sinh nghi là sắc hay là thanh. Hỏi : Trong sắc v.v... cũng có nghi là có sắc hay không có sắc ? Đáp : Không phải vậy. Nếu thấy sắc quyết chắc thì không nghi là âm thanh.

Lại vì các nhân duyên khác nên mới nghi có sắc không sắc. Như nghe nói sắc không mà lại thấy sắc thì sinh nghi nói là có hay là không. Nếu thấy được diệt đế thì nghi nầy liền dứt. Hỏi : Trong diệt đế cũng có nghi là có diệt hay là không diệt ? Đáp : Trong sở chấp sinh nghi chứ không phải trong diệt đế. Như nghe chấp có diệt, cũng chấp không diệt, trong đó sinh nghi là có hay là không. Người nầy bấy giờ không thấy diệt đế. Bởi vì sao ? Vì người thấy diệt đế không còn nghi. Cho nên biết chỗ sinh nghi là giả danh có.

Lại trong một vật được sinh nhiều nhận thức. Đó là giả danh có, như bình v.v.... Trong thật pháp không có như vậy. Bởi vì sao ? Vì trong sắc không sinh nhĩ thức v.v...

Lại nhiếp thuộc nhiều nhập, là giả danh có, như cái bình v.v.... Cho nên có người nói giả danh gồm có 4 nhập. Thật pháp không được nhiếp thuộc nhiều nhập.

Lại nếu không tự thể mà có thể có tạo tác, là giả danh có. Như nói người tạo tác mà thể của người và thể của nghiệp không thể được.

Lại có bao nhiêu phân biệt là người oan người thân v.v..., đều là giả danh chứ không phải thật pháp có. Bởi vì sao ? Vì nếu chỉ thẳng ở trong pháp sắc v.v... thì không sinh tưởng người oan người thân gì cả.

Lại đi lại v.v..., đoạn hoại v.v..., đốt nát v.v... có bao nhiêu việc ra làm, đều là giả danh không phải thật pháp mà có. Bởi vì sao ? Vì thật pháp không đốt, không phá hoại.

Lại các nghiệp tội phúc đều giả danh có. Bởi vì sao ? Vì sát sinh v.v... là tội, mà lìa sát sinh v.v... là phúc, đều không phải thật có.

Lại giả danh có đối đãi nhau mới thành, như đây kia, nhẹ nặng, dài ngắn, lớn nhỏ, thầy trò, cha con và sang hèn v.v.... Thật pháp không có đối đãi mà thành. Bởi vì sao ? Vì sắc không đợi các vật khác để thành âm thanh v.v....

Lại không nhờ không, mà phá là giả danh có, như dựa vào cây phá rừng, dựa vào gốc rễ phá cây, dựa vào sắc v.v... phá gốc rễ. Nếu lấy không mà phá là thật pháp có. Như sắc v.v... cần lấy không mà phá. Lại tùy không hành xứ là giả danh có. Tùy vô ngã hành xứ là thật pháp có.

Lại có 4 lối lập luận : 1. Một. 2. Khác; 3. Bất khả thuyết. 4. Không. Bốn thứ lập luận này đều có lỗi. Cho nên biết cái bình v.v... là giả danh có. Một, là sắc, hương, vị, xúc tức là cái bình. Khác, là lìa sắc v.v... riêng có cái bình. Bất khả thuyết, là không thể nói sắc v.v... là cái bình, hay lìa sắc v.v... riêng có cái bình. Không, là không có cái bình nầy. Bốn lối lập luận nầy đều không đúng. Cho nên biết cái bình là giả danh.

Phẩm 143 : Phá chấp cho là một Hỏi : Chấp này trong 4 lối lập luận có lỗi gì ?

Đáp : Lỗi lập luận cho là một, là sắc v.v... các pháp, tướng đều sai biệt.

Nếu là một, thì cái bình không có được. Lại sắc v.v... mỗi mỗi không gọi là địa, thì hòa hợp lại làm sao thành địa được ? Bởi vì sao ? Vì như mỗi mỗi con ngựa không gọi là con bò, thì hợp lại làm sao thành bò được ? Hỏi : Như mỗi mỗi hạt mè không thể thành đống mè, mà hòa hợp là có thể thành đống mè. Như vậy sắc v.v... mỗi mỗi không thể thành địa, mà hòa hợp lại thì thành ? Đáp : Không phải vậy. Bởi vì sao ? Vì đống mè là giả danh có, còn lập luận cho là một v.v... là luận trong thật pháp, làm sao đem ví dụ được !

Lại sắc, hương, vị, xúc là 4 pháp, mà địa là 1 pháp, 4 không phải là 1. Nếu 4 là 1 thì 1 cũng phải là 4 ? Việc đó không thể được. Cho nên biết sắc v.v... không tức là địa.

Lại thế gian đều nói địa sắc, địa hương, địa vị, địa xúc, mà không thấy nói là sắc sắc, mà cần lấy pháp khác để chỉ cho nhau, như nói nhà người nào đó v.v....

Hỏi : Đó không lấy pháp khác chỉ cho nhau, mà tức lấy tự pháp tự chỉ, như tay chân người bằng đá. Bởi vì sao ? Vì lìa tay chân lại không có người đá. Như vậy tuy không lìa sắc v.v... là địa, mà cũng lấy tự thể tự chỉ, đâu có lỗi gì ?

Đáp : Nếu nói địa lấy sắc v.v... tự hiển thị là không có lý nầy.

Ông tuy nói thí dụ người đá, nhưng thí dụ nầy không đúng. Bởi vì sao ? Vì như khi chỉ tay người đá, phải lấy các thân phần khác mới thành người đá.

Lại giữa hư không cũng nói có, như khi nói thân người đá, bấy giờ người đá lại không còn có nữa, mà cũng nói được. Như Phật nói trong thân này có tóc lông máu thịt v.v..., lìa tóc đây v.v... lại không có thân. Chỗ nương ở của tóc nầy v.v... tuy không có chỗ nương riêng mà cũng có thể nói. Cho nên biết nói người đá cũng là nói không đúng. Nếu ông cho người đá thành địa, cũng không thành địa được. Trong kinh của ông nói có sắc, hương, vị, xúc là địa. Địa nầy tức không phải như thân, cho nên biết sắc, hương, vị, xúc không phải là địa.

Lại trong các Cầu-na không thể hiển thị cho nhau được, vì không được nói sắc này có hương, mà chỉ nói địa có sắc, hương, vị, xúc. Cho nên biết không phải là một.

Lại sắc tâm v.v... với địa tâm đều khác. Cho nên biết sắc v.v... không phải địa.

Lại sắc v.v... tên khác, địa tên cũng khác.

Hỏi : Tâm khác, tên khác, đều ở trong hòa hợp mà có khác ? Đáp : Nếu tâm và tên chỉ là hòa họp mới có, mà hòa họp chỉ là tên gọi. Vậy thì địa chỉ có tên gọi, không thể luận là một. Lại địa có thể lấy tất cả căn mà biết. Làm sao biết được ? Vì có người nghĩ như vầy : Ta thấy địa, ngửi địa, nếm địa và chạm xúc địa. Nếu sắc, hương, vị, xúc là địa, thì không nên chỉ trong sắc sinh tưởng về địa mà bảo là ta thấy địa. Hưong v.v... cũng như vậy, mà thật chỉ trong sắc mới sinh tưởng về địa. Cho nên biết không phải sắc v.v... là địa. Chỉ nhờ nhân duyên tên gọi, trong một phần cũng có thể nói tên gọi giả danh. Như người chặt cây, cũng nói chặt cây, cũng nói chặt rừng.

Lại bên các Cầu-na khác với Đà-la-phiêu. Trong đó có bao nhiêu nhân duyên, vì nhân duyên đó mà không thành luận cho là một.

Lại người phái Tăng-khư nói 5 Cầu-na là địa. Đó cũng không đúng. Bởi vì sao ? Vì như trước đã nói tiếng lìa sắc v.v...

niệm niệm diệt, rồi nối nhau sinh lại, mà không phải nhân để thành 4 đại. Cho nên biết không phải tất cả 4 đại đều có âm thanh.

Phẩm 144 : Phá chấp cho là khác Hỏi : Trong lập luận chủ trương cho là khác có những lỗi gì ?

Đáp : Lìa pháp sắc v.v... lại không còn địa. Làm sao biết được ? Vì không lìa sắc, hương, vị, xúc sinh tâm biết địa, chỉ trong pháp sắc v.v... mà sinh tâm. Bởi vì sao ? Vì như sắc khác, thanh v.v... khác, không đợi thanh v.v... mà sinh tâm biết sắc. Nếu lìa sắc v.v... riêng có địa thì cũng nên không đợi sắc v.v... sinh tâm biết địa. Mà thật không phải không đợi. Cho nên không riêng có địa.

Hỏi : Không phải không đợi các pháp khác, cần đợi sắc tướng mới sinh tâm biết sắc ? Đáp : Đến Phẩm phá tướng chung sẽ nói. Lìa sắc không riêng có sắc tướng, cho nên không phải vậy.

Lại khác với pháp địa v.v... không căn có thể biết. Cho nên biết không riêng có địa v.v....

Hỏi : Địa v.v... dùng 2 căn có thể lấy, là thân căn và nhãn căn. Vì sao biết được ? Vì mắt thấy biết là cái bình, hoặc lấy thân căn chạm xúc cũng biết là cái bình. Cho nên ông nói không căn lấy địa. Điều này không đúng ?

Đáp : Nếu như vậy thì cái bình là 4 căn lấy, nghĩa là cũng dùng tĩ căn ngửi đất bùn, thiệt căn nếm đất bùn. Hỏi : Tĩ căn thiệt căn không thể lấy lấy cái bình. Bởi vì sao ? Vì trong tối không thể phân biệt là ngửi cái bình hay ngửi cái chậu, nếm cái bình, hay nếm cái chậu ?

Đáp : Tuy không thể phân biệt là cái bình hay cái chậu, nhưng ở trong đất bùn sinh biết là ngửi bùn nếm bùn.

Lại nếu chôn cái bình để ló miệng, hoặc thấy, hoặc chạm không thể biết chắc là cái bình hay là cái vò hay là miếng sành. Cho nên biết nhãn căn thân căn cũng không thể lấy được cái bình.

Lại trong tối tuy sinh tâm biết cái bình, mà không thể phân biệt là cái bình vàng hay bình bạc. Cho nên biết nhãn căn thân căn cũng không thể lấy được cái bình. Lại tĩ căn thiệt căn có thể lấy được các pháp như hoa quả bơ sữa v.v... , mà nhãn căn thân căn thì không thể lấy được. Như thấy hoa v.v... không thể phân biệt biết thơm, hôi, tốt, xấu và ngọt, chua v.v.... Cho nên nếu bảo nhãn căn thân căn biết Đà-la-phiêu, mà tĩ căn thiệt căn không biết là không có chuyện đó. Như tĩ căn thiệt căn không thể khác với Đà-la-phiêu mà vẫn riêng có phân biệt. Nhãn căn thân căn cũng như vậy, tuy không khác với Đà-la- phiêu mà cũng phân biệt được.

Lại trong 5 căn không có lấy giả danh mà biết. Cho nên biết giả danh không phải sở đắc của các căn mắt, thân, mũi, lưỡi, mà trong căn thứ 6 có biết giả danh. Bởi vì sao ? Vì ý thức có thể duyên tất cả pháp.

Lại nếu mắt có thể thấy sắc, mà cũng thấy phi sắc, thì lẽ ra cũng phải có thể thấy được âm thanh v.v...? Nếu vậy thì không còn cần tai v.v... các căn. Việc đó không thể được. Cho nên không đem nhãn căn thân căn lấy Đà-la-phiêu. Hỏi : Do sắc mới rõ Đà-la-phiêu thì mắt có thể thấy, chứ không phải tất cả những gì khác với sắc pháp đều có thể thấy. Đáp : Do sắc nên rõ cái bình, việc đó không đúng. Bởi vì sao ? Vì cái gì làm ra sắc của cái bình chỉ là hòa hợp. Cho nên không phải sắc làm rõ cái bình.

Lại nếu vì pháp có thể thấy rõ các pháp khác, khiến có thể thấy là vì cái bình v.v... pháp không thể thấy rõ sắc, sắc cũng phải là không thể thấy.

Lại cái bình cần 2 thứ là vừa có thể thấy vừa không thể thấy. Vì là pháp có thể thấy, vừa không thể thấy rõ. Lại nếu cần vì pháp sắc v.v... rõ, nên nhãn căn v.v... có thể biết, thì sắc tướng không nên là cái bị biết của nhãn căn. Bởi vì sao ? Vì pháp của ông do sắc tướng nên sắc mới có thể thấy. Sắc tướng nầy lại không có tướng. Vậy thì sắc tướng lẽ ra không thể thấy. Cho nên không đúng.

Lại nếu vì sắc rõ nên có thể thấy, thì các căn đều phải biết Đà-la-phiêu; nhĩ căn cũng phải biết hư không, vì âm thanh rõ. Lại người phải lấy thân căn biết gió, vì xúc rõ, mà pháp của ông không phải như vậy. Cho nên không có pháp rõ nầy.

Hỏi : Các pháp khác cũng không thể làm rõ, chỉ sắc có thể làm rõ ? Đáp : Không phải vậy. Trong đó không có nhân duyên chỉ nói sắc có thể làm rõ, mà các pháp khác lại không thể. Như ông nói Đà-la-phiêu lớn nhiều, trong đó sắc có thể thấy. Như vậy thì nhân sắc nên được sắc, lẽ ra phải lấy sắc tướng để rõ sắc, rồi sau mới có thể được, không chỉ có sắc có thể làm rõ. Nếu nói như vậy cũng không tránh khỏi lỗi như trước.

Lại khi khác thời sinh tâm biết sắc thì khác thời sinh tâm biết cái bình. Cho nên dù cho sắc có thể rõ, đối với cái bình có ích gì ? Lại như người mù vì quen thuộc với cái bình, nên tuy mất nhãn căn, chỉ cần chạm xúc cũng biết cái bình. Cho nên không phải chỉ có sắc có thể làm nhân cho thấy. Lại người mù thân căn cũng có thể biết gió, cho nên không phải chỉ sắc rõ, mới có thể sinh tâm biết.

Lại trong kinh của ông cũng nói cái xúc đến chạm xúc thân không phải là địa, thủy, hỏa. Phải biết cái tướng không thể thấy đó là gió. Đó cũng không đúng. Bởi vì sao ? Vì người mù khi biết gió nầy, cũng không biết cái xúc nầy là có thể thấy hay không thể thấy.

Lại người mắt thấy các pháp số lượng, trong đó không có cái biết về sắc, có nghe hương cũng biết được pháp không phải hương, nếm vị cũng có thể biết được pháp không phải vị. Cho nên phải do sắc rõ Đà-la-phiêu, rồi sau mới biết được. Việc đó không đúng.

Hỏi : Nếu sắc rõ trong cái thấy không phải nhân, nếu số lượng các pháp, ở trong Đà-la-phiêu không thể thấy và gió lẽ ra cũng thấy được ? Đáp : Pháp của tôi, lìa sắc thì không còn có pháp nào có thể thấy được. Cho nên tùy trong pháp nào đó có sắc sinh thì mắt có thể thấy. Mắt đã thấy sắc rồi tức sinh tưởng cái bình. Nếu trong pháp không sắc sinh, thì trong đó dù có mắt vẫn không sinh tưởng có khác với cái bình. Cho nên, nếu lìa sắc v.v... riêng có cái bình là không có lý lẽ nầy.

Phẩm 145 : Phá chấp cho là bất khả thuyết Hỏi : Trong lập luận cho là bất khả thuyết có những lỗi gì ? Đáp : Thật pháp không có trong các lập luận cho là một, là khác, là bất khả thuyết. Bởi vì sao ? Vì không có nhân duyên thí dụ cho rằng cái biết này là bất khả thuyết. Vì sắc v.v... pháp thật có, nên không phải bất khả thuyết.

Lại các pháp đều có tướng của chính nó, như não hoại là tướng của sắc mà không có tướng nào khác, sao gọi là bất khả thuyết ?

Lại tùy nhận thức sai khác nên pháp mới có sai khác, như dùng nhãn thức biết màu sắc, không biết âm thanh v.v.... Cho nên trong đó không có cái gọi là bất khả thuyết.

Lại sắc là nhiếp thuộc về sắc nhập, không phải nhiếp thuộc về thanh v.v.... Nếu ông muốn cho có cái bất khả thuyết đó, thì sắc nầy là sắc khả thuyết, hay sắc nầy là phi sắc bất khả thuyết ? Thanh v.v... cũng như vậy.

Lại các pháp có số thứ lớp, nếu là bất khả thuyết, thì các pháp không có số. Bởi vì sao ? Vì thứ nhất thứ hai không có khác nhau. Cho nên biết thật sự không có pháp gọi là bất khả thuyết.

Chỉ ở trong giả danh gọi là một, là khác, nên mới nói là bất khả thuyết.

Phẩm 146 : Phá chấp không Hỏi : Trong lập luận cho là không, thì có những lỗi gì ?

Đáp : Nếu không thì không có quả báo tội phúc v.v..., không có tất cả các pháp trói buộc, giải thoát v.v...

Lại nếu chấp không, không có gì hết, thì cái chấp đó cũng không có nốt, bởi không có ai nói điều đó và không có ai nghe điều đó.

Lại lập luận có, không v.v... đều bởi tin mới nói. Hoặc tin do hiện thấy biết, hoặc tin do so sánh biết, hoặc theo kinh sách mà biết. Nếu nói không có gì hết, thì không ở trong 3 trường hợp nầy.

Ý ông hoặc bảo tôi theo kinh sách. Điều này cũng không đúng. Vì ý trong kinh sách cũng khó hiểu. Hoặc khi nói có, hoặc khi nói không, làm sao tin được ? Nếu tin do so sánh biết, thì trước phải hiện thấy rồi sau mới so sánh biết.

Lại pháp cái bình v.v... nay hiện thấy có, vì có thể sinh tâm biết. Tùy có thể sinh tâm thì pháp nầy có, nên chẳng phải không. Lại nay cái bình, cái chậu v.v... hiện có sai khác, nếu tất cả là không, thì đâu có sai khác ? Ý ông hoặc bảo vì tà tưởng nên có phân biệt đó. Vậy sao không ở giữa hư không mà phân biệt cái bình v.v....

Lại nếu ông bảo vì si nên sinh tâm biết vật đó. Nếu tất cả là không, thì cái si nầy cũng không, lấy đâu mà khởi ?

Lại ý ông bảo tất cả pháp là không, thì biết do duyên nào mà sinh ? Các cái biết không lẽ không có duyên mà sinh ? Vì biết vật nên gọi là biết. Cho nên biết không nên nói không.

Lại nếu là đều không, thì nay tất cả người đời đều tùy ý ra làm. Những người thiện đều vui các pháp thiện như bố thí trì giới nhẫn nhục, xa lìa các pháp bất thiện. Cho nên biết chẳng phải không.

Lại pháp cái bình v.v... hiện nay có thể biết, mà ông nói hiện tại đều không có. Nếu không có pháp thì cũng không nên tin kinh sách. Vậy do nhân duyên gì mà nói tất cả không ? Tất cả không, việc này cần phải thuyết minh. Nếu không thể dùng nhân duyên để thuyết minh, thì chỗ chấp của người ta tự nhiên phải được thành lập. Luận của người ta được thành lập, thì pháp của ông phải bị phá. Nếu có nhân duyên có thể thành, thì không gọi là không.

Phẩm 147 : Thành lập không Người lập luận cho là không, nói : Tuy ông dùng ngôn thuyết phá không, nhưng thật sự các pháp không có, vì các căn trần đều không thể được. Bởi vì sao ? Vì trong các pháp không có hữu phần có thể lấy. Cho nên tất cả pháp là không thể lấy, vì không thể lấy cho nên là không. Nếu ông bảo hữu phần tuy không thể lấy, nhưng các phần có thể lấy. Điều này không đúng. Trong các phần không sinh tâm. Bởi vì sao ? Vì các vật thô như cái bình v.v... là có thể lấy.

Lại phần không làm hữu phần. Bởi vì sao ? Vì nhân hữu phần nên mới nói phần, mà hữu phần là không, nên phần cũng không.

Lại Đà-la-phiêu, Cầu-na không phần, cho nên không phần.

Lại nếu thấy phần vi tế, thì phải thường sinh phần tâm, mà không sinh tâm biết cái bình. Bởi vì sao ? Vì nếu thường nghĩ phần, thì phải hoàn toàn không sinh tâm biết cái bình.

Lại nếu trước nhớ phần, sau sinh tâm biết cái bình, thì tâm biết cái bình phải lâu mới sinh, mà thật không phải lâu mới sinh, cho nên không nghĩ nhớ phần. Lại nếu thấy cái bình không sinh tâm phần phân biệt, tức sinh tâm biết bình.

Lại không có tất cả phần. Bởi vì sao ? Vì tất cả phần đều có thể chia tách tan nát cho đến thành vi trần, rồi mới phá vi trần chung qui đều không có.

Lại tất cả các pháp rốt ráo ắt sinh không trí. Cho nên trong đệ nhất nghĩa các phần đều không.

Lại nếu nói phần, thì phá 2 đế lý. Bởi vì sao ? Vì ai nói không có hữu phần mà chỉ có các phần, thì không có các nghiệp khứ, lai, kiến, đoạn v.v... . Như vậy là không có thế đế. Ông cho đệ nhất nghĩa là không. Trong đệ nhất nghĩa cũng không có các phần. Cho nên biết chỉ nói các phần thì không vào 2 đế. Mà vi không vào trong 2 đế nên không có.

Lại nếu pháp có thể vượt qua tức là không có, như nhân phần vượt qua hữu phần rồi cũng lại nhân các phần khác vượt qua phần trước. Vì có thể qua nên không có phần luận nầy.

Lại sắc v.v... cũng không. Bởi vì sao ? Vì mắt không thể thấy sắc vi tế, ý không thể lấy sắc hiện tại. Cho nên sắc không thể lấy được.

Lại nhãn thức không thể phân biệt sắc nầy. Ý thức ở quá khứ, không ở trong sắc, nên không có khả năng phân biệt được sắc. Vì không phân biệt, nên sắc không thể lấy.

Lại thức đầu tiên không thể phân biệt sắc, thì thức thứ hai v.v... cũng như vậy. Cho nên không có khả năng phân biệt được sắc.

Hỏi : Nhãn thức lấy sắc, rồi sau mới đem ý thức nghĩ nhớ, cho nên chẳng phải không phân biệt ?

Đáp : Nhãn thức thấy sắc xong liền diệt, kế đó mới sinh ý thức. Ý thức nầy không thấy sắc. Không thấy làm sao có thể nhớ ? Nếu không thấy mà có thể nhớ, thì người mù cũng phải nhớ sắc, mà thật ra không nhớ ? Cho nên ý thức không thể nhớ.

Hỏi : Từ nhãn thức sinh ý thức, cho nên có thể nghĩ nhớ ?

Đáp : Không phải vậy. Bởi vì sao ? Vì tất cả tâm sau, đều nhân nhãn thức sinh. Vậy thì lẽ ra đều có thể nhớ ?

Lại quyết không được quên, vì từ nó sinh, mà thật không phải như vậy. Cho nên biết ý thức cũng không thể nhớ. Như nhớ hư vọng, lấy sắc cái bình v.v... vạn vật cũng đều hư dối, không mà vọng lấy. Cho nên không có tất cả vật.

Lại nếu nói mắt thấy là đến sắc thấy hay không đến mà có thể thấy ? Nếu đến thì không thể thấy, vì mắt không có tướng đi.

Điều này trước đã nói rõ. Nếu không đến mà thấy lẽ ra phải thấy sắc tất cả các nơi. Mà thật ra là không thấy. Cho nên biết chẳng phải không đến có thể thấy.

Hỏi : Sắc ở cảnh bị biết thì mắt có thể thấy ?

Đáp: Cảnh bị biết là thế nào ?

Hỏi : Tùy khi mắt có thể thấy gọi là cảnh biết ? Đáp : Nếu mắt không đến cũng gọi là cảnh biết, thì sắc tất cả chỗ phải đều là cảnh biết. Cho nên đến và không đến đều không thể thấy. Cho nên biết sắc là không thể thấy.

Lại nếu trước có mắt và sắc, sau nhãn thức mới sinh, thì nhãn thức nầy không chỗ nương và duyên. Nếu đồng thời thì không gọi mắt và sắc làm nhân duyên sinh thức, vì đồng thời không làm nhân cho nhau được.

Lại mắt là 4 đại, nếu mắt có thể thấy, thì tai v.v... lẽ ra cũng có thể thấy, vì đồng là 4 đại. Sắc cũng như vậy.

Lại nhãn thức nầy nên hoặc có chỗ, hoặc không chỗ cả hai đều có lỗi. Bởi vì sao ? Vì nếu nhãn thức nương vào mắt thì có chỗ, nếu vật không chỗ thì không nương đâu được. Nếu ông bảo thức sinh một chỗ phần ít nơi mắt, hoặc khắp sinh, hoặc trong 2 mắt đồng thời sinh thức thì có chỗ. Mà có chỗ tức là hữu phần. Như vậy thì do nhiều thức, mà thành một thức. Có những lỗi như vậy, và cũng có lỗi nhiều thức đồng thời sinh. Lại mỗi mỗi phần thức không thể biết được hữu phần đó, mà lẽ ra phải biết. Mà thật ra là không có hữu phần. Có những lỗi như vậy. Nếu không chỗ thì không nên nương mắt.

Phẩm 148 : Phá chấp về âm thanh Người nói không, nói : Một lời cũng không có. Bởi vì sao ? Vì tâm niệm niệm diệt, âm thanh cũng niệm niệm diệt. Như nói Phú-lâu-sa, lời nầy không thể nghe. Bởi vì sao ? Vì vừa nghe Phú thì thức không nghe Lâu, nghe Lâu thì thức không nghe Sa.

Không có một thức có thể lấy cả 3 lời. Cho nên không có thức có thể lấy một lời. Cho nên biết âm thanh không thể nghe.

Lại tản tâm nghe tiếng, định tâm không thể nghe, vì sở tri của định tâm là thật. Cho nên tiếng không thể nghe.

Lại tiếng nầy, hoặc đến hoặc không đến đều không thể nghe, vì không thể nghe nên không tiếng.

Lại có người nói : Tai là tính của hư không, vì nó không vật nên gọi hư không. Cho nên không tai. Không tai nên không tiếng. Lại nhân duyên của tiếng là không. Cho nên không tiếng. Nhân duyên của tiếng là các đại hòa hợp, pháp hòa hợp này là không thể được. Bởi vì sao ? Vì nếu thể của các pháp có khác thì không hòa hợp. Nếu thể không khác làm sao tự hợp. Dù ở một chỗ cũng niệm niệm diệt. Cho nên hòa hợp không được.

Phẩm 149 : Phá chấp về hương vị xúc Hương không thể lấy. Bởi vì sao ? Vì tĩ thức không thể phân biệt là hương Chiêm-bặc là hương Chiêm-bặc hay các thứ hương khác. Ý thức không thể nghe hương, cho nên ý thức cũng không thể phân biệt là hương Chiêm-bặc.

Hỏi : Tuy không thể phân biệt là hương Chiêm-bặc, nhưng có thể lấy hương ?

Đáp : Không phải vậy. Như người không được cây Chiêm-bặc, vì ngu si nên tâm sinh cây Chiêm-bặc. Như vậy không được hương thể, vì ngu si nên sinh tâm hương.

Lại như trước đã nói hương hoặc đến, không đến mà lấy, hai lẽ đều có lỗi. Cho nên không hương. Vị cũng như vậy. Xúc cũng không. Bởi vì sao ? Vì trong phần vi trần v.v... còn không sinh biết xúc, như trước đã nói. Cho nên không có xúc.

Phẩm 150 : Phá chấp về ý thức Ý thức cũng không thể lấy pháp. Bởi vì sao ? Vì ý thức không thể lấy sắc hương vị xúc ở hiện tại, như trước đã nói quá khứ vị lai thì không có. Cho nên ý thức không lấy sắc v.v.... Hỏi : Nếu ý thức không biết pháp sắc v.v..., thì phải biết tự thể.

Đáp : Pháp không tự biết. Bởi vì sao ? Vì hiện tại không thể tự biết, như cái dao không thể tự cắt mình. Còn quá khứ vị lai vì không pháp nên cũng không có tâm nào khác. Cho nên ý thức không thể tự biết.

Hỏi : Nếu ai khi biết tâm người khác, tức ý thức có thể biết tâm pháp ? Đáp : Như người tâm không tự biết, mà cũng khởi ý nghĩ như vầy: Ta có tâm ở trong tâm người khác, cũng lại như vậy. Lại nếu pháp vị lai không, cũng có thể sinh biết tâm người khác. Nếu vậy có lỗi gì ?

Lại ý thức có thể duyên pháp thì có nhiều lỗi. Như ý đến duyên, và ý thức không đến duyên, không nên nhớ sắc v.v..., vì các lỗi này nên ý thức không biết pháp.

Phẩm 151 : Phá chấp về nhân quả Người nói không, nói : Nếu có quả lẽ ra trong nhân trước phải có Cầu-na mới sinh, hay trước không Cầu-na mà sinh ? Cả 2 đều có lỗi. Như trong 2 tay trước không tiếng mà có thể có tiếng.

Trong nhân rượu, trước không rượu cũng có thể sinh rượu. Trong nhân xe, trước không xe mà có thể thành xe. Cho nên không phải trong nhân trước có Cầu-na mà sinh quả. Nếu ông bảo trong nhân trước không Cầu-na mà sinh quả, thì như vi trần của gió không sắc, phải có thể sinh sắc ? Nếu vậy thì gió có sắc. Trong kim cương v.v... cũng phải có mùi thơm.

Lại hiện thấy chỉ trắng thì thành vải trắng, chỉ đen thì thành vải đen. Nếu trong nhân trước không Cầu-na mà sinh quả đó thì vì sao chỉ trắng vẫn thành trắng mà không thành đen ư ? Cho nên không phải trong nhân trước không Cầu-na mà sinh quả. Xét cho cùng, 2 lý đều có lỗi, cho nên không có quả.

Lại nếu trong nhân có quả thì không cần sinh lại, vì đã có, còn sinh làm chi nữa ! Nếu không cũng không sinh được, vì không làm sao sinh.

Hỏi : Hiện thấy làm cái bình, sao nói không quả ? Đáp : Cái bình này, nếu trước không làm, thì sao làm được ? Vì nó không có. Nếu trước đã làm, còn làm chi nữa ? Vì nó có rồi. Hỏi : Chính khi làm gọi là làm ?

Đáp : Không có khi nào là khi làm. Bởi vì sao ? Vì chỗ phần có làm đã rơi vào trong làm, chỗ phần chưa làm rơi vào trong chưa làm, cho nên không có cái gọi là khi làm.

Lại nếu cái bình có làm, thì phải là quá khứ, vị lai hay hiện tại ? Quá khứ không làm, vì đã diệt mất. Vị lai không làm vì chưa có. Hiện tại không làm vì là có. Lại nhân có người làm mới có thành nghiệp. Mà trong đó người làm, thật không thể được. Bởi vì sao ? Vì thân phần cái đầu v.v... đối với việc làm đó là vô sự, nên không có người làm. Vì không có người làm nên việc làm cũng không.

Lại nhân ở trong quả hoặc trước hoặc sau, hoặc đồng thời đều không đúng. Bởi vì sao ? Vì nếu nhân trước, quả sau thì nhân đã diệt hết, quả làm sao sinh, như không cha làm sao sinh con ? Nếu nhân sau quả trước; nhân tự chưa sinh, làm sao sinh quả ? Như chưa đẻ ra cha, ai sinh con ? Nếu nhân quả đồng thời thì không có lý. Như 2 sừng đồng mọc không được nói tướng tả hữu làm nhân cho nhau. Xét cho cùng, 3 điều này đều không đúng, cho nên không có quả.

Lại nhân quả nầy hoặc một hoặc khác, cả hai đều có lỗi. Bởi vì sao ? Vì nếu khác thì lẽ ra lìa chỉ phải có vải. Nếu là một thì chỉ và vải không khác nhau.

Lại người đời không thấy có pháp nhân quả nào không sai khác.

Lại nếu có quả lẽ phải tự mình làm, hoặc người khác làm, cùng chung làm hay không nhân mà làm, đều là không đúng. Bởi vì sao ? Vì không có pháp nào có thể làm ra tự thể. Nếu sẵn có tự thể thì cần gì tự làm. Nếu không tự thể làm sao có thể tự làm được ? Lại không thấy có pháp nào có thể làm ra tự thể, nên không tự làm. Người khác làm cũng không đúng. Bởi vì sao ? Vì như mắt và sắc đối với việc sinh thức vô sự, nên người khác không làm được. Lại vì không có nghĩ tưởng làm, nên tất cả pháp không có người làm. Như hạt giống không nghĩ là ta nên nảy mầm. Mắt và sắc cũng không nghĩ là chúng ta nên hợp lại mà sinh thức. Cho nên các pháp không có tưởng làm. Hợp lại làm cũng không đúng vì có lỗi tự mình và người khác. Không có nhân làm cũng không đúng, vì nếu không nhân, cũng không có tên quả. Nếu 4 thứ đều không, làm sao có quả, nếu phải nói ? Lại quả nầy phải hoặc trước có tâm làm, hay trước không có tâm làm. Nếu trước có tâm làm thì thân phần như mắt v.v... của thai nhi là ai có tâm làm ? Trời Tự Tại v.v... cũng không làm nên được. Trước đã nói nghiệp cũng không tâm đối với việc làm. Nghiệp nầy ở trong quá khứ làm sao có tâm làm. Cho nên nghiệp cũng không tâm. Nếu trước không tâm mà làm, thì làm sao làm khổ, người khác bị khổ, làm vui, người khác được vui ?

Lại hiện trong nghiệp làm cũng đem tâm phân biệt nên làm như vầy, không nên làm như vầy. Nếu không tâm mà làm, thì sao có sai biệt này ? Cho nên nói trước có tâm không tâm đều không đúng. Như vậy tất cả căn, trần đều không thể được. Cho nên là không có pháp. Phẩm 152 : Thế đế Đáp : Tuy ông đem các thứ nhân duyên nói các pháp đều không, nhưng nghĩa nầy không đúng. Bởi vì sao ? Vì trước tôi đã nói nếu tất cả không, luận nầy cũng không có, cũng không ở trong các pháp. Như vậy phá không, ông hoàn toàn không đáp. Hãy còn cố tâm thành lập không, cho nên không phải không có tất cả các pháp.

Lại ông đã nói không căn không duyên v.v.... Điều này không phải chỗ minh luận của chúng tôi. Bởi vì sao ? Vì trong kinh Phật tự ngăn điều này. Đó là 5 việc không thể nghĩ bàn : việc thế gian, việc chúng sinh, việc nghiệp nhân duyên, việc của người tọa thiền, và việc chư Phật. Điều này nếu không phải bậc nhất thiết trí thì không thể nghĩ lường quyết đoán, chỉ chư Phật mới có thể phân biệt pháp trí. Thanh Văn, Bích-chi-phật, chỉ có trí tuệ thông đạt Nê-hoàn, còn đối với trí phân biệt các pháp chỉ được phần ít. Chư Phật đối với tất cả pháp, tất cả chủng loại, gốc ngọn, thể tính, tướng chung, tướng riêng đều có thể biết thông suốt, như người, nhà cửa các vật, dễ hoại khó thành. Cũng như vậy, không trí dễ được, mà trí tuệ phân biệt đúng các pháp thì khó sinh.

Hỏi : Như Phật ngồi đạo tràng, chứng được các pháp tướng.

Cứ đúng như Phật đã nói, phải như vậy mà nói ?

Đáp : Tuy Phật nói tất cả pháp, nhưng không nói tất cả chủng, vì không được giải thoát. Như Phật nói các pháp từ nhân duyên sinh, nhưng không nói mỗi mỗi từ nhân duyên nào, mà chi nói điều cần thiết có công dụng có thể dứt khổ mà thôi. Các màu sắc hội họa, các âm thanh kỹ nhạc, các thứ hương vị xúc vô lượng sai biệt không thể nói hết được. Nếu nói cũng không lợi ích gì lớn lao, nên Phật không nói những việc như vậy, không được nói là không có.

Lại như người không biết phân biệt các phép hội họa mà nói đó là không. Ông cũng như vậy, việc không thể thành sự, mà nói là không có việc đó. Nhưng với người trí thì có, mà người không biết cho là không. Như người mù bẩm sinh nói không có đen trắng, vì tôi không thấy. Không nên vì không thấy mà nói không có các sắc như vậy. Như không thể vì tự duyên thành, mà nói không có tất cả pháp.

Lại chư Phật Thế Tôn là bậc nhất thiết trí, được chúng ta tin, Phật nói có 5 ấm, cho nên biết sắc v.v... tất cả pháp là có, như cái bình v.v... do thế đế cho nên có.

THÀNH THẬT LUẬN ( Quyển 12 )

Ha-lê-bạt-ma tạo luận Cưu-ma-la-thập dịch Nguyên Hồng dịch tiếng Việt

Phẩm 153 : Diệt pháp tâm Hỏi : Ông trước nói diệt 3 tâm gọi là diệt đế. Đã biết nhân duyên diệt tâm giả danh. Nay pháp tâm là thế nào ? Và vì sao phải diệt ? Đáp : Có tâm thật cho 5 ấm, gọi là pháp tâm. Khéo tu không trí, thấy 5 ấm trống không, thì pháp tâm diệt.

Hỏi : Hành giả quán 5 ấm trống không là trong 5 ấm vô thường pháp, định pháp, bất hoại pháp, bất biến pháp, ngã, ngã sở pháp, vì không có các pháp nầy nên nói là nó trống không, chứ không phải không thấy 5 ấm ?

Đáp : Hành giả cũng không thấy 5 ấm. Bởi vì sao ? Vì hành giả dứt tâm duyên hữu vi, được tâm duyên vô vi. Cho nên hành giả không thấy 5 ấm, mà chỉ thấy ấm diệt. Lại nếu thấy 5 ấm thì không gọi là không. Vì ấm chẳng phải không, như vậy thì không đầy đủ không trí.

Hỏi : Hành giả thấy sắc, vì vô ngã nên không. Như trong kinh nói : Hành giả thấy sắc nầy trống không, cho đến thức cũng trống không. Phải biết các ấm chẳng phải không có sắc.

Đáp : Có nói như vậy, nhưng không phải thanh tịnh. Như trong Kinh Pháp Ấn nói : Hành giả thấy tướng các pháp như sắc v.v... là vô thường, bại hoại, dối giả, chán lìa. Đó cũng gọi là trống không. Nhưng chưa phải là thanh tịnh. Về sau người này thấy 5 ấm diệt, là do tu quán mới được thanh tịnh. Cho nên biết thấy các ấm diệt.

Hỏi : Vì trí duyên hữu vi, sao không được thanh tịnh ?

Đáp : Hành giả hoặc khi khởi tưởng 5 ấm, nên tâm giả danh sinh trở lại. Cho nên tâm duyên hữu vi không được thanh tịnh. Nếu chứng các ấm diệt, thì 5 ấm không hiện tiền nữa. Vì thành tựu diệt được nhân duyên giả danh nên tưởng giả danh không theo đuổi nữa. Ví như có cây, cưa chặt, đốt cháy, tro than đều tiêu hết, cái tưởng về cây mới diệt không còn theo đuổi nữa. Việc này cũng vậy.

Lại Phật bảo La-đà : Ông phá vỡ tan nát chúng sinh, khiến không tồn tại.

Lại một kinh khác nói : La-đà ! Ông phá vỡ tan nát sắc, cho đến thức, khiến không tồn tại. Cho nên biết nếu hoại chúng sinh là giả danh trống không. Nếu phá hoại sắc gọi là pháp không.

Lại có 2 pháp quán là không quán và vô ngã quán. Không quán là không thấy giả danh chúng sinh, như người thấy cái bình, vì không có nước nên trống không. Cũng như vậy vì thấy trong 5 ấm không có người cho nên trống không. Nếu không thấy pháp thì gọi là vô ngã. Lại trong kinh nói : Được trí vô ngã thì chính giải thoát. Cho nên biết sắc tính diệt, thụ, tưởng, hành thức, tính diệt, gọi là vô ngã. Vô ngã tức là vô tính.

Hỏi : Nếu gọi vô tính là vô ngã thì 5 ấm thật sự không có sao

?

Đáp : Năm ấm thật sự là không, vì thế đế nên có. Bởi vì sao ?

Vì Phật nói các hành v.v... đều như huyễn, như hóa, vì thế đế nên có. Vì thế đế nên có, là không phải thật có.

Lại trong kinh nói đệ nhất nghĩa không. Nghĩa nầy vì đệ nhất nghĩa đế nên trống không, chứ không phải vì thế đế mà không. Đệ nhất nghĩa là như nói sắc trống không không có gì hết, cho đến thức trống không, không có gì hết. Cho nên nếu người quán các pháp như sắc v.v… trống không, gọi là thấy cái không của đệ nhất nghĩa.

Hỏi : Nếu vì thế đế nên có 5 ấm . Vì sao nói các pháp như sắc v.v... là chân đế ?

Đáp : Vì chúng sinh nên mới nói có. Người đối với 5 ấm sinh tưởng chân thật. Vì đó nên nói 5 ấm, vì đệ nhất nghĩa nên trống không.

Hỏi : Trong kinh không nói có nghiệp có quả báo. Chỉ tác giả không thể được sao ?

Đáp : Đó bởi các pháp mà nói tác giả là không thể được. Đó là nói giả danh trống không. Như trong kinh nói các pháp chỉ có cái tên gọi giả. Cái tên gọi giả đó, như vô minh, nhân duyên các hành, cho đến lão tử các khổ, tập, diệt. Do lời nói nầy nên biết 5 ấm cũng vì đệ nhất nghĩa nên không.

Lại trong Kinh Đại Không, nói : Nếu ai nói lão tử này lão tử kia, hoặc ai nói thân tức là thần, hoặc nói thân khác thần khác, những lời nói đó khác mà nghĩa đồng. Nếu có kiến chấp nầy, không phải đệ tử ta, không phải người Phạm hạnh. Nếu ngăn lão tử kia, tức phá giả danh, ngăn lão tử nầy là phá 5 ấm.

Lại nói sinh duyên lão tử gọi là trung đạo. Phải biết đệ nhất nghĩa đế nên nói không lão tử; thế đế nên nói sinh duyên lão tử.

Lại như tưởng quá hơn cái bình thì đệ nhất nghĩa nên không có cái bình. Cũng như vậy quá hơn pháp như sắc v.v… thì đệ nhất nghĩa nên không có sắc.

Lại trong kinh nói : Nếu pháp đó là lừa gạt, tức là hư vọng, nếu pháp không phải lừa gạt tức gọi là thật. Các pháp hữu vi đều biến đổi khác, nên đều gọi là lừa gạt. Lừa gạt nên hư vọng. Hư vọng nên không phải chận thật có.

Như kệ nói :

Thế gian hư vọng trói, Trạng như tướng quyết định Thật không, thấy như có, Quán sát thấy đều không.

Phải biết các ấm cũng trống không.

Lại thấy diệt đế nên gọi là đắc đạo. Cho nên biết diệt là có của đệ nhất nghĩa, không phải là các ấm. Nếu các ấm thật có, hành giả cũng phải thấy mà được đạo, nhưng thật ra không phải vậy. Cho nên biết 5 ấm không phải là có của đệ nhất nghĩa.

Lại vì ấm diệt là thật, cho nên biết các ấm không phải thật.

Không nên nói các ấm là thật, không ấm cũng thật. Lại có bao nhiêu pháp được thấy đều bởi si, như người măt không thể gạt được, thì không thấy huyễn. Như vậy nếu không ngu si thì không thấy các ấm. Cho nên các ấm không phải là có của đệ nhất nghĩa.

Lại trong kinh nói : Tùy có ngã tức là động xứ. Mà trong ấm có ngã, như A-nan nói : Nhân pháp thành ngã. Nghĩa là nhân sắc ấm, cho đến thức ấm.

Lại như chư Thượng tọa Tì-kheo hỏi Sai-ma-già : Ông lấy sự gì làm ngã ?

Đáp : Tôi không nói sắc là ngã, không nói lìa sắc là ngã, cho đến thức cũng vậy. Có điều là trong 5 ấm ngã mạn chưa dứt.

Ý kinh nầy cho rằng học nhân hoặc khi tâm niệm bị tán loạn mới khởi ngã mạn. Nếu nhiếp tâm niệm diệt 5 ấm thì ngã mạn diệt. Như hoa không phải chỉ rễ chồi nhánh lá là hoa, mà cũng không rời các thứ đó là hoa. Như vậy không phải sắc v.v... là ngã, mà cũng không rời sắc v.v... là ngã. Như vậy nhân duyên diệt ngã thì ngã mạn không khởi. Cho nên biết các ấm cũng không.

Lại hành giả nên diệt tất cả tướng, chứng vô tướng. Nếu thật có tướng, sao không nghĩ nhớ ? Không phải như ngoại đạo khi lìa nơi sắc, biết thật có sắc, nhưng không nhớ nghĩ. Hành giả cần phải thấy sắc v.v... các ấm diệt hết. Vì thấy diệt hết nên gọi là vào vô tướng. Cho nên biết sắc v.v... không phải đệ nhất nghĩa. Lại tùy có 5 ấm thì có ngã tâm. Phải biết không có 5 ấm thì ngã tâm diệt. Cho nên các ấm đều trống không.

Lại trong Kinh Thủy Mạt, Phật nói : Nếu ai thấy đám bọt nước, quan sát kỹ thì biết chúng không phải chân thật. Tì-kheo cũng vậy, nếu chính quán sắc ấm, tức biết dối gạt không bền không chắc, là tướng bại hoại. Quán thụ như bong bóng nước. Tưởng như sóng nắng. Hành như cây chuối. Thức như ảo hóa. Cũng như vậy, 5 dụ trên đây đều chỉ rõ nghĩa trống không. Bởi vì sao ? Vì mắt thấy đám bọt nước, khi tiêu hết là hoàn lại không.

Bong bóng nước cũng như vậy. Cho nên biết các ấm không phải chân thật có.

Lại như đệ tử Phật rất chán sinh tử, đều bởi thấy các pháp xưa nay không sinh, không có sở hữu. Nếu thấy vô thường thì chỉ có thể sinh bại hoại khổ tướng, cũng như vậy thấy vô tính, không còn tướng gì khác thì mới có thể đầy đủ hành khổ. Đủ 3 khổ này gọi là được giải thoát. Phải biết tất cả các pháp đều trống không.

Lại không, là cửa giải thoát. Không này không phải chỉ chúng sinh không, mà hữu pháp cũng không. Như nói mắt khi sinh không từ đâu đến, khi diệt không đi đến đâu, thì biết quá khứ, vị lai mắt là trống không. Mắt hiện tại cũng do 4 đại phân biệt nên không. Như Phật nói mắt trong hình thịt, có bao nhiêu cứng và nương cứng gọi là địa v.v.... Nếu được cái không này tức nói không có gì hết. Lại nói tất cả các hành dứt gọi là đoạn tính, lìa gọi là ly tính, diệt gọi diệt tính. Cho nên biết tất cả các hành đều diệt. Nếu thật có các hành thì không có chính, đoạn, ly, diệt. Diệt gọi là không.

Phải biết vì đệ nhất nghĩa nên các hành đều không có. Chỉ vì thế đế nên mới có các hành.

Phẩm 154 : Diệt tận Nếu duyên Nê-hoàn gọi là không tâm. Hỏi : Nê-hoàn không có pháp tâm thì duyên vào đâu ?

Đáp : Tâm nầy duyên vô sở hữu. Điều này trước đã rõ vì biết

Nê-hoàn.

Hỏi : Không tâm nầy diệt ở chỗ nào ?

Đáp : Hai chỗ diệt : một là vào trong vô tâm định diệt, hai là khi vào Nê-hoàn vô dư, dứt tương tục mà diệt. Bởi vì sao ? Vì diệt nhân duyên nên tâm nầy cũng diệt. Trong vô tâm định vì duyên diệt nên diệt, khi dứt tương tục vì nghiệp hết nên diệt.

Luận giả nói : Hành giả, nếu diệt được 3 tâm nầy, thì các nghiệp phiền não vĩnh viễn không còn khởi lại nữa.

Hỏi : Vì sao không khởi ?

Đáp : Người nầy đầy đủ vô ngã, nên nghiệp phiền não diệt, như khói đèn đen có chỗ nương là trụ lại, mà không chỗ nương thì không trụ. Như vậy nếu có ngã tâm làm chỗ nương thì nghiệp phiền não tụ tập, không thì không tụ lại.

Lại vô lậu chính kiến đốt hết các tướng, khiến không còn sót, như kiếp hỏa đốt cháy hết đất v.v... không sót. Vì vô tướng nên các nghiệp phiền não không tụ tập lại nữa.

Lại người có ngã tâm thì nghiệp phiền não tụ lại. A-la-hán thông đạt không trí, vì không ngã tâm nên không còn tụ lại. Hỏi : Người nầy tuy nghiệp mới không tụ, nhưng vì sao nghiệp cũ không sinh ? Đáp : Người đó đem chính trí tuệ phá hoại nghiệp nầy, nên không thể trả báo được, như hạt giống rang cháy không còn sinh được.

Lại nếu không có ái tâm thì tác nghiệp không thể trả báo được, như đất không ướt thì giống không mọc.

Lại hành giả nầy với các thức xứ diệt hết các tướng, thức không chỗ nương nên không có chỗ sinh, như giống không chỗ nương thì không mọc được.

Lại đủ nghiệp phiền não mới có thể thụ thân, mà không đủ thì diệt. Người nầy không phiền não nên nhân duyên không đủ, dù có các nghiệp cũng không thụ sinh được.

Lại chúng sinh vì phiền não nên thụ thân ở các nẻo. Vì thụ thân nên các nghiệp trong đó có thể cùng với quả báo. Nếu không phiền não thì không thụ thân. Không thụ thân, thì các nghiệp làm sao có thể cùng quả báo được ? Như người mắc nợ nhờ cậy thế lực, thì chủ nợ không làm gì được. Hành giả cũng vậy, nếu không ở trong sinh tử thì dù có các nghiệp cũng không trả báo được.

Lại như người bị trói, những người không bị trói tha hồ mắng nhiếc. Cũng như vậy, chúng sinh bị phiền não trói buộc, tùy nghiệp nhiều ít đều có thể trả báo. Người được giải thoát, thì phiền não không làm gì được.

Lại tự nghiệp mình có thể trả quả báo. Người này tu hạnh không hành, nên đối với các pháp không có tự tướng, cho nên các nghiệp không trả báo được, như dùng con mình làm đứa giúp việc thì khỏi trả tiền thuê. Điều này cũng như vậy.

Lại sức mạnh phiền não có thể chuyển các nghiệp, mà phiền não hết thế lực, thì các nghiệp không chuyển được. Như bánh xe tuy còn, mà động lực đã hết, thì bánh xe không lăn.

Lại sức phiền não có thể biến đổi các nghiệp, như mẹ vì thương con nên máu biến thành sữa. Khi hết lòng thương, thì máu không biến. Như vậy do sức phiền não, nên nghiệp có thể báo, lìa thì không thể. Lại người này, nhờ các công đức tu thân như giới, định, tuệ v.v… thế lực lớn, nên các nghiệp không làm gì được. Cho nên tuy có các nghiệp cũ mà không trả báo được. Như vậy, người nầy nghiệp cũ hiện tại trả báo chút ít, mà không gây nghiệp mới, như lửa đốt củi, củi hết thì tắt. Người này cũng vậy, vì không thụ nên diệt, diệt 3 tâm nên đối với tất cả các khổ được vĩnh viễn giải thoát. Cho nên người trí cần phải diệt 3 tâm.

Xong nhóm diệt đế.

Phẩm 155 : Định nhân trong định luận của nhóm đạo đế Luận giả nói : Nay luận về đạo đế. Đạo-đế là 8 con đường chính thẳng từ chính kiến cho đến chính định. Tám chính đạo nầy được nói có hai : một gọi là Tam-muội và dụng cụ, hai gọi là trí. Nay sẽ luận về Tam-muội. Hỏi : Tướng Tam-muội ra sao ?

Đáp : Tâm trụ một chỗ là tướng Tam-muội. Hỏi : Tâm nầy làm sao trụ được một chỗ ?

Đáp : Tùy chỗ tập luyện nhiều và trụ ở nơi đó. Nếu không tập nhiều, thì mau rời bỏ.

Hỏi : Tập bằng cách nào ?

Đáp : Tập tùy sở thích.

Hỏi : Làm sao có thể thích ?

Đáp : Thân tâm nặng nề gọi là khổ. Dùng phương pháp làm khoan khoái trừ tướng thô nặng nơi thân tâm, thì có thể sinh vui thích.

Hỏi : Làm sao sinh khoan khoái ?

Đáp : Dùng nhân duyên hoan hỷ, nên thân tâm điều hòa vui thích.

Hỏi : Làm sao sinh hỷ ? Đáp : Do nghĩ Tam Bảo và nghe pháp v.v... tâm ưa thích nên sinh hỷ.

Hỏi : Làm sao sinh ưa thích ?

Đáp : Do thanh tịnh trì giới, tâm không sinh ăn năn. Hỏi : Đã nói nhân Tam-muội. Nay Tam-muội lại làm nhân cho cái gì ?

Đáp : Làm nhân cho như thật trí. Như thật trí là không trí. Như nói hành giả như vậy nhiếp tâm, thanh tịnh tâm, trừ che tâm, trụ tâm, và không động tâm, thì có thể biết như thật khổ thánh đế, tập, diệt, đạo thánh đế. Cho nên ai muốn được như thật trí, phải siêng tinh tiến tu tập Tam-muội. Người tản tâm còn không thể được lợi ích kinh sách, nghề nghiệp công xảo v.v... của thế gian, huống chi có thể được lợi ích xuất thế gian. Cho nên biết tất cả lợi ích thế gian, và xuất thế gian, đều nhờ định tâm mới được.

Lại tất cả diệu thiện đều nhờ chính trí, tất cả tệ ác đều bởi tà trí. Như trong kinh nói : Vô minh làm đầu, không hổ thẹn làm tùy tùng khởi tất cả ác. Bởi minh làm đầu, hổ thẹn làm tùy tùng khởi tu tất cả thiện. Mà Tam-muội là nhân chính trí tuệ. Cho nên biết tất cả diệu thiện đều nhờ Tam-muội. Cho nên phải siêng năng tinh tiến tu tập. Phẩm 156 : Tướng của định Hỏi : Ông nói tâm trụ một chỗ là tướng Tam-muội. Vậy

Tam-muội với tâm là một hay là khác ? Đáp : Tam-muội với tâm không khác. Có người nói Tam-muội khác với tâm, vì tâm được Tam-muội thì mới an trụ một chỗ. Tuy có lời đó, nhưng nghĩa không đúng như vậy. Nếu tâm được Tam-muội có thể ở trong cảnh duyên đó, thì Tam-muội nầy cũng trụ ở trong cảnh duyên, và cũng phải làm nhân cho Tam-muội khác trụ. Như vậy là vô cùng, việc đó không thể được. Nếu Tam-muội nầy tự nhiên trụ thì tâm cũng như vậy, không phải nhân Tam-muội mà an-trụ. Cho nên nếu nói Tam-muội khác với tâm, nghĩa đó vô ích.

Lại thụ tưởng v.v... các tâm số pháp cũng trụ ở trong cảnh duyên, đó lại là nhân pháp nào mà trụ ? Việc đó nên nói. Nếu thụ tưởng v.v... đều có Tam-muội, tức đồng lỗi như trước.

Lại trong kinh chỉ nói nhất tâm là tướng của Tam-muội, không nói tâm được Tam-muội nên trụ. Cho nên biết không đúng. Lại nói nhất tâm thì không nói rõ các pháp khác. Như trước đã nói tùy chỗ tâm vui, duyên trụ ở đó. Phải biết với tâm không có Tam-muội riêng, tùy tâm trụ lâu gọi là Tam-muội.

Hỏi : Tam-muội đó là hữu lậu hay là vô lậu ?

Đáp: Có hai thứ Tam-muội, hữu lậu và vô lậu. Các thiền định thế gian là hữu lậu. Các Tam-muội khi vào pháp vị gọi là vô lậu. Bởi vì sao ? Vì bấy giờ gọi là thấy biết như thật. Bấy giờ 2 thứ cũng gọi là Tam-muội, cũng gọi là tuệ. Nhiếp tâm nên gọi Tam-muội. Biết như thật nên gọi là tuệ. Nhiếp tâm có 3 thứ là thiện, bất thiện, và vô ký. Trong đó lấy thiện nhiếp tâm là Tam-muội, chứ không phải bất thiện vô ký. Tam-muội nầy cũng có 2 thứ, một là giải thoát nhân, hai là phi giải thoát nhân. Giải thoát nhân, gọi là định căn. Có luận sư nói : Chỉ định vô lậu gọi là định căn. Lời nói nầy không đúng. Nếu hữu lậu vô lậu có thể làm nhân giải thoát đều được gọi là định căn.

Tam-muội nầy tùy trụ duyên, nên mới phân biệt 3 thứ : tiểu, đại và vô lượng. Tâm khi trụ giây lát, nếu thấy chút cảnh duyên, đó gọi là tiểu. Còn 2 thứ kia cũng vậy.

Lại tùy thời nên có 3 tướng : chế tướng, phát tướng, và xả tướng. Khi tâm lui chìm, nên dùng phát tướng. Khi tâm lay động nên dùng chế tướng. Khi tâm hòa vui, nên dùng xả tướng. Như thợ vàng gia công vàng, khi thì cho vào lửa thét, khi thì ngâm vào nước, khi thì để tự nhiên. Nếu trui luôn thì chảy tiêu, ngâm mãi thì sống, thường để tự nhiên thì không thích hợp. Tâm hành giả cũng vậy. Nếu động mà không chế ngự thì thường tán loạn. Chìm mà không phát thì sinh biếng lười. Nếu điều hòa thích hợp rồi mà không xả thì lại thành không điều hòa thích hợp.

Lại như tập ngựa, nếu chạy nhanh thì gò, chậm thì giục, vừa thì xả. Hành giả điều ngự tâm mình cũng như vậy. Lại Tam-muội nầy có 3 phương tiện là phương tiện nhập định, phương tiện trụ định, phương tiện khởi định. Đúng như pháp mà nhập đinh là phương tiện nhập định. Ở trong định không động là phương tiện trụ định. Đúng như pháp mà xuất định là phương tiện khởi định.

Hỏi : Làm sao được 3 phương tiện đó ? Đáp : Hành giả lấy tướng tự tâm chế ngự như vậy, phát động như vậy, và xả như vậy thì có thể nhập định, trụ định, và xuất định cũng như vậy.

Hỏi : Chỉ lấy thẳng định, cần gì phải dùng phương tiện ? Đáp : Nếu không sinh 3 thứ phương tiện nầy thì có lầm lỗi.

Không được tùy ý muốn nhập thì khởi, muốn khởi lại nhập, có những lỗi này.

Lại lấy lợi làm tổn, lấy tổn làm lợi như thấy chút tịnh sắc và chút ánh sáng, bảo là đã được đại lợi. Hoặc niệm vô thường, khổ, không v.v..., tâm không được vui, lại cho là tổn.

Hỏi : Hành giả, vì sao có người được định, hoặc có người không được ?

Đáp : Có 4 nhân duyên được định : 1. Đời nay siêng tập. 2.

Tiền thân có duyên. 3. Khéo lấy tướng định. 4. Y theo định pháp.

Lại có 4 thứ tu định : 1. Thường xuyện tập mà không nhất tâm hành. 2. Nhất tâm hành mà không thường tu tập. 3. Cũng thường tu tập, cũng nhất tâm hành. 4. Không thường tập, không nhất tâm hành.

Lại có 4 thứ : Có nhiều thiện ít tuệ, có ít thiện nhiều tuệ, có nhiều thiện nhiều tuệ, có ít thiện ít tuệ. Trong đó thứ 3 chắc hành giả có thể được định, thứ tư chắc chắn không thể được, thứ nhất và thứ 2 nếu điều hòa đồng đều thì được.

Phẩm 157 : Ba Tam-muội Hỏi : Trong kinh nói có 3 pháp Tam-muội là nhất phần tu Tam-muội, cọng phần tu Tam-muội, và Thánh chính Tam-muội. Mỗi pháp như thế nào ?

Đáp : Nhất phần tu là như tu định không tu tuệ, hoặc tu tuệ không tu định. Cọng phần tu là vừa tu địinh cũng vừa tu tuệ. Đó là thế gian Tam-muội ở trong pháp noãn v.v.... Thánh chính Tam-muội là như vào pháp vị có thể chứng diệt đế, gọi là Thánh chính. Làm sao biết được ? Như Trưởng lão Tì-kheo bảo hành giả lấy định tu tâm, nhờ tuệ có thể ngăn được phiền não, lấy tuệ tu tâm, nhờ định ngăn được phiền não, lấy cả định tuệ tu tâm, nhờ tính được giải thoát tính. Đó gọi là đoạn tính, ly tính và diệt tính.

Lại như định tuệ đồng thời đầy đủ, nên gọi Thánh chính, như nhờ cả định tuệ được giải thoát gọi là đều giải thoát . Hỏi : Có người nói: Nhất phần tu là nếu nhân Tam-muội có thể thấy ánh sáng không thấy các sắc, nếu thấy các sắc không thấy ánh sáng. Cọng phần tu là có thể thấy sắc cũng thấy ánh sáng.

Thánh chính là Tam- muội mà các bậc học và vô học chứng được.

Việc đó thế nào ? Đáp : Không có kinh nào nói chỉ thấy ánh sáng mà không thấy sắc. Trong kinh chỉ nói ta vốn đã từng thấy ánh sáng cũng thấy các sắc. Nay mất ánh sáng cũng không thấy sắc.

Lại ông phải nói nhân duyên vì sao có thể thấy ánh sáng mà không thấy sắc ? Vì những lẽ đó, lời ông nói là sai. Hỏi : Lại trong kinh nói 3 Tam-muội là không, vô tướng, vô nguyện. Ba Tam-muội nầy sai khác nhau thế nào ? Đáp : Nếu hành giả không thấy chúng sinh cũng không thấy pháp, đó gọi là không. Trong không như vậy không có tướng có thể lấy; cái không đó tức là vô tướng. Trong không, không có nguyện cầu gì, cái không đó gọi là vô nguyện. Cho nên 3 mà nghĩa là một.

Hỏi : Nếu vậy nói 3 làm gì ? Đáp : Công năng của cái không nầy là cần phải tu không. Vì tu không mà được lợi ích là không thấy tướng. Vì không thấy tướng nên là vô tướng. Vì vô tướng nên không nguyện cầu. Vì không nguyện cầu nên không thụ thân. Vì không thụ thân nên mới giải thoát được tất cả khổ. Được những lợi ích như vậy đều nhờ tu không mà có. Cho nên phải nói có 3.

Hỏi : Có luận sư nói : Nếu Tam-muội lấy hành không vô ngã, đó gọi là không. Nếu hành vô thường, khổ, nhân tập mà sinh duyên đạo như hành xuất, đó gọi là vô nguyện. Nếu hành diệt chính diệu ly, đó gọi là vô tướng. Việc đó thế nào ?

Đáp : Ông nói hành vô thường, khổ gọi là vô nguyện, điều đó không đúng. Bởi vì sao ? Vì Phật thường nói nếu vô thường tức là khổ, nếu khổ tức là vô ngã. Biết vô ngã thì không nguyện nữa. Cho nên biết cũng bởi không, nên mới không nguyện. Nếu nói hành nhân tập sinh duyên gọi là vô nguyện, đây hoặc có thể được. Bởi vì sao ? Vì trong kinh nói : Thấy tướng sinh đều là tướng diệt thì sinh chán lìa.

Lại trong đạo, không nên có hành vô nguyện. Bởi vì sao ? Vì nguyện là một phần của ái, như kinh nói : Nguyện, thượng, trung, hạ trong đạo không sinh tham ái. Cho nên không có hành vô nguyện.

Lại trong kinh nói : Năm ấm diệt nên gọi là diệt. Phải biết tùy không có 5 ấm, đó gọi là không. Không tức là diệt. Trong đó vô nguyện vì ái thân nên mới nguyện. Cho nên biết đó 3 mà nghĩa là một, không nên cho là sai khác. Hỏi : Lại trong kinh nói 3 Tam-muội là không không, vô nguyện vô nguyện, vô tướng vô tướng. Mỗi thứ là thế nào ?

Đáp : Lấy không, để thấy 5 ấm là không, lại lấy một cái không nữa để có thể làm không cái không này, đó gọi là không không. Lấy vô nguyện để nhàm chán 5 ấm, lại lấy một vô nguyện nữa để nhàm chán cái vô nguyện này, đó gọi là vô nguyện vô nguyện. Lấy vô tướng để thấy 5 ấm tịch diệt, rồi lại dùng một vô tướng nữa để không lấy vô tướng này, đó gọi là vô tướng vô tướng.

Hỏi : Có luận sư nói : Ba Tam-muội nầy là hữu lậu. Việc đó thế nào ?

Đáp : Đó không phải hữu lậu. Bởi vì sao ? Vì bấy giờ không có lậu có thể sai khiến.

Lại Tam-muội nầy đối với các không v.v... vượt trội hơn, làm sao nói là hữu lậu ?

Hỏi : Nếu không v.v... 3 Tam-muội, là thật trí tuệ, vì sao gọi là Tam-muội ?

Đáp : Vì các Tam-muội sai khác nhau.

Lại Tam-muội có thể sinh như thật tri kiến, cho nên gọi Tam- muội vì trong quả nói nhân. Hỏi : Có luận sư nói : Các không không v.v... 3 Tam-muội nầy, chỉ bậc vô học được, không phải ai cũng được. Việc đó thế nào ?

Đáp : Học nhân cũng được. Bởi vì sao ? Vì hành giả phải chứng hữu lậu vô lậu tất cả pháp diệt. Cho nên học nhân cũng cần phải chứng vô lậu pháp diệt.

Phẩm 158 : Bốn định Có tu định vì vui hiện tại. Có tu định vì tri kiến. Có tu định vì tuệ phân biệt. Có tu định vì hết lậu. Như Tam-muội có thể được vui hiện tại là đệ nhị thiền v.v.... làm sao biết được ? Vì Phật nói :

Đệ nhị thiền là do Tam-muội sinh hỷ lạc nên vì đó đặt tên mà không vì các pháp khác, như vào thành Xá-vệ, là vì khất thực.

Hỏi : Sơ thiền cũng có hỷ lạc, vì sao không nói có hiện vui ? Đáp : Sơ thiền lẫn lộn các giác quán hay làm tản tâm, nên không nói hiện vui.

Hỏi : Đệ nhị thiền cũng có hỷ v.v... hay làm loạn tâm pháp, mà sao gọi vui ?

Đáp : Trước diệt các giác, nhiếp tâm sâu, nên mới nói hỷ v.v... là vui. Nhưng vì hành khổ nên tất cả gọi khổ. Lại trong sơ thiền khổ ở trạng thái thô, trong nhị thiền khổ ở trạng thái vi tế. Vì khổ vi tế, nên mới được gọi là vui.

Hỏi : Trong đệ nhị thiền v.v... cũng có hành vui đời sau, sao chỉ nói vì vui hiện tại ? Đáp : Như vì vua A-xà-thế nói quả Sa-môn hiện tại.

Lại vì gần nên nói.

Lại vì muốn phá vui 5 dục, nên nói vui hiện tại. Nếu ai tham đắm vui 5 dục, nên không được các thiền định, vì thế nên nói. Nếu các người có thể lìa vui 5 dục, sẽ được vui hơn vui hiện tại.

Lại chư Phật không ca ngợi việc thụ thân sau, nên không nói vui đời sau.

Lại người đời nói người tại gia vui, không phải người xuất gia vui.

Lại 4 pháp tu định đều vì hiện vui, vì đầu tiên nhận được tên, nên độc nhất nói hiện vui. Hỏi : Nếu 4 pháp tu định nầy, có thể thành các thứ lợi, sao chỉ nói 4 lợi ?

Đáp : Lợi có 2 thứ là lợi ích thế gian, và lợi ích xuất thế gian.

Tu định thứ 2 là lợi thế gian, như các lợi tri kiến, biết 8 trừ nhập, 10 nhất thiết nhập v.v... , thấy 5 thần thông v.v... Bởi vì sao ? Vì lợi mắt có thể thấy, nên gọi là thấy. Việc này nhờ lấy ánh sáng mà thành, nên gọi tri kiến tức nói tướng ánh sáng. Hai là lợi ích xuất thế gian. Lấy tuệ phân biệt 5 ấm, gọi là tuệ phân biệt. Nên trong kinh nói : Tuệ phân biệt là hành giả, hoặc sinh các thụ, các giác, các tưởng, đều có thể phân biệt biết.

Phân biệt biết là cái biết chấp ngã. Làm sao khiến thành không ?

Nghĩa là phân biệt tưởng nam nữ v.v... là giả danh. Nếu phá được tưởng nầy thì không có các giác. Như trong kinh nói : Các giác nhân đâu? Là tưởng. Cho nên biết chỉ phá tưởng thì không có giác. Vì các giác không, nên các thụ cũng không. Cho nên biết vì phá giả danh, nên gọi là tuệ phân biệt. Vì tuệ phân biệt nên được hết lậu. Như trong kinh nói : Hành giả quán tướng 5 ấm sinh diệt, nên chứng được ấm diệt. Cho nên mới biết tất cả lợi thế gian và xuất thế gian đều thâu nhiếp trong 4 pháp.

Hỏi : Có luận sư nói trong đệ tứ thiền, có thể chứng được quả A-la-hán vô ngại đạo, gọi là hết lậu. Việc đó thế nào ?

Đáp : Trong đó không có nhân duyên gì sai khác mà chỉ trong đệ tứ thiền vô ngại đạo gọi là hết lậu mà không phải các pháp khác. Cho nên không đúng.

Lại tu định vì 3 lợi : một vì hiện vui, hai vì tri kiến, ba vì dứt kết. Hoặc nói vì hai, như nói vì rốt ráo hết, khéo thanh tịnh, sinh tử hết, phân biệt các thứ tính. Đó là người có mắt nói đạo. Trong đó, trước 3 nói dứt, sau 1 nói trí. Phật trong đó không nói hiện tại.

Phẩm 159 : Bốn vô lượng định Bốn vô lượng là từ bi hỷ xả. Từ là thiện tâm, trái nhau với giận dữ. Như các thiện tri thức, vì người thiện tri thức thường cầu cho sự an ổn lợi lạc. Hành giả cũng vậy, vì tất cả chúng sinh thường cầu an lạc. Cho nên người nầy là thiện tri thức của tất cả chúng sinh.

Hỏi : Tướng của thiện tri thức ra sao ?

Đáp : Thường vì cầu lợi ích an vui đời nầy và đời sau cho nhau, quyết không trái nhau cầu việc vô ích. Hành giả cũng vậy, chỉ vì chúng sinh cầu việc an lạc, không cầu việc không an lạc. Bi là từ tâm, trái nhau với não hại. Bởi vì sao ? Cũng vì chúng sinh cầu an vui vậy.

Hỏi : Giận dữ và não hại có gì khác nhau ? Đáp : Sinh tâm niệm giận, muốn đánh đập hại chúng sinh nầy. Từ giận khởi nghiệp thân khẩu, gọi là não hại. Lại giận làm nhân cho hại, vì người ôm lòng giận quyết làm hại cho kỳ được.

Hỷ là từ tâm, trái với ganh ghét. Ganh là thấy việc tốt người khác, tâm không chịu được tức sinh ghét giận. Hành giả thấy tất cả chúng sinh được những điều tăng ích, sinh lòng rất vui mừng, như tự mình được lợi.

Hỏi : Ba pháp nầy đều là từ cả sao ?

Đáp : Tức là tâm từ có 3 thứ sai khác. Bởi vì sao ? Vì không giận là từ. Có người tuy không hay giận, nhưng thấy chúng sinh khổ không có tâm bi. Nếu có thể đối với tất cả chúng sinh tu sâu tâm từ, như thấy con mình gặp khổ hại cấp bách, bấy giờ tâm từ chuyển gọi là tâm bi. Hoặc có người đối với việc khổ hại của người khác có thể sinh tâm bi, mà đối với việc tăng ích của người khác không hay sinh tâm hoan hỷ. Vì sao biết được ? Vì có người thấy người oán tặc khổ, có thể còn sinh tâm bi, thế mà thấy con đắc thắng việc hơn mình vẫn không thể hoan hỷ. Hành giả thấy tất cả chúng sinh được sự tăng ích sinh tâm hoan hỷ như mình được không khác. Đó gọi là tâm hỷ. Cho nên biết sai khác của tâm từ là bi và hỷ.

Hỏi : Bỏ thứ gì gọi là xả ?

Đáp : Tùy thấy oán, thân thì tâm từ không bình đẳng. Nghĩa là đối với người thân thì trọng đãi không gì bằng, đối với người oán thì khinh bạc. Bi, hỷ cũng như vậy. Cho nên hành giả muốn tâm được bình đẳng thì đối người thân xả hết thân, đối với người oán bỏ hết oán, rồi sau tâm từ đối với tất cả chúng sinh mới bình đẳng. Bi, hỷ cũng vậy. Nên trong kinh nói : Vì muốn cắt đứt sự ghét, thương phải tu tập tâm xả.

Hỏi : Nếu như vậy thì không riêng có tâm xả ? Chỉ lấy tâm bình đẳng gọi là xả ?

Đáp : Tôi trước đã nói sai biệt của tâm từ là bi hỷ.

Lại tâm từ do pháp hạ, trung, thượng nên có 3 thứ. Có thể khiến 3 thứ nầy bình đẳng, nên gọi là xả. Như nói dùng tâm từ bậc thượng tu tập tam thiền. Hỏi : Dùng phương tiện nào được tâm từ nầy ? Đáp : Sau sẽ nói tội lỗi của giận dữ. Biết tội lỗi này rồi, sẽ tu tâm từ. Như trong kinh nói : Người tu tâm từ, ngủ yên, thức yên, không thấy ác mộng, được trời hộ người mến, không trúng độc; không bị đao binh, không bị nước lửa làm hại. Như vậy tất cả nghiệp báo do giận dữ sinh, không bằng đó sao ? Nghe lợi ích đó nên siêng tu tập.

Lại hành giả tự nghĩ : Ta khởi giận dữ, tự chịu quả báo, không phải ai chịu cho, vậy không nên giận mà nên tu tâm từ. Lại hành giả suy nghĩ : Ta vì chút ác làm hại người, thì tự chịu nhiều ác gấp trăm lần không sánh kịp, nên phải lìa bỏ ác.

Lại trong kinh nói 5 thứ nhân duyên trừ giận, thường phải nhớ.

Lại giận dữ không phải là điều đáng có của người tu hành.

Lại phải nghĩ việc thiện lợi ích của người kia mà trừ bỏ việc ác, thì tự dứt giận dữ.

Lại phải quán nhân duyên trước sau của người kia. Như người này đời trước, hoặc từng làm mẹ ta, ôm thai sinh đẻ nuôi dưỡng ta, vì ta chịu khổ nhọc, hoặc từng làm cha, anh, em, vợ, con ta thì làm sao có thể giận ?

Lại nghĩ : Đời sau, họ có thể sẽ làm cha mẹ anh em ta, hoặc sẽ làm La-hán, Duyên Giác, hay chư Phật, thì làm sao dám giận ? Lại thấy người ác vì làm ác nên bị khổ cả 2 đời. Cho nên không giận.

Lại quán kỹ thể tính người kia là thiện hay ác. Nếu là ác họ làm ác với ta, cớ sao sinh giận ? Như lửa đốt người, có ai giận lửa

?

Lại thấy người kia bị phiền não bức bách, không được tự tại, giống như bị quỷ ám, thì sinh giận làm gì ?

Lại tùy dùng nhân duyên nào đó mà tu tập nhẫn nhục, phải nghĩ nhớ pháp đó, thì dứt giận dữ, tâm từ thêm lớn.

Công đức nhẫn nhục là hành giả tâm nghĩ rằng : Nếu ta giận người, tức cũng thô bỉ như người không khác. Cho nên phải nhẫn.

Như Phật nói kệ :

Ví như tập voi, Chịu đao, cung tên.

Ta cũng như vậy, Nhẫn nhịn các ác.

Lại kệ nói :

Ác khẩu mắng nhiếc, Nhục mạ giận dữ, Tiểu nhân không kham :

Chim bị mưa đá. Ác khẩu mắng nhiếc, Nhục mạ giận dữ, Đại nhân kham nổi :

Voi tắm mưa hoa.

Cho nên phải nhẫn.

Lại đem việc ác nầy chuyển làm công đức , làm cho các việc ác đó chuyển thành công đức.

Lại hành giả biết chúng sinh nầy ngu si không hiểu biết, như trẻ con, không nên giận. Nhờ các phương tiện nầy có thể tu tâm từ.

Hỏi : Làm thế nào tu bi ? Đáp : Hành giả thấy chúng sinh vui ít khổ nhiều nên sinh tâm bi. Ta nỡ nào đối với chúng sinh khổ kia lại gây thêm khổ ? Lại thấy chúng sinh quá tham đắm vui, sinh ý nghĩ rằng : Ta nay làm sao dứt lòng tham của chúng, nên sinh tâm bi. Lại thấy chúng sinh khổ, vì hiện khổ cho nên khổ, thấy chúng sinh vui, vì vô thường nên khổ. Cho nên tất cả chúng sinh đều có phần khổ, hoặc sớm hoặc muộn, không ai thoát được. Vì nhân duyên nầy, nên sinh tâm bi.

Hỏi : Làm sao tu hỷ ?

Đáp : Hành giả thấy người ganh lợi với người khác là tướng xấu xa, cho nên tu hỷ, khởi nghĩ như vầy : Ta phải cho chúng sinh vui, nhưng nay chúng tự được, vậy là đã giúp ta. Cho nên sinh hỷ.

Lại thấy ganh ghét đó luống uổng vô ích, không tổn ai được, mà lại chỉ hại mình.

Lại như kinh nói ganh ghét là tội lỗi. Muốn lìa lỗi đó, nên sinh hoan hỷ.

Hỏi : Làm sao tu xả ?

Đáp : Thấy lỗi tâm không bình đẳng, muốn cho tâm bình đẳng, cho nên tu xả.

Lại hành giả thấy lỗi của tâm tham giận nên tu hành xả.

Hỏi : Vô lượng tâm nầy ở trong cõi nào ? Đáp : Đều ở 3 cõi.

Hỏi : Có luận sư nói từ tam thiền trở lên không có hỷ căn.

Việc đó thế nào ?

Đáp : Tôi không nói tâm hỷ là hỷ căn tính chỉ vì tâm lợi tha, hỷ không làm vẫn đục, nên gọi là hỷ. Bốn vô lượng tâm nầy đều là tuệ tính.

Hỏi : Trong cõi Vô sắc làm sao có 4 vô lượng tâm ? Vì có sắc tướng mới phân biệt chúng sinh, trong cõi đó sắc tướng đã hoại, làm sao có được ?

Đáp : Chúng sinh vô sắc cũng có thể phân biệt. Như trong kinh nói : Phải làm hữu sắc và vô sắc v.v... Lại trong kinh nói : Tu từ rất xa, được báo Biến tịnh, tu bi rất xa, được báo Không xứ, tu hỷ rất xa được báo Thức xứ, tu xả rất xa được báo Vô sở hữu xứ. Cho nên biết trong Vô sắc cũng có vô lượng tâm. Hỏi : Trong mỗi mỗi cõi có một vô lượng tâm. Phi tưởng phi phi tưởng xứ không có sao ?

Đáp : Tất cả xứ có tất cả, chỉ tu từ ở bậc thượng nên sinh về Biến tịnh xứ. Vì các nghiệp sinh quả báo tương tự, nghĩa là chúng sinh cầu vui lại được báo vui. Bi cũng như vậy. Do có thân nên tụ tập các khổ. Vô sắc trong hư không, nên tâm ở Thức xứ trong cảnh duyên rất vui, nên bỏ hết. Vô sở hữu xứ thì hành giả vì bị tưởng làm mỏi mệt, nên vào Vô sở hữu xứ. Phi tưởng phi phi tưởng cũng có vô lượng tâm. Nhưng vì vi tế không rõ nên không nói.

Lại tất cả xứ có tất cả, nhưng tùy nhiều mà nói, trong Biến tịnh, tâm từ cao tột nên như vậy v.v... Lại trong các thiền định, 4 vô lượng tâm thụ quả báo vượt trội, vì duyên chúng sinh.

Hỏi : Có luận sư nói 4 vô lượng tâm nầy chỉ duyên chúng sinh cõi Dục. Việc này thế nào ?

Đáp : Vì sao không duyên các chúng sinh khác ư ? Là phải nói nhân duyên. Trong vô lượng kinh Phật nói tâm từ của hành giả bao trùm khắp chúng sinh 4 phương trên dưới. Chúng sinh trong cõi Sắc, Vô sắc cũng có vô thường bại hoại đọa các nẻo ác, tại sao lại không duyên. Hỏi : Có luận sư nói chỉ sinh cõi Dục hành giả mới có thể hiện nhập vô lượng. Việc đó như thế nào ?

Đáp : Tất cả sinh xứ đều có thể hiện vào.

Hỏi : Nếu sinh trong đó cũng có thể hiện vào thì phúc không thể hết, vì thường sống trong đó ?

Đáp : Như trong đó cũng hiện nhập thiền v.v..., các thiện pháp khác, cũng vẫn có thoái lui. Từ v.v... cũng như vậy. Hỏi : Nếu có lẽ nầy, sao không mau thoái lui ?

Đáp : Có nghiệp như vậy, tuy có nhân duyên thoái lui, mà không mau thoái lui, như các cõi trời trong cõi Dục v.v..., tuy có thiện nghiệp mà cũng sinh ác đạo. Việc này cũng vậy.

Hỏi : Người tu từ Tam-muội, vì sao đao binh, nước lửa không làm hại được ?

Đáp : Đó là nhờ phúc thiện sâu dày, nên các ác không hại được, lại còn được chư thiên bảo hộ.

Hỏi : Kinh nói với từ cùng tu giác ý. Hữu lậu và vô lậu làm sao cùng tu ? Đáp : Từ nầy và giác ý thuận nhau như trong kinh nói : Nếu ai nhất tâm nghe pháp, thì có thể dứt 5 thứ ngăn che. Tu 7 pháp giác ý không cần nghe pháp, cũng tu giác ý được.

Lại trong kinh nói : Này các Tì-kheo ! Tu tập tâm từ, ta bảo đảm các ông được quả A-na-hàm. Tâm từ tuy không dứt kết, nhưng trước dùng tâm từ nhóm họp các lợi ích phúc đức trí tuệ, nên được Thánh đạo, vì Tuệ có thể dứt các kết, nên mới nói tu từ được A-na-hàm. Cùng với từ tu giác cũng như vậy.

Hỏi : A-la-hán dứt tưởng chúng sinh, làm sao tu vô lượng tâm ?

Đáp : A-la-hán tuy vào tâm từ, mà không thể nhóm họp thành nghiệp từ, là vì không thụ sinh.

Hỏi : Thế nào là đại bi của chư Phật Thế Tôn ?

Đáp : Chư Phật Thế Tôn có trí không thể nghĩ bàn như vầy : Tuy biết các pháp rốt ráo không mà có thể hành đại bi sâu sắc hơn phàm phu, chỉ không được quyết định tướng chúng sinh. Hỏi : Bi với đại bi có gì sai khác ? Đáp : Gọi bi chỉ có lòng thương xót, có thể thành xong sự nghiệp, mới được gọi đại bi. Bởi vì sao ? Vì Bồ-tát thấy chúng sinh khổ, muốn hết khổ nầy mới siêng có thể tu tinh tiến.

Lại trong vô lượng kiếp tu tập được thành, nên gọi đại bi.

Lại đem con mắt trí tuệ thấy khổ chúng sinh, quyết định phát tâm phải trừ diệt, nên gọi đại bi.

Lại làm nhìều việc lợi ích, nên gọi đại bi. Cũng không bị gì ngăn ngai, nên gọi đại bi. Bởi vì sao ? Vì tâm bi nếu nghĩ ác về người khác thì sinh ngăn ngại, chứ đại bi đối với các ác dữ dội thông suốt không ngại.

Lại tâm bi có dày, mỏng không đồng, còn tất cả bình đẳng nên gọi đại bi.

Lại tự bỏ lợi mình, mà cầu lợi cho người, nên gọi đại bi. Tâm bi không được như vậy. Đó là các tên sai khác. Như vậy từ, v.v... ở Phật đều gọi là đại. Nhưng vì bi có thể cứu khổ, cho nên được nêu riêng.

Phẩm 160 : Năm nhánh Thánh Tam-muội Trong kinh nói 5 nhánh Thánh Tam-muội là hỷ, lạc, thanh tịnh tâm, minh tướng, và quán tướng. Hỷ là sơ thiền nhị thiền tướng hỷ như nhau, nên gọi chung làm một nhánh. Đệ-tam thiền vì lìa hỷ lạc nên riêng làm một nhánh. Trong đệ tứ thiền tâm thanh tịnh nên gọi nhánh thứ 3. Nương 3 nhánh nầy có thể sinh minh tướng, quán tướng. Minh tướng và quán tướng nầy làm nhân, có thể phá rách 5 ấm. Quán 5 ấm trống không, gọi là quán tướng. Có thể đến Nê-hoàn, nên gọi là Thánh.

Hỏi : Trong kinh nói 5 Thánh trí Tam-muội là thế nào ?

Đáp : Phật tự nói : Hành giả khởi nghĩ như thế này : Ta với Tam-muội nầy là Thánh thanh tịnh, đó là sơ trí. Tam-muội nầy phi phàm phu mới đến gần được, là Tam-muội được người trí ngợi khen, đó là trí thứ hai. Tam-muội nầy phải tịch diệt diệu ly mới được, đó là trí thứ ba. Tam-muội nầy hiện tại vui, sau được quả báo vui, đó là trí thứ tư. Tam-muội này ta nhất tâm nhập, nhất tâm xuất, đó là trí thứ năm. Phật chỉ thị cho biết trong định cũng có trí tuệ. Không những chỉ buộc tâm, mà hành giả khi tu tập định, nếu sinh phiền não thì trong đó sinh trí trừ phiền não ấy. Muốn làm cho Tam-muội là Thánh thanh tịnh gọi là sơ trí. Thánh thanh tịnh là hạng phi phàm phu mới đến gần được, là điều người trí ngợi khen. Nói phi phàm phu nghĩa là các Thánh nhân vì đã được trí nên không gọi phàm phu. Trí nầy có thể phá giả danh, đó là trí thứ hai. Mỏng dần các phiền não, tham v.v..., phiền não diệt, nên gọi tịch diệt. Vì tịch diệt nên diệu, lìa các phiền não nên gọi là ly. Được pháp nầy đều là đạo lìa dục, đó là trí thứ ba. Tùy chứng phiền não dứt, được an ổn tịch diệt, được cái vui lìa nóng nảy, nên nói hiện vui, sau vui. Hiện vui, là vui lìa phiền não. Sau vui là vui Nê-hoàn, đó là trí thứ tư. Hành giả thường hành tâm vô tướng, nên thường nhất tâm nhập Tam-muội xuất Tam-muội, đó là trí thứ năm. Cho nên nếu người nào chưa sinh 5 trí thì phải sinh, sinh rồi tức được quả Tam-muội.

Phẩm 161 : Sáu Tam-muội Hỏi : Trong kinh nói 6 Tam-muội là : Có một tướng tu làm một tướng. Có một tướng tu làm nhiều các tướng. Có một tướng tu làm một tướng và nhiều các tướng. Nhiều các tướng tu cũng như vậy. Thế là thế nào ?

Đáp : Một tướng đó phải là thiền định. Vì thiền định ở trong một cảnh, duyên nhất tâm hành. Cho nên nhiều các tướng phải là tri kiến, vì biết các pháp nhiều các tính, nên có phương tiện đối với các pháp trong 5 ấm v.v...

Hỏi : Một tướng tu làm một tướng là thế nào ?

Đáp : Là như người nhờ định lại được sinh định. Còn một tướng tu làm nhiều các tướng là như người nhờ định được sinh tri kiến. Một tướng tu làm một tướng và nhiều các tướng là như người nhờ định được sinh thiền định và 5 ấm phương tiện. Nhiều các tướng tu cũng như vậy.

Hỏi : Có luận sư nói : Một tướng tu làm một tướng, phải là như người nhờ đệ tứ thiền chứng quả A-la-hán. Một tướng tu làm nhiều các tướng là như người nhờ đệ tứ thiền chứng 5 thần thông. Một tướng tu làm một tướng và nhiều các tướng là như nhờ đệ tứ thiền chứng quả A-la-hán và 5 thần thông. Nhiều các tướng tu làm nhiều các tướng là như người nhờ 5 nhánh Tam-muội chứng quả

A-la-hán và 5 thần thông.

Còn 2 pháp kia cũng như vậy. Nghĩa đó thế nào ?

Đáp : Phải nói nhân duyên vì sao đệ tứ thiền và quả A-la-hán là một tướng, 5 nhánh Tam-muội và 5 thần thông là nhiều các tướng ? Lại 5 nhánh không nên làm chỗ nương, vì 5 nhánh Tam-muội là minh tướng quán tướng của 4 Thiền, thì làm sao nương đó được quả A-la-hán ? Bởi vì sao ? Vì cần phải nương một thiền mới được A-la-hán quả.

Lại cũng không nên nương minh tướng để được quả A-la- hán. Cho nên không đúng.

Hỏi : Có người nói có 6 thứ nhập định là thuận nhập, nghịch nhập, nghịch thuận nhập, thuận siêu, nghịch siêu, và nghịch thuận siêu. Việc đó thế nào ?

Đáp : Có luận sư nói : Hành giả muốn được diệt tận định, nên thứ lớp nhập xuất các thiền. Cho nên không nên hoặc nghịch, hoặc thuận, hoặc nghịch thuận, và siêu việt v.v.... Năm thứ nhập xuất được lợi ích gì ?

Hành giả muốn được diệt tận định, quyết phải nhập theo thứ lớp, cũng phải xuất theo thứ lớp.

Lại nếu được bậc thượng, vì sao lại nhập bậc hạ ? Vì bậc hạ gai góc, như người lớn không còn ưa cách chơi đùa của trẻ con.

Lại như người vì nghề nghiệp đã tinh xảo, thì không còn ưa sự vụng về nữa. Việc này cũng phải như vậy. Lại nếu nói siêu việt thì việc này không đúng. Trong kinh chỉ nói thứ lớp vào các thiền định. Hành giả nếu có thể vượt đến thứ 3, sao không thể vượt đến 4, 5 ? Nếu nói vậy sức mạnh chỉ chừng đó, như người trèo lên thang lên một bậc không lên được bậc nữa, ví dụ này cũng không hẳn nhất định.

Lại người sức mạnh có thể bước lên bậc 4, lại cũng có thể vượt trên trăm bậc. Cho nên không đúng. Trong kinh tuy nói khi Phật nhập Nê-hoàn, nghịch thuận vượt lên vào các thiền định. Kinh nầy trái với chính nghĩa, không nên tin thụ. Tuy có câu đó, nhưng nghĩa không phải vậy. Bởi vì sao ? Nếu nói hành giả đến diệt tận định, chỉ nên thuận nhập mà không cần 5 thứ. Hành giả nếu muốn đến thẳng diệt định, thì không cần. Nếu muốn tự thử tâm mình ở trong thiền định xem có thể tự tại không thoái lui, nên mới nghịch thuận nghịch, xuất nhập, siêu việt, như người cỡi ngựa, nếu tại trận đối địch thì không nên chạy quanh, còn như muốn tập luyện trong lúc nhàn rỗi thì nên. Nếu nói bậc dưới gai góc thì không nên vào đó, không vì bậc dưới thắng hơn mà sau lại vào, mà vì là chỗ hành đạo của hành giả. Nếu nói như người không ưa trẻ nít đùa giỡn, mà vì nhân duyên phải làm trẻ nít đùa giỡn, như người dạy vũ đạo phải múa nhảy trọn ngày, đâu phải lòng mình ưa vui mà vì dạy dỗ luyện tập. Như vậy Thánh nhân nghịch thuận ra vào vượt lên các thiền, là vì muốn thị hiện cho trời, người và các thần, tiên biết sức tự tại trong các thiền định.

Lại khi Phật vào Nê-hoàn, vì muốn đem thâm diệu thiền định để huân tu ngọc Xá-lợi, nên tự tại vào ra nghịch thuận vượt lên. Lại người thấy Phật khi vào Nê-hoàn vô dư, chán hết tất cả pháp hữu vi, cho nên Phật hiện pháp báu quí đáng yêu mến này. Ông nói kinh này trái với chính nghĩa, điều này không đúng. Ông nói vì sao không thể vượt đến thứ 4, là vì trong Bồ-tát Tạng nói tướng vượt lên từ sơ thiền khởi vào diệt tận đinh, từ diệt tận định khởi cho đến vào trong tản tâm, vì tâm lực vĩ đại nên mới có thể như vậy.

Phẩm 162 : Bảy Tam-muội Luận giả nói có 7 chỗ nương : Nương sơ thiền được hết lậu, cho đến nương Vô sở hữu xứ được hết lậu. Nương là nhân nhờ 7 chỗ này được Thánh trí tuệ, như nhiếp tâm được sinh thật trí. Có người chỉ được thiền định cho đó là đủ. Cho nên Phật nói đó không phải đã đủ. Cần phải nương định nầy cầu thêm thắng pháp. Nghĩa là hết các lậu, cho nên nói là nương.

Hỏi : Làm sao nương thiền định nầy được hết các lậu ?

Đáp : Phật nói hành giả tùy đem tướng nào, duyên nào vào sơ thiền là hành giả đó không còn nghĩ nhớ tướng đó, duyên đó nữa, mà chỉ quán trong sơ thiền, có các sắc, hoặc thụ, tưởng, hành, thức như bệnh, như ung nhọt, như tên bắn, đau nhức, vô thường, khổ, không, vô ngã. Khi quán như vậy, tâm sinh chán lìa, giải thoát các lậu. Cho đến Vô sở hữu xứ cũng như vậy. Chỉ trừ 3 không xứ vì không có sắc có thể quán được. Hành giả thấy cõi Dục rối loạn, sơ thiền tịch diệt, rồi sau mới được. Cho nên Phật nói : Đừng nghĩ tướng vui tịch diệt ở sơ thiền, mà chỉ quán 5 ấm và 8 thứ tội lỗi của sơ thiền mà thôi. Các chỗ nương khác cũng vậy.

Hỏi : Cõi Dục vì sao không nói nương ?

Đáp : Trong Kinh Tu-thi-ma nói : Trừ 7 chỗ nương lại có Thánh đạo xứ. Cho nên biết cõi Dục cũng có nương. Hỏi : Có người nói nương một bên sơ thiền chưa đến chỗ được quả A-la-hán. Việc đó thế nào ?

Đáp : Không phải vậy. Nếu chưa đến nơi mà có chỗ nương, tức là có lỗi. Nếu chưa đến chỗ có thể được, vì sao vì không vào sơ thiền? Cho nên không phải.

Hỏi : Phi tưởng phi phi tưởng xứ, vì sao không nói nương ư ? Đáp : Trong đó không rõ định nhiều tuệ ít, nên không nói có nương. Bảy tưởng định là 7 chỗ nương.

Hỏi : Vì sao Phật nói 7 chỗ nương là 7 tưởng định ?

Đáp : Ngoại đạo không có chân trí nên chỉ nương dựa nơi tưởng. Tất cả chỗ nương dựa đều bị tưởng làm nhiễm ô không giải thoát, nên gọi là tưởng định. Thánh nhân có thể phá hoại tưởng, chỉ nương định nầy thẳng lấy hết lậu, nên gọi là nương. Như nói hành giả quán các pháp nầy như tật bệnh, như ung nhọt. Phi tưởng phi phi tưởng xứ cũng vì tưởng không rõ rệt, nên không nói tưởng định.

Phẩm 163 : Tám giải thoát Luận giả nói : Trong kinh nói 8 giải thoát : Trước tiên tưởng nội sắc, quán ngoại sắc. Hành giả nhờ giải thoát nầy xé rách các sắc. Làm sao biết được ? Vì trong đệ nhị giải thoát nói : Nội không sắc tưởng, quán sắc bên ngoài. Để phá sắc bên trong nên nói nội không sắc tưởng. Cho nên biết hành giả trong sơ giải thoát, phá dần sắc thân, đến trong đệ nhị giải thoát, đã phá được sắc bên trong, chỉ còn sắc bên ngoài. Trong đệ tam giải thoát sắc bên ngoài cũng phá, nên không thấy sắc trong ngoài, đó gọi là sắc không. Như trong Kinh Ba-la-diên nói : Phá rách sắc tướng, dứt diệt các dục, trong ngoài không thấy, ta hỏi việc đó. Trong 4 giải thoát nói tâm thức trống không, như trong Kinh Lục Chủng nói :

Nếu Tì-kheo đối với 5 thứ rất sinh chán lìa, chỉ còn có thức. Phải biết trong 4 giải thoát nầy phá rách các sắc, đến giải thoát thứ 8 mới diệt hết tất cả. Bởi vì sao ? Nếu diệt sắc diệt tâm thì hữu vi đều diệt, đó gọi là quả A-la-hán. Dùng thứ lớp như vậy mới được diệt hết. Đó gọi là 8 giải thoát. Có người nói giải thoát đầu tiên và thứ hai là bất tịnh, giải thoát thứ ba là tịnh. Việc này không đúng. Bởi vì sao ? Vì là giải thoát không bởi quán bất tinh mà được giải thoát, tịnh quán cũng không giải thoát, chỉ do không quán mới có thể giải thoát.

gọi là được giải thoát.

Lại ngoại đạo có thể được tịnh và bất tịnh quán, mà không

Hỏi : Ngoại đạo cũng có thể phá rách sắc tướng, việc đó thế nào ?

Đáp : Ngoại đạo lấy tín giải quán, phá hoại sắc tướng, mà không phải không quán. Bởi vì sao ? Như dùng tín giải mà quán.

Thấy thân đã chết đem bỏ trong gò mả cho trùng, thú ăn v.v....

Hỏi : Ngoại đạo lìa sắc được vô sắc định, lẽ ra phải có vô sắc giải thoát ? Đáp : Ngoại đạo tuy có vô sắc định, mà vì tham đắm nên không gọi giải thoát. Thánh nhân nhờ vô sắc định có thể quán 4 ấm bệnh v.v... 8 việc, nên gọi giải thoát.

Hỏi : Ông nói diệt định là quả A-la-hán. Điều này không đúng. Bởi vì sao ? Vì học nhân cũng gọi là được 8 giải thoát. Ông nói diệt định gọi là lậu tận, vậy thì học nhân phải được lậu tận ?

Đáp : Trong kinh nói diệt tướng chung mà không phân biệt nói là tâm diệt hay là phiền não diệt. Như trong kinh nói 2 thứ diệt : một diệt, hai thứ lớp diệt, 2 thứ Nê-hoàn : một hiện tại Nê-hoàn, hai cứu cánh Nê-hoàn, cũng nói 2 thứ yên ổn : một an ổn, hai đệ nhất an ổn, người được an ổn cũng 2 dạng : một được an ổn, hai được đệ nhất an ổn. Cho nên sở đắc của học nhân không phải là chân thật diệt. Lại trong kinh nói : Nếu Tì-kheo có thể vào diệt định là xong tất cả việc. Nếu diệt định không phải quả A-la-hán thì không nên nói xong tất cả việc.

Hỏi : Học nhân thật không được 8 giải thoát sao ? Đáp : Trong kinh nói học nhân được 9 thứ lớp định, không nói được diệt tận. Hành giả nếu được diệt tận, mà không thể vào các thiền định, gọi là tuệ giải thoát, nếu có thể vào các thiền định mà không được diệt tận, gọi là thân chứng. Nếu cả 2 đều được, gọi là đều giải thoát. Bởi vì sao ? Vì các lậu là một phần chướng, mà pháp thiền định là một phần đắc. Giải thoát 2 phần trên gọi là đều giải thoát.

Hỏi : Trong các thứ lớp diệt và trong các giải thoát diệt, có gì khác nhau ?

Đáp : Tên đồng mà nghĩa khác. Trong thứ lớp diệt, gọi là tâm, tâm số diệt. Trong giải thoát diệt, gọi là các phiền não diệt.

Như trong kinh nói các hành thứ lớp diệt. Nghĩa là vào sơ thiền diệt ngôn ngữ, vào nhị thiền diệt giác quán; vào tam thiền diệt hỷ, vào tứ thiền diệt lạc, vào không xứ diệt sắc tướng, vào thức xứ diệt không tướng, vào vô sở hữu xứ diệt thức tướng, vào phi tưởng phi phi tưởng xứ diệt vô sở hữu tướng, vào diệt tận định diệt các tưởng thụ. Các diệt trong đây lại có thắng diệt, như hành giả đối với tâm tham sân si nhàm chán nên được giải thoát.

Hỏi : Làm sao biết trong thứ lớp tâm, tâm số diệt, trong giải thoát các phiền não diệt ?

Đáp : Tên diệt tuy đồng mà nghĩa phải có khác. Trong thứ lớp nói diệt tưởng thụ. Trong giải thoát nói diệt vô minh xúc thụ.

Bởi vì sao ? Vì từ giả danh sinh thụ, phá giả danh thì diệt. Trong thứ lớp không phải như vậy. Trong các kinh có sai khác như vậy. Nếu nói thẳng hành giả được diệt tận thì xong tất cả mọi việc.

Phải biết vì khi chứng Nê-hoàn các phiền não diệt, không nói tâm, tâm số diệt.

Hỏi : Nếu 8 giải thoát là pháp diệt phiền não thì tất cả A-la-hán v.v... đều phải được ?

Đáp : Đều được, nhưng không thể vào. Nếu chứng được các thiền định, thì có thể vào.

Hỏi : Hành giả nếu không thiền định, làm sao có thể được thân tâm trống không, và hết các phiền não ?

Đáp : Người này có định mà không thể chứng.

Lại có như điện Tam-muội, nhờ Tam-muội này được hết phiền não. Như trong kinh nói : Ta thấy Tì-kheo khi muốn lấy áo có phiền não, lấy áo rồi tức không phiền não. Như vậy là bởi vì sao ? Vì tâm như điện, Tam-muội như kim cương. Chân trí có thể phá phiền não.

Lại nghĩa này trong đệ tam lực của Phật có nói : Như các thiền, giải thoát, Tam-muội, nhập, cấu, tịnh, sai biệt, như thật biết, trong đó thiền là 4 thiền. Có người nói 4 thiền, 4 vô sắc định đều gọi là thiền. Giải thoát là 8 giải thoát. Tam-muội là trong một niệm Tam-muội như điện. Nhập là được sức tự tại trong thiền giải thoát Tam-muội. Như Xá-lợi-phất nói : Ta trong 7 Giác, có thể xuất nhập tự tại. Cho nên biết tuệ giải thoát, với A-la-hán có các thiền định không thể nhập, thâm tu tập mới có thể tự tại nhập.

Hỏi : Vì sao A-la-hán có vị không tu tập sâu các thiền định ?

Đáp : Người đó được đạo, việc làm đã xong, vui tu tâm xả, nên không hay tập nữa. Nếu không tâm xả, thì vào định không khó. Như trong kinh nói : Hành giả khéo tu 4 pháp như ý túc, có thể thổi tan núi Tuyết thành bụi đất, huống chi thứ vô minh chết ư ? Cho nên biết trong 8 giải thoát nói diệt hết lậu, không phải nhập định diệt.

Lại trong kinh nói : Có minh tính, có không tính, có vô biên hư không tính, có vô biên thức tính, có vô sở hữu tính, có phi tưởng phi phi tưởng tính, có diệt tính. Bởi tối nên có tính sáng.

Bởi chẳng không, nên có tính không. Bởi sắc nên có tính vô biên hư không. Bởi tính vô biên hư không, nên có tính vô biên thức. Bởi vô biên thức nên có tính vô sở hữu. Bởi vô sở hữu nên có tính phi tưởng phi phi tưởng. Bởi 5 ấm nên có tính diệt. Nếu không thể phá tướng giả danh của 5 ấm đó gọi là tối. Nếu có thể phá giả danh của 5 ấm, thì gọi là tính sáng. Như Phật bảo một Tì-kheo : Ông đối với không, trong các hành phải quán các hành trong trống không, để tự điều phục tâm mình. Như người cầm đèn vào trong căn nhà trống không, tất cả chỗ thấy đều không. Hành giả lấy sắc chứng sắc nầy diệt, gọi là không tính. Ngoại đạo nhờ vô biên hư không xứ được lìa sắc, cho đến nhờ phi tưởng phi phi tưởng xứ mà lìa vô sở hữu xứ. Bởi các ấm có diệt tính đó, hành giả có những suy nghĩ, có các tác khởi đều diệt là vi diệu. Đó gọi là bởi các ấm có diệt tính.

Hỏi : Các tính nầy nương định nào mà được ?

Đáp : Trong kinh nói minh tính cho đến phi tưởng phi phi tưởng tính, đều do tự hành nhập định mà được. Nghĩa là hành duyên hữu vi đạo nên được. Bởi vì sao ? Vì trí mới duyên sắc gọi là minh tính. Tính thứ hai cũng lấy sắc, lấy rồi phân biệt khiến không. Như vậy cho đến phi tưởng phi phi tưởng tính, diệt tính, vào diệt tính, tất cả pháp hữu vi đều không, cho nên mới được.

Trong đây vì diệt tận các hữu vi cho nên biết trong đây nói diệt gọi là lậu tận Nê-hoàn.

Hỏi : Các giải thoát nầy ở trong bậc nào ?

Đáp : Hành giả muốn phá hoại sắc, hoặc nương cõi Dục mà trụ định, hoặc nương cõi Sắc mà trụ định, thì có thể được sắc không. Tất cả trong các bậc có thể được tâm không.

Hỏi : Giải thoát nầy có mấy hữu lậu, mấy vô lậu ?

Đáp : Là không tính cho nên tất cả là vô lậu.

Phẩm 164 : Tám thắng xứ Thắng xứ thứ nhất : Tưởng nội sắc thấy ngoại sắc ít hoặc tốt hoặc xấu. Đối với các sắc nầy thắng tri thắng kiến, nên gọi là thắng xứ.

Thứ hai tưởng nội sắc thấy ngoại sắc nhiều. Thứ ba tưởng nội không có sắc, thấy ngoại sắc ít.

Thứ tư tưởng nội không có sắc, thấy ngoại sắc nhiều.

Thứ năm tưởng nội không có sắc, thấy ngoại sắc xanh, hình xanh, sáng xanh, như hoa Ưu-ma-già, như sắc chân thanh nhuộm áo Ba-la-nại.

Thứ sáu thấy vàng.

Thứ bảy thấy đỏ.

Thứ tám thấy trắng.

Hành giả thấy các sắc nhiều vô lượng như thế bởi vì sao ? Vì không chỉ có 4 sắc xanh v.v... này, mà vì lược nói nên mới có 8 thắng xứ. Nếu hành giả có thể dùng không quán phá rách các sắc, bấy giờ gọi là thắng xứ.

Hỏi : Ai có thể được pháp này ?

Đáp : Đệ tử của Phật chứ không phải ai khác.

Hỏi : Tám thắng xứ nầy ở trong bậc nào ?

Đáp : Ở cõi Dục, và cõi Sắc. Hỏi : Là hữu lậu hay vô lậu ? Đáp : Trước là hữu lậu, mà dùng không quán phá sắc thành vô lậu.

Hỏi : Vì sao pháp này riêng gọi là thắng xứ ?

Đáp : Đó là chỗ tham đắm nhất của hành giả. Cho nên Phật vì đệ tử nói tên thắng xứ, nghĩa là chỉ thị cho biết cần phải thắng cảnh duyên nầy.

Phẩm 165 : Chín thứ lớp của Sơ thiền Chín thứ lớp của định là 4 thiền, 4 vô sắc định và diệt tận định. Sơ thiền là như trong kinh nói : Hành giả lìa các dục các pháp ác bất thiện, hữu giác, hữu quán, ly sinh hỷ lạc vào sơ thiền. Hỏi : Chỉ nên nói tướng sơ thiền, sao lại nói lìa các dục ư ? Đáp : Có người chê bai nói thế gian không ai có thể lìa dục, vi người đời đều ở trong 5 dục, không ai mắt không thấy sắc, tai không nghe tiếng, mũi không ngửi mùi, lưỡi không nếm vị và thân không chạm xúc. Cho nên nói lìa dục, là dục tâm chứ không phải là sắc v.v... Như nói sắc v.v... các vật không gọi là dục. Làm sao biết được ?

Có người tinh tiến, sắc v.v... vẫn tồn tại, mà có thể dứt dục.

Lại trong kinh nói : Sắc v.v... là phần không gọi là dục.

Trong đó tâm tham mới gọi là dục. Nếu sinh tâm tham thì tìm cầu các dục. Vì nhân duyên tìm cầu dục, nên mới có tham giận, roi gậy, giết hại, các ác pháp tiếp theo. Như trong Kinh Đại Nhân nói : Nhân nơi ái sinh cầu v.v.... Cho nên biết lìa tham dục gọi là lìa dục. Có người nói lìa sắc v.v... 5 thứ dục gọi là lìa dục, lìa pháp ác bất thiện, gọi là lìa 5 thứ ngăn che. Sơ thiền gần với tâm tán loạn, nên gọi hữu giác.

Lại định lực của hành giả nầy chưa thành, tâm tán loạn phát khởi, nên gọi là hữu giác. Như trong kinh nói : Ta tu hạnh hữu giác hữu quán. Phải biết Phật nói tản tâm là giác. Giác nầy yếu dần nhiếp tâm chuyển thành sâu, thì gọi là quán. Tùy theo định lực thành tựu, không tản tâm nhiều, bấy giờ nói là quán. Quán nầy đi theo hành giả đến bậc thiền trung gian. Nếu lìa giác quán được hỷ gọi là ly sinh hỷ. Hỷ nầy mới được có thể lợi ích nơi thân, nên gọi là lạc. Lìa giác quán vui trụ trong một cảnh duyên, đó gọi là thiền. Thiền nầy bị giác quán làm loạn nên được quả báo thân có sai khác. Vì hạ, trung, thượng sai khác nên có trời Phạm Chúng, trời Phạm Phụ, trời Đại Phạm.

Hỏi : Nếu lìa giác quán hỷ, gọi là sơ thiền, thì không cần dùng 5 nhánh làm sơ thiền. Nếu lìa giác quán thì với đệ nhị thiền có gì khác nhau ? Lại trong kinh nói : Sơ thiền có giác có quán, khoái lạc khác, hỷ cũng khác. Nếu hỷ tức là lạc, thì trong 7 giác ý không nên riêng nói khoan khoái giác ý ? Đáp : Ông nói sơ thiền không có 5 nhánh. Điều này không đúng. Không nói 5 nhánh là tính của sơ thiền. Sơ thiền gần địa có giác quán nầy, nên gọi là nhánh.

Hỏi : Nếu gần địa có pháp số là nhánh, thì sơ thiền cũng gần 5 dục, thì phải nói là nhánh ? Đáp : Năm dục không gọi là gần, vì tâm hành giả nầy đã lìa.

Lại sơ thiền thứ lớp không khởi dục tâm. Lại 5 dục không trụ làm nhánh sơ thiền. Nhánh gọi là nhân.

Nhân tức là phần, như thánh đạo phần nhóm họp đủ v.v.... Giác quán cũng như vậy, là nhân của sơ thiền. Nếu định tâm của hành giả ở trong cảnh duyên bị thoái lui, thì trở lại lấy định tướng. Nhiếp tâm nơi cảnh, nhớ nghĩ bản tướng, đó gọi là giác quán. Cho nên biết giác quán là nhân của sơ thiền. Trong đệ nhị thiền, định tâm đã thành, cho nên không do giác quán làm nhân, nhị thiền cũng thứ lớp mà không sinh giác quán.

Nếu ông nói sơ thiền cùng chung với giác quán, đó cũng không đúng. Vì từ sơ thiền khởi, kế đó sinh giác quán. Vì gần giác quán nên gọi là cùng chung, như cùng đi chung với đệ tử, tuy chút xa nhau, nhưng cũng gọi là chung được.

Lại trong bậc nầy có sinh nhân duyên, nên gọi có giác quán, như người bệnh quỉ ám, tuy khi không phát cũng gọi là bệnh. Người nầy bị quỉ ám nếu có cơ hội là phát ra, nên gọi là bệnh.

Lại lạc thụ tức là hỷ, chỉ nói sai khác cũng từ khoái mà riêng nói là lạc. Như trong kinh nói : Được thân khoái thì thụ lạc.

Hỏi : Nếu như vậy, sao sơ thiền nói 5 nhánh ư ?

Đáp : Tùy lúc nói 5, như 7 giác ý được thời tiết, thì gọi là 14 giác ý. Trong đây nói có khoái thân, khoái tâm mà thật ra thân không khoái, chỉ có tâm vui nên thân cũng thụ vui. Hỷ cũng như vậy, ban đầu đến nơi thân gọi là hỷ. Mới đầu được tướng hỷ lạc, nên gọi là lạc. Về sau chỉ gọi hỷ, vì khác thời gian.

Lại không riêng có pháp khoái, chỉ khi hỷ sinh thân tâm không còn thô nặng, mà được nhu nhuyến điều hòa, nên gọi là khoái. Như bệnh 4 đại diệt, bệnh 4 đại không sinh, người đó gọi là vui. Khoái cũng như vậy.

Lại trong pháp trừ diệt cũng gọi là khoái. Như trong kinh nói : Các hành thứ lớp diệt. Như nhập sơ thiền, ngôn ngữ diệt, cho đến nhập diệt tận định các tưởng thụ diệt. Cho nên không riêng có pháp khoái. Nếu nói sơ thiền tương ưng với giác quán cũng không đúng. Bởi vì sao ? Trong kinh nói : Hành giả nếu vào sơ thiền thì diệt ngôn ngữ. Giác quán là nhân của ngôn ngữ, làm sao có nhân ngôn ngữ mà ngôn ngữ diệt ? Nếu bảo rằng giác quán vẫn còn, chỉ ngôn ngữ diệt, thì như người ở cõi Dục khi tâm không muốn nói, cũng gọi là diệt.

Hỏi : Nếu trong sơ thiền không giác quán, phải gọi là Thánh mặc nhiên. Mà Phật chỉ nói nhị thiền là Thánh mặc nhiên, không nói sơ thiền. Cho nên biết sơ thiền, phải có giác quán ?

Đáp : Vì gần giác quán nên không nói mặc nhiên, chứ không phải giác quán tương ưng nên không nói.

Lại trong kinh nói sơ thiền còn có âm thanh kích thích, nên không nói là mặc nhiên.

Hỏi : Trong sơ thiền vì sao có âm thanh kích thích ?

Đáp : Sơ thiền an trụ định tâm yếu ớt như hoa trên mặt nước, đệ nhị thiền v.v... an trụ định tâm mạnh như sơn sơn vào gỗ.

Lại xúc v.v... cũng gọi những kích thích đối với sơ thiền, vì xúc có thể khiến khởi sơ thiền vậy. Nhị thiền v.v... không như vậy. Bởi vì sao ? Vì trong sơ thiền các thức không diệt, nhị thiền v.v... 5 thức diệt hết.

THÀNH THẬT LUẬN ( Quyển 13 )

Ha-lê-bạt-ma tạo luận Cưu-ma-la-thập dịch Nguyên Hồng dịch tiếng Việt

Phẩm 166 : Nhị thiền Diệt các giác quán, nội tịnh nhất tâm, không giác không quán, định sinh hỷ lạc, vào đệ nhị thiền.

Hỏi : Nếu đệ nhị thiền nói diệt giác quán, thì phải biết sơ thiền chắc có giác quán, như trong nhị thiền có hỷ, và tam thiền nói diệt hỷ ?

Đáp : Như trong sơ thiền không có khổ căn, cũng nói khổ căn, đệ nhị thiền diệt cái nầy cũng như vậy.

Hỏi : Trong sơ thiền tuy không khổ căn mà có các thức. Các thức là chỗ nương của khổ căn. Cho nên nói sơ thiền khổ căn không diệt ? Đáp : Trong sơ thiền tuy có các thức, nhưng không phải chỗ nương của khổ căn.

Hỏi : Tính 5 thức là chỗ nương của khổ căn, vì tính đồng cho nên nói sơ thiền có khổ ?

Đáp : Nếu như vậy, ưu căn từ tính ý thức sinh, nên phải nói tất cả chỗ đều có ?

Hỏi : Nay vì sao nói trong nhị thiền khổ căn diệt ?

Đáp : Sơ thiền gần tâm bất định. Người tâm bất định hay sinh là các thức trói buộc ở cõi Dục, trong đó sinh khổ căn, cho nên không nói sơ thiền khổ diệt.

Hỏi : Nếu vậy sơ thiền cũng gần ưu căn. Ưu căn nầy cũng phải nói như đệ nhị, đệ tam thiền diệt ?

Đáp : Nương dục ưu căn, do nương dục hỷ sinh, được tịnh thì hỷ, bất tịnh thì hỷ diệt. Cho nên trong sơ thiền không có ưu căn. Nương bất định sinh khổ căn. Sơ thiền gần tản tâm, nên không gọi là diệt. Lại như tam thiền không khổ, mà cũng nói dứt khổ lạc mới vào tứ thiền. Điều này cũng vậy.

Lại hành giả trong sơ thiền, định chưa đầy đủ, thường bị giác quán làm loạn, cho nên nói nhị thiền diệt các giác quán.

Nội tịnh là nhị thiền nhiếp tâm sâu, nên tán loạn không vào được. Vì trong không loạn tâm gọi là nội tịnh. Thể của nhị thiền nhất tâm này không giác không quán, tức nhất tâm là tâm hành nhất đạo, cũng gọi là thiền, tức là nội tịnh. Được định sâu nầy nên giác quán không sinh, không phải như sơ thiền tâm số ở giác quán, cho nên nói không giác không quán.

Định sinh hỷ lạc là sơ thiền vì lìa nên được hỷ. Trong đây định thành tựu nên được hỷ, cho nên gọi là định sinh.

Hỏi : Hỷ trong sơ thiền và hỷ trong nhị thiền có gì khác nhau ?

Đáp : Sơ thiền do diệt ưu nên hỷ. Nhị thiền diệt khổ nên hỷ.

Lại hỷ trong sơ thiền trái với hỷ bất tịnh mà được, hỷ trong nhị thiền trái với hỷ tịnh mà được. Tuy đều bởi ái nhân duyên nên được hỷ, mà hỷ sơ thiền yếu ớt. Hỏi : Nghĩa như vậy là hữu lậu hay vô lậu ?

Đáp : Đều là hữu lậu, vì có ngã tâm là có hỷ.

Hỏi : Vô lậu không có hỷ, điều này không đúng. Trong 7 giác, Phật nói hỷ giác phần. Giác phần chỉ là vô lậu. Cho nên biết có hỷ vô lậu. Lại trong kinh nói : Người có tâm hỷ, thân được khoan khoái. Thân khoái thì thụ lạc. Nếu không có hỷ vô lậu thì cũng không có khoái lạc vô lậu.

Lại Phật thấy chúng Tăng tu sâu pháp thiện thì sinh hoan hỷ. Cho nên biết có hỷ vô lậu ?

Đáp : Ông lấy 7 giác chứng minh hỷ vô lậu. Điều này không đúng. Giác phần có 2 thứ : hữu lậu và vô lậu. Như trong kinh nói : Hành giả khi nghe pháp có thể dứt 5 thứ ngăn che. Tu 7 giác phần, giác gọi là trí vô học, nếu vì giác tu các pháp bất tịnh v.v... , đều gọi là giác phần thì ông nói cũng không nên có khoái vô lậu. Trước sinh hỷ, sau được vô lậu, nghĩa là như thật tri kiến. Lại không phải tất cả khoái đều do hỷ sinh, như tam thiền trở lên không hỷ cũng không khoái. Lại chúng tôi không nói lìa trí riêng có thụ pháp. Trí vô lậu nầy mới đến tại tâm, nói là vui, cho nên có vui vô lậu, chỉ không do hỷ sinh.

Lại trong kinh nói : Trừ bỏ thân tâm thô nặng gọi là khoái.

Khi được vô lậu thân tâm điều hòa cho nên có khoái vô lậu. Lại Phật thường hành tâm xả, cho nên nói Phật có hỷ. Điều này cần nói rõ.

Lại nếu người không ngã và ngã sở thì không hỷ. Nếu A-la-hán có hỷ, thì cũng có ưu, mà thật không có ưu, nên biết không có hỷ.

Hỏi : Như sơ thiền nhị thiền có hỷ không ưu, La-hán cũng vậy, có hỷ không ưu, có lỗi gì không ?

Đáp : Trong các thiền định có ưu, như trong căn nghĩa nói :

Ưu hỷ cho đến cõi Hữu Đảnh, khổ vui tùy thân cho đến tứ thiền.

Lại trong Thú tam thiền nói : Ly hỷ hành xả. Cho nên biết không có hỷ vô lậu. Nếu có, thì sao nói lìa ?

Lại tâm vô lậu không nên có hỷ. Vì hỷ đều dựa vào giả danh, tưởng phân biệt.

Hỏi : Nếu vậy thì sơ thiền nhị thiền không có thụ vô lậu ? Trong kinh nói : Sơ thiền nhị thiền chỉ có hỷ, chưa có tâm lạc. Hỷ nầy cũng không do đâu mà có ?

Đáp : Hỷ nầy và lìa hỷ nầy không nói là thiền vô lậu. Mà lại có kinh nói là thiền vô lậu. Như là hành giả do tướng nào, duyên nào, vào sơ thiền, không nghĩ tướng đó, duyên đó, chỉ quán trong sơ thiền có bao nhiêu sắc, thụ, tưởng, hành và thức, đều như bệnh hoạn như ung nhọt, cho đến vô ngã.

Hỏi : Như bệnh hoạn, như ung nhọt, như tên bắn đau nhức, 4 điều nầy là thế gian hành, không phải vô lậu. Cho nên ông đem kinh đó để chứng minh, không thể thành lập được vô lậu ? Đáp : Bốn hành nầy đều là tên khác của khổ, nên gọi vô lậu.

Hỏi : Học nhân cũng không có hỷ vô lậu sao ?

Đáp : Nếu tâm tại đạo, thì bấy giờ không có hỷ, mà tại tục thì có. Bậc vô học thường không có. Hỏi : Trong kinh nói nhờ tâm hỷ lạc có thể được 4 đế. Sao nói không có hỷ vô lậu ?

Đáp : Tâm vô ngã tức là lạc. Hành giả được tâm vô ngã, phá hoại điên đảo, biết chân thật nên tâm được khoái lạc chứ không riêng có hỷ.

Lại kinh nầy nói rõ không dùng hỷ mà có thể được thật trí, nên mới nói như vậy.

Phẩm 167 : Tam thiền Lìa hỷ, tu xả, nhớ nghĩ, an tuệ, thụ thân lạc. Cái lạc nầy Thánh nhân cũng nói, cũng xả nghĩ nhớ, tu lạc vào đệ tam thiền.

Hỏi : Vì sao lìa hỷ ?

Đáp : Hành giả thấy hỷ có thể trôi nổi lên lìa.

Lại hỷ này do tưởng phân biệt sinh. Tướng động chuyển của hỷ từ đầu đến giờ khổ thường đeo bám, cho nên lìa.

Lại hành giả được tịch diệt tam thiền nên xả nhị thiền.

Lại từ hỷ sinh lạc thì cạn, mà lìa hỷ sinh lạc thì sâu, như người đối với vợ con v.v... không thể thường hỷ. Vì hỷ từ tưởng phân biệt sin, còn lạc không từ tưởng phân biệt sinh nên có thể thường có. Hành giả cũng vậy, hỷ mới đến thì lấy làm vui, sau thì chán lìa. Hỏi : Như người bị nóng bức, thì cho lạnh là vui. Hành giả vì khổ nào đó bức bách, nên lấy tam thiền làm vui ?

Đáp : Trong nhị thiền, hỷ là tướng phát động, như gai góc, hành giả bị hỷ nầy bức bách, nên ở trong định không có hỷ sinh tâm vui.

Hỏi : Tùy có khổ nóng thì lấy lạnh làm vui, nếu được lìa nóng thì lạnh không vui. Hành giả, nếu đã lìa hỷ, vì sao trong tam thiền còn sinh tâm vui ?

Đáp : Sinh vui có 2 thứ : Hoặc bởi còn khổ, như có khổ nóng thì lấy lạnh làm vui, hoặc bởi lìa khổ, như lìa người oán ghét. Như Phật lìa Tì-kheo Câu-xá-di nói : Ta an vui. Điều này cũng vậy, được lìa động tướng nên trong tam thiền sinh vui, như lìa 5 dục nên lấy sơ thiền làm vui.

Tu xả là vì lìa hỷ nên tâm được tịch diệt. Hành giả trước kia sâu đắm tâm hỷ, nhiều tán-loạn. Nay được lìa nên tâm đó được tịch diệt, cho nên nói tu xả.

Nhớ nghĩ, an tuệ là đối với lỗi trong hỷ, 2 pháp nầy thường sẵn sàng không cho hỷ đến phá rối.

Lại nhớ nghĩ là nhớ nghĩ hỷ, an tuệ, thấy lỗi trong hỷ.

Thụ thân vui là lìa hỷ, tu xả. Xả tức là vui, vì không vọng động tìm cầu. Cái vui nầy không do tưởng phân biệt sinh, nên gọi là thân thụ vui. Thánh nhân cũng nói cũng xả, nghĩa là nói là tùy theo người đời, nên nói gọi là vui. Như nói tâm phi tưởng phi phi tưởng xứ không tham đắm nên xả.

Nghĩ nhớ tu vui, là người nầy biết xả, nghĩa là thấy lỗi của hỷ mà sinh chán lìa, nên được cái xả vi diệu.

Lại nghĩ nhớ cũng vi diệu, nghĩa là có thể nhớ lỗi của hỷ. Trong đó cũng nên nói an tuệ với nghĩ đồng hành nên không nói riêng.

Lạc, là vui đệ nhất. Cho nên Thánh nhân cũng nói cũng xả. Hỏi : Trong tam thiền có thụ vui, vì sao nói xả vui ?